ۇكىمەت

نارىق ەكوونىم كۇتەدى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» جولداۋىندا اگرو­ونەر­كاسىپ كەشەنىن دامىتۋ ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ەڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە اتاپ كورسەتىلدى. قازىر الەمدە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىس ءوسۋ ۇستىندە. دۇنيەجۇزىنىڭ اۋىل شا­رۋا­شىلىعىن تالداۋ ناتيجەلەرى كورسەتىپ وتىرعانداي, ادام سانىنىڭ ءوسۋى, قولجەتىمدى اۋىلشارۋاشىلىق جەرىنىڭ ازايۋى, توپىراق قاباتىنىڭ ازۋى, اۋىز سۋ تاپشىلىعى, ءدان­دى داقىل شىعىمدىلىعىنىڭ تومەن­دەۋى, بالىق رەسۋرسىنىڭ كەمۋى جانە ادامداردىڭ ديەتالىق تاماققا كوشۋىنە قاراي الداعى جارتى عاسىردا ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋدە جاھاندىق پروبلەمالار تۋىندايتىن بولادى. سوندىقتان كوپتەگەن دامىعان ەلدەردە حالىققا سينتەتيكالىق تىڭايتقىشتار مەن ۋلى قوسپالاردى پايدالانباي وسىرەتىن ەكولوگيالىق جاعىنان تازا جانە ورگانيكالىق ونىمدەردى ۇسىنۋ وزەكتى ماسەلەگە اينالادى. وسى ورايدا, حالىقارالىق ساراپ­شىلاردىڭ پىكىرى بويىنشا, قازاق­ستاندا ورگانيكالىق اۋىل شارۋاشىلىعىن (واش) دامىتۋ ءۇشىن وتە زور مۇمكىندىكتەر بار. اۋىل شارۋاشىلىعىن مەملەكەتتىك قولداۋ, شۇرايلى جەر, اگرارلىق سەكتوردىڭ ينفراقۇرىلىمدارىن جەتكىلىكتى دامىتۋ جانە باسقا دا فاكتورلاردى جۇيەلى تۇردە قولعا الۋ بۇل سالانى ءتيىمى دامىتۋعا ىقپال ەتەدى. سوڭعى دەرەكتەرگە قاراعاندا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە واش بويىنشا 14 ءوندىرۋشى-كومپانيا جۇمىس ىستەيدى. ولار اۋىل شارۋاشىلىعىندا ءداندى جانە ماي داقىلدارىنىڭ 25 ءتۇرىن وسىرەدى ەكەن. بىراق, دايىن ونىمدەردەن ازىرشە اراق پەن شاراپ قانا شىعارىلادى. وڭىرلەرگە شاققاندا نەگىزىنەن واش وندىرۋشىلەر – قوستاناي, اقمولا, الماتى جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارى. قازاقستان قازىرگى ۋاقىتتا وندىرىلگەن ءبيوونىمنىڭ 16 پايىزعا جۋىعىن يتاليا, گەرمانيا, فرانتسيا جانە اقش سياقتى دامىعان مەملەكەتتەرگە ەكسپورتقا شىعارادى. اتاپ ايتقاندا, شەتەلدىك ارىپتەستەرىمىزدى بىزدە وندىرىلگەن جۇمساق جانە قاتتى بيداي, زىعىر, س ۇلى, راپس, سويا, جاسىل جاسىمىق قىزىقتىرىپ وتىر. ەۋروپا ەلدەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى قازاقستاندىق ورگانيكالىق ءونىمدى ساتىپ الۋى مۇمكىن. ولاردىڭ مۇنداي ونىمدەرگە جالپى سۇرانىسى 20 ميللياردتان استام ەۋرونى قۇرايدى. ماسەلەن, تاۋار اينالىمى 6 ميلليارد ەۋرودان استام ەۋروداقتا گەرمانيا ەكوونىمدەردى ەڭ كوپ پايدالاناتىن مەملەكەت بولىپ تابىلادى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا كەلەشەگى زور وسى باعىتتاعى باسەكەلەستىككە توتەپ بەرۋ ءۇشىن قازاقستاندىق اۋىلشارۋاشىلىق ەڭبەككەرلەرى جاڭا تەحنولوگيانى يگەرىپ, ولاردى ءىس جۇزىندە قولدانۋى كەرەك. ول ءۇشىن ءتيىستى قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك بازانى جاساپ الۋ قاجەت. قازىر بىزدە وسى ىسپەتتەس «ورگانيك تسەنتر كازاحستان» سياقتى ۇيىم جۇمىس ىستەيدى. بىراق ونى مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كەرەك. م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پەدا­گوگ-عالىمدارى وقۋ ورنىنىڭ باسشىسى ماحمەتقالي سارىبەكوۆتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ەكولوگيالىق تازا ءونىم ءوندىرۋ ءۇشىن يننوۆاتسيالىق جۇمىستار جۇرگىزىپ, وندىرىسكە ەنگىزۋدە ايتارلىقتاي جۇمىستار جۇرگىزىپ كەلەدى. سوڭعى قىسقا مەرزىمنىڭ ىشىندە عالىمدار ءداندى داقىلدار نەگىزىندە جاڭا ونىمدەر, سونىڭ ىشىندە قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعام-ونىمدەرىن شىعارۋ ءۇشىن تەحنولوگيالار ويلاپ تاپتى. ءتۇرلى داندەردەن جاسالعان نانوقۇرىلىمدى ۇن نەگىزىندە جوعارى ساپالى ءدامدى تاعام ونىمدەرىن الاتىن جاڭا رەسۋرس ساقتاعىش تەحنولوگيا قۇرىلدى. بۇل دەگەنىڭىز, كامپيتتەر, سۋسىندار, گالەتتەر, پەچەنە, نان, كەپتىرىلگەن نان جانە ءداستۇرلى ەمەس شيكىزاتتاردان جاسالعان بيولوگيالىق بەلسەندى قوسپالار. ەندىگى كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە – ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە, شەتەلدە دە ۇلكەن ماڭىزعا يە بولعان دۇرىس ازىق-ت ۇلىكپەن تاماقتانۋدىڭ يننوۆاتسيالىق تەحنولوگياسىن جاساۋ. وسىعان بايلانىستى بۇل سالادا ءتيىستى زاڭنامالىق اكتىنى ازىرلەۋ كەرەك. سول ارقىلى سالاماتتى تاعام جانە ورگانيكالىق اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنە بىرىڭعاي تالاپتى رەتتەۋگە, ونىڭ كولەمى مەن ساپاسىن ۇيلەستىرۋگە, جەكە تاعامداردى, سونىڭ ىشىندە تاۋەكەل توبىنا جاتاتىندارىن ارنايى زەرتتەۋ نەگىزىندە حالىقتىڭ تاماقتانۋى مەن دەنساۋلىعىنا مەملەكەتتىك مونيتورينگ باعدار­لاماسىن ازىرلەۋگە مۇمكىندىك تۋادى. سونىمەن بىرگە, تەحنيكالىق رەگلامەنتتىڭ مەملەكەتتىك دەڭگەيىندە بەكىتىلگەن ەرىكتى سەرتيفيكاتتاۋ جۇيەسى قۇرىلادى. سول سياقتى تاماق ونەركاسىبى ءۇشىن دارۋمەندەر, فەرمەنتتىك پرەپاراتتار, پروبيوتيكتەر مەن باسقا دا تاعام ينگرەديەنتتەرى, دارۋمەندەر مەن مينەرالدى زاتتارعا باي كوپشىلىك تۇتىناتىن ازىق-ت ۇلىك, بالالار جانە ەمدىك تاعام ونىمدەرى, ساۋ نەمەسە سىرقات بالالارعا ارنالعان تاماق وندىرۋگە ينۆەستيتسيا تارتۋ ءۇشىن جاعداي جاسالادى. زاڭناما اياسىندا باق كومەگىمەن حالىقتىڭ ءتۇرلى توپتارى بويىنشا تاماقتانۋعا بايلانىستى اعارتۋ باعدارلاماسى, مۇقيات تاماقتانۋ شارالارى ازىرلەنەدى. ءسويتىپ, تاعام ونىمدەرىنىڭ ءتيىستى تالاپتارعا ساي بولۋى ءۇشىن وندىرۋشىلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى نىعايتىلادى, وتاندىق جانە شەتەلدىك تاعامداردىڭ جانە ازىق-ت ۇلىك شيكىزاتىنىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىن باقىلاۋ تەتىكتەرى جەتىلدىرىلەدى. ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ جاعدايىن تالداۋ ناتيجەلەرى كورسەتىپ وتىرعانىنداي, ازىق-ت ۇلىكتىڭ نەگىزگى تۇرلەرى بويىنشا وتاندىق ءوندىرىس ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتۋ 2013 جىلى 80 پايىزدان اسقان ەكەن. ال, قۇس ەتى جانە ىرىمشىك پەن سۇزبە 50 پايىزداي, شۇجىق ونىمدەرى 54 پايىزعا جۋىق, قانت 40 پايىزدان استام. ەلىمىزدە وتكەن جىلى تاماق ونىمدەرىن ءوندىرۋ 4,2 پايىزعا ۇلعايىپ, 973 ميلليارد تەڭگە قۇرادى. اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيس­ترلىگىنىڭ مىنا دەرەكتەرىنە دە نازار اۋدارايىق. ءسۇت وڭدەۋ كورسەتكىشى ءوسىپ كەلەدى, قىشقىل ءسۇت ونىمدەرى 19,7% (156271-دەن 187006 توننا), ىرىمشىك پەن سۇزبە 13,8% (19161-دەن 21800 توننا), تورت جانە كونديتەرلىك بۇيىمدار 16% (24762-دەن 28730 توننا), ماي 10,2% (12240-تان 13482 توننا), ماكارون بۇيىمدارى 4,4% (145000-نان 151396 توننا), شۇجىق ونىمدەرى 3,8% (39566-دان 41058 توننا). دەگەنمەن, ءوندىرىس كولەمى جىل سايىن ءوسىپ كەلە جاتقاندىعىنا قاراماستان اۋىلشارۋاشىلىق شيكىزاتىنىڭ نەگىزگى تۇرلەرى تومەن قالۋدا ء(سۇت – 40%, ەت – 30%, تومات – 5,2%). وڭدەۋشى كاسىپورىنداردىڭ نەگىزگى ونىمدەر بويىنشا وندىرىستىك قۋاتى مىناداي: ەت بويىنشا – مىق, شوشقا, قۇس – 34%, وڭدەلگەن ءسۇت – 45,1%, ماي – 31,5%, ىرىمشىك پەن سۇزبە – 38%, شۇجىق بۇيىمدارى – 28%, ۇن – 37%, جارما – 21,6%, نان – 41,7%, ماكارون بۇيىمدارى – 49%, قانت – 18,4%, وسىمدىك مايى – 24%, جەمىس-جيدەك كونسەرۆىلەۋ – 19,6%, كوكونىس كونسەرۆىلەۋ – 41,1%. ماماندار اتاپ كورسەتكەندەي, ونىڭ سەبەبى وندىرىستىك سيپاتتاعى شەشىلمەگەن پروبلەمالاردا. اتاپ ايتقاندا, شيكىزات ساپاسى تومەن, ءوندىرىس ماۋسىمدىق كەزەڭمەن جۇرگىزىلەدى, اۋىلشارۋاشىلىق شيكىزاتىن دايىنداۋ, تاسىمالداۋ جانە ساقتاۋ جۇيەسى دامىماعان, نەگىزگى قۇرالدار توزعان. سونىمەن قاتار, تەحنيكالىق رەتتەۋگە باقىلاۋ جوق, دەمپينگتەن جەتكىلىكتى قورعالمايدى, وتاندىق ءونىمدى جۇيەلى ساتۋ ءۇشىن جاعداي جاسالماعان. دامىعان ەلدەردە بولشەك ساۋدا, قوعامدىق تاماقتانۋ جانە جەكە تۇتىنۋدا ىسىراپ الدەقايدا كوپ ەكەن. مىسالى, بريتاندىق وتباسىلار جىلىنا 6,7 ملن. توننا تاماقتى لاقتىرادى, بۇل حالىق تۇتىناتىن بارلىق ءونىمنىڭ ۇشتەن ءبىرى. ال دامۋشى ەلدەردەگى ىسىراپ نەگىزىنەن وندىرىستىك تىزبەكتەگى ينفراقۇرىلىمنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى. فەرمالاردا وندىرىلگەن تاماق ونىمدەرىن ساقتاۋ تەحنولوگيالارى ءتيىمسىز. مويىنداۋىمىز كەرەك, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە وندىرىستەن باستاپ ازىق-ت ۇلىك قالدىقتارىنا دەيىن ازىق-ت ۇلىك رەسۋرستارىنىڭ ىسىرابى شاش-ەتەكتەن. سوندىقتان ەلدى جەتكىلىكتى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بارلىق ازىق-ت ۇلىك جانە تۇتىنۋ تىزبەگىندە ىسىراپتى تومەندەتۋدىڭ جۇيەلى شارالارىن الۋ باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى بولماق. سونىمەن بىرگە, مال بورداقىلاۋ ءۇشىن تاماق قالدىقتارىن نەعۇرلىم كەڭىنەن پايدالانۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ قاجەت. بۇل مالدىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋگە, مال شارۋاشىلىعىنا جايىلىمدى ءتيىمدى پايدالانۋعا يگى اسەر ەتەر ەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قا­زاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى جول­داۋ­ىندا قازاقستاندىقتاردىڭ تۇرمىس دەڭگەيىن كوتەرۋ باستى ماقساتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە قويىلدى. بۇل مىندەتتى ىسكە اسىرۋدىڭ نەگىزگى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى حالىقتى ءوزىمىز وندىرگەن ساپالى جانە قولجەتىمدى تاماقپەن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. «اگروبيزنەس-2020» باعدارلاماسى, باسقا دا ستراتەگيالىق جانە باع­دارلامالىق قۇجاتتار, اگروونەركاسىپ كەشەنىن ءتيىمدى قالىپتاستىرۋ باعىتىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات وتاندىق ءوندىرىستى ساتىلاپ كەڭەيتۋگە دە, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە تىكەلەي ىقپال ەتەتىن اگرارلىق سالانى قا­لىپتاستىرۋعا دا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇراتبەك قاسەنوۆ, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى وڭىرلىك ەكونوميكا عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى. تاراز.

اجارى ارتقان ايماق

«قالاۋىن تاپسا قار جانادى». ورايىن كەلتىرىپ, رەتىن تاۋىپ, مۇمكىندىگىنە قاراي قيمىلداسا جاسالمايتىن شارۋا جوق. قولعا العان, كوزدەلگەن جۇمىستىڭ ءبارىن ءوزىنىڭ جىك-جىگىمەن, جاي-جاپسارىمەن اتقارۋعا بولاتىنىن كوز كورىپ ءجۇر. مىسالى, وسىعان دەيىن الدەبىر اۋدان بيۋدجەتىنىڭ ەسەبىنەن سپورت كەشەنى سالىندى دەگەندى ەستىپ پە ەدىڭىز؟ وزگە ءۇشىن جاۋاپ بەرمەي-اق قويالىق. بىراق ءوز باسىمىز وندايدى ەستىمەدىك. كورمەدىك. ءوزى اۋداننىڭ قورجىنىنداعى اقشا اناۋ-مىناۋ مەكتەپتەردى جوندەۋگە, الەۋمەتتىك نىسانداردى رەتكە كەلتىرۋگە جۇمسالادى. ودان قالدى اباتتاندىرۋعا, كوگالداندىرۋعا, جاياۋ جۇرگىنشىلەر جولىن سالۋعا جەتەتىن. تاعى دا باسقا مۇقتاجدىقتارىنا قازىنانىڭ قارجىسى شىعىندالاتىن. دەگەنمەن, قىزىلوردانىڭ قازالى اۋدانىندا وسىنداي جۇمىس اتقارىلدى. ەندى جاستار كوشەدە قۇر سەندەلىپ جۇرمەيدى. بويىنداعى بۇلا كۇشىن توبەلەسكە, يا بولماسا بۇزاقىلىققا جۇمسامايدى. ءارى-بەرىدەن سوڭ بار عوي, ولاردىڭ سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋىنا جول اشىلدى. بىلتىردان باستاپ اۋداندا 8 سپورت ۇيىرمەسى بار كەشەن ەل يگىلىگى ءۇشىن جۇمىس ىستەپ جاتىر. وسى قىستا قازالىڭىزدا ۇلكەن مۇز ايدىنى اشىلدى. كەشكىلىك ورتالىق الاڭعا قاراي بارا قالساڭىز, كونكيمەن زىرىلداپ جۇرگەن جۇرتتى كورەر ەدىڭىز. سول ساتتە استاناداعى ەسىلدىڭ ۇستىنەن ارنايى جاسالعان ايدىننىڭ كوز الدىڭىزعا كەلەرى انىق. شات-شادىمان, ۋ دا شۋ حالىقتىڭ شىن قۋانىشىنا تاپ بولاسىز. اۋداندا ينۆەستيتسيا تارتۋ, قۇرىلىس سالۋ, سالىقتىق بازانى دامىتا وتىرىپ بيۋدجەتتى نىعايتۋ بويىنشا ناقتى جۇمىستار اتقارىلعان. مىسالى, ونەركاسىپ ورىندارىندا 10 ميلليارد 95 ميلليون تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلىپتى. ونەركاسىپ سالاسىنان تۇسكەن پايدانىڭ باسىم بولىگى وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسىندە ەكەن. ايتالىق, وڭدەۋ ونەركاسىبى بويىنشا بىلتىر 8 ميلليارد 855 ميلليون تەڭگە پايدا تۇسكەن. وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا تابىس 8531,6 ميلليون تەڭگەگە ارتقان. ايتا كەتۋ كەرەك, وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ 43 پايىزىن قۇرايتىن ماشينا جاساۋ سالاسىنداعى قازالى لوكوموتيۆ جوندەۋ زاۋىتى مەن قازالى ۆاگون جوندەۋ دەپوسى. تەمىرجول سالاسىنداعى قۇرىلىمدىق وزگەرىستەرگە قاراماستان اتالعان كاسىپورىندار ءونىم كولەمىن تومەندەتپەۋدە پارمەندى جۇمىستار اتقارىپ كەلەدى. 2014 جىلى قازالى لوكوموتيۆ جوندەۋ زاۋىتى ءوزىنىڭ نەگىزگى قىزمەت تۇرلەرىنە كىرمەيتىن 16 ارنايى مامانداندىرىلعان تەمىرجول جوندەۋ ماشينالارىن جوندەۋدەن وتكىزىپ, ءوندىرىس كولەمىن 2460,1 ميلليون تەڭگەگە جەتكىزدى. بىلايشا ايتقاندا, جىلدىق جوس­پاردى 109 پايىزعا ورىندادى. ال قازالى ۆاگون جوندەۋ دەپوسى 2014 جىلدان باستاپ وندىرىستەگى جاڭا ۆاگونداردى جوندەۋدەن وتكىزىپ, 1356,9 ميلليون تەڭگەنىڭ قىزمەتىن اتقاردى. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 151,6 پايىزدى قۇرادى. بۇل جۇمىستار ءوز كەزەگىندە جالپى ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ تومەندەمەۋىنە ۇلكەن ۇلەس قوسىپ وتىر. ال اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى 5 ميلليارد 521 ميلليون تەڭگە كولەمىندە ءونىم جيناعان. اتالعان سالا مەملەكەتتىڭ ناقتى قولداۋىمەن جاقسى دامۋ ۇستىندە. وتكەن جىلى ەگىنشىلىك سالاسىنا پايدالاناتىن داقىلدار ءۇشىن 278 ميلليون, مينەرالدى تىڭايتقىش ءۇشىن 56,9 ميلليون, گەربيتسيد ءۇشىن 11,4 ميلليون, سۋارمالى سۋ ءۇشىن 22,4 ميلليون, بارلىعى 368,7 ميلليون تەڭگە سۋبسيديا بەرىلگەن. بۇل 2013 جىلمەن سالىستىرعاندا 120,5 ميلليون تەڭگەگە ارتىق. – مەملەكەت تاراپىنان جەڭىلدەتىلگەن باعامەن كوكتەمگى ەگىن ەگۋ جانە ەگىن جيناۋ جۇمىستارى ءۇشىن 3410 توننا ديزەل وتىنى الىندى. ايتالىق, كوكتەمدە 1610 توننا 90,3 تەڭگەدەن, كۇزدە 1800 توننا 103,9 تەڭگەدەن شارۋالارعا بەرىلدى. 30 تەحنيكا ليزينگ ارقىلى ساتىپ الىنعان. سونىڭ ىشىندە, «رزا-اگرو» سەرىكتەستىگىندە ونىمدىلىگى جوعارى 2 دانا, «ءجالاڭتوس باتىر» سەرىكتەستىگىندە 1 دانا رمۋ «ROUCN» اگرەگاتىن ساتىپ الىپ, شارۋاشىلىقتا كۇرىش ەگۋ ناۋقانى كەزىندە تۇقىم سەبۋ جۇمىستارىنا پايدالاندى. اگرەگاتتىڭ اۋىسىمدىق ونىمدىلىگى 40-50 گەكتارعا دەيىن ورىندالىپ, بۇعان دەيىنگى پايدالانىپ جۇرگەن تۇقىمسەپكىشتەردەن ونىمدىلىگى 3,5 ەسە جوعارى وسكەن. تاسارىق اۋىلدىق وكرۋگىنە ارال قورىنان «متز-80» تراكتورى الىنىپ, اۋىلدىق وكرۋگتىڭ تەڭگەرىمىنە قابىلدانىپتى. وتكەن جىلى اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىنىڭ جالپى كولەمى 2013 جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 90,1 پايىزدى قۇرادى. اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ءونىم كولەمىنىڭ تومەندەۋىنە جاز ايلارىنداعى تۇنگى اۋا رايىنىڭ سالقىن بولۋىنان ەگىننىڭ ءپىسىپ-جەتىلۋىنىڭ كەشىگۋى اسەر ەتتى. ەگىن جيناۋ 10 كۇندەي كەش باستالدى جانە قىركۇيەك ايىنىڭ 18-20 كۇندەرى اۋا رايىنىڭ كۇرت تومەندەۋىنەن كۇرىشتىڭ 2030 گەكتارىن ۇسىك شالىپ, وسىنىڭ سالدارىنان 475 گەكتار كۇرىشتىككە مۇلدە وراق تۇسپەي قالدى. 2014 جىلى 17930 گەكتار ەگىس ەگىلدى. ونىڭ ىشىندە كۇرىش 7435 گەكتارعا, مال ازىقتىق داقىلدار 7190 گەكتارعا, كارتوپ, كوكونىس, باقشا داقىلدارى 2630 گەكتارعا ورنالاستىرىلدى. كۇرىشتىڭ ءونىمدى مارجان, يانتار, نوۆاتور, ليدەر سورتتارى ەگىلدى. سونىمەن قاتار, گەكتار تۇسىمدىلىگىن ارتتىرىپ, كۇرىش داقىلى سورتتارىن جاڭالاۋ ماقساتىندا قازاق كۇرىش شارۋاشىلىعى عزي ۇسىنعان وڭىرگە بەيىمدەلگەن جاڭا كازەر-6 سورتىن رزا-اگرو جشس-دە 5 گەكتار جەرگە ورنالاستىرىپ ورتاشا ءتۇسىمى 56 تسەنتنەردەن, جالپى 30 توننا ءونىم جيناپ الىپ, 2015 جىلدىڭ ەگىسى ءۇشىن 28 توننا تۇقىم قۇيىپ الدى. 26391 توننا ءداندى داقىلدار, 19 توننا مايلى داقىلدار, 13887 توننا مالازىقتىق داقىلدار ونىمدەرى جينالدى. 82,5 مىڭ توننا تابيعي ءشوپ دايىندالدى. ءداستۇرلى كۇرىش داقىلىنان باسقا دا ازىق-ت ۇلىكتىك ماڭىزى زور كارتوپ, كوكونىس, باقشا جانە مايلى داقىلداردى وندىرىستىك نەگىزدە ءوسىرۋدى, سونىمەن قاتار جۇگەرى, ارپا جانە مالازىقتىق داقىلدار كولەمىن كوبەيتۋدى قولعا الۋىمىز قاجەت. ول ءوز كەزەگىندە اۋدان حالقىن ازىق-ت ۇلىكپەن جىل بويى قامتاماسىز ەتۋگە جانە مال شارۋاشىلىعىنا قاجەت ساپالى جەم-ءشوپ قورىن جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى,– دەيدى قازالى اۋدانىنىڭ اكىمى باقىت جاحانوۆ. ايماق باسشىسى قىرىمبەك كوشەرباەۆ اۋدان اكىمدەرىنىڭ جۇمىسىن ينۆەستيتسيا تارتۋمەن باعالايتىنىن ۇنەمى ايتادى. «اۋدان رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق بيۋدجەتتەن بەرىلەتىن قارجىعا قول جايىپ وتىرماۋى كەرەك. اكىمدەر ينۆەستورلار تاۋىپ, ولاردى اۋدانعا تارتىپ, ناقتى جۇمىسپەن اينالىسۋلارى قاجەت», دەگەن قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى. وبلىس اكىمىنىڭ تاپسىرماسىن قازالى اۋدانى ويداعىداي اتقارىپ وتىر دەي الامىز. وتكەن جىلى نەگىزگى كاپيتالعا 6 ميلليارد 364 ميلليون تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلىپتى. «قولجەتىمدى باسپانا-2020» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى دا ءتاپ-ءتاۋىر ىسكە اسىپ جاتىر. 12 ارەندالىق تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇدان بولەك, 3 قاباتتى 18 پاتەرلى تۇرعىن ۇيدە حالىق قونىس تويىن تويلادى. بەس اۋىلدا دارىگەرلىك ەمحانا اشىلدى. قازالى اۋدانىندا شاعىن كاسىپكەرلەر سانى 3615-كە جەتتى. قوسىمشا 8250 ادام جۇمىسپەن قامتىلدى. ءبىر جىلدىڭ ىشىندە قازالى اۋدانى ەلباسىمەن ەكى رەت تىكەلەي تەلەكوپىر ارقىلى بايلانىستى. بىرىنشىسىندە, «وتاۋ-تۆ» جەلىسى ارقىلى كورسەتىلەتىن «تەلەگازەت» جوباسىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. ەكىنشىسىندە, «رزا» اق-تىڭ جۇمىسى كورسەتىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ يندۋستريالاندىرۋ باعىتىنداعى تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋشى «رزا» اق-تىڭ جۇمىسىنا وڭ باعاسىن بەرگەنىن جۇرت كوردى. سونىمەن قاتار, وسى كاسىپورىن «التىن ساپا» بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازى اتاندى. مەملەكەتتىڭ باستى كاپيتالى ادام دەسەك, تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعى ۇنەمى نازاردا بولۋى كەرەك. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى كوپتەن بەرى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – اۋدان ورتالىعىنداعى اپاتتىق جاعدايداعى اۋرۋحانا قۇرىلىسىن سالۋ بولاتىن. بىلتىر بۇل ماسەلە شەشىمىن تاۋىپ, وبلىستىق بيۋدجەتتەن «ايتەكە بي كەنتىنەن 150 توسەكتىك ورتالىق اۋرۋحانا قۇرىلىسىن سالۋ» جوباسىنىڭ جوبا-سمەتالىق قۇجاتىن ازىرلەپ, مەملەكەتتىك ساراپتامادان وتكىزۋگە 21 ميلليون تەڭگە قارالدى. جالپى, اۋداندا «سالاماتتى قازاقستان» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدا پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالار, سكرينينگتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ, كولىكتىك مەديتسينا قىزمەت كورسەتۋدە. دەنساۋلىق سالاسىنا بولىنگەن قارجى كولەمى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى ەكەن. ماسەلەن, 2014 جىلى بارلىعى 3 ميلليارد 34 ميلليون تەڭگە بولىنگەن. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 29 پايىزعا نەمەسە 678 ملن. تەڭگەگە ارتىق. ونىڭ ىشىندە ەمدەۋ مەكەمەلەرىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 171,6 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپ, ونىڭ 39,0 ميلليون تەڭگەسىنە 8 سانيتارلىق اۆتوكولىك ساتىپ الىنعان. ال 14,2 ميلليون تەڭگەسىنە قاجەتتى مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتار اكەلىنگەن. ءسوز سوڭىندا «سىر مەديا» جشس جانىنداعى اقپا­راتتىق-تالداۋ ورتالىعى جاساعان قورىتىندىنى ايتساق. اتالعان ورتالىق بىل­تىر قالا, اۋدان اكىمدەرىنىڭ رەيتينگىسىن انىق­تادى. ناتيجەسىندە وبلىس بويىنشا جوعارى كورسەتكىش كورسەتكەن قازالى اۋدا­نىنىڭ اكىمى بولىپ تانىلدى. ەرجان بايتىلەس, «ەگەمەن قازاقستان». قىزىلوردا وبلىسى, قازالى اۋدانى.

«ارماننىڭ» ارمانى ورىندالماق

بوتاگوز چەرنوياركا اۋىلىنا قالادان كوشىپ كەلىپتى. اۋىلعا كەلگەن سوڭ, ءوزىنىڭ كوپتەن ويلاپ, جۇزەگە اسىرسام با دەپ جۇرگەن ماقساتىن قولعا الماق بولادى. جەر الادى. كوكونىس ءوسىرىپ, كارتوپ ەككىسى كەلەدى. ءسويتىپ, «ارمان» شارۋا قوجالىعىن قۇرعان بوتاگوز ءىلياسوۆا ىسكە بەلسەنە كىرىسەدى. بىراق, سۋ جوق, كوكونىس پەن كارتوپ القاپتارى ارنايى سۋلاندىرۋ جۇيەسىنە قوسىلماعاندىقتان, شارۋاشىلىق جىل سايىن ءونىم الۋدا قيىندىق كورىپ كەلدى. وسى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن شەشۋ ءۇشىن بوتاگوزدىڭ بارماعان جەرى بولمادى, اكىمدىكتىڭ بارلىق تابالدىرىعىن توزدىرادى. – كوكتەم بولسا كەلە جاتىر. قازىر 40 گەكتار القاپتى كوكونىس, كارتوپ وسىرەمىز دەپ دايىندالىپ جاتىرمىز. القاپتارعا سۋ جۇيەسى, سۋ قۇبىرلارى تارتىلماعاندىقتان جىل سايىن ءونىم الۋعا كەدەرگى. جۇ­مىسىم ءجۇرىپ كەتسە, اۋىلدا ارينە, جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلار ەدى, – دەيدى كاسىپكەر بوتاگوز. ال, جالپى, شارۋا­شىلىقتىڭ 97 گەكتار جەرى بار. شارۋاشىلىق 40 گەكتار جەر تەلىمىن سۋلاندىرۋ جۇيەسىن قوسۋدى سۇراپ وتىر ەكەن. بوتاگوزدىڭ ءوتىنىشىن ەندى اۋدان اكىمى نۇرلان ءاۋتالىپوۆ قاراپ شىعادى. ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى شەشىلدى. ماسەلە ماگيسترالدى قۇبىر ارقىلى سۋ تارتۋمەن اينالىساتىن «اديس» سەرىكتەستىگىندە بولىپ شىقتى. امان سيمامباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ءبىر عانا چەرنوياركا اۋىلدىق اۋماعىندا سۋدى قاجەت ەتەتىن, سۋلاندىرۋ جۇيەسىنە قوسىلعىلارى كەلەتىن سۋارمالى القاپتارى بار كوپتەگەن شارۋاشىلىقتار جۇمىس جاسايتىن كورىنەدى. ياعني, ءىس كەزەكپەن ەكەنى دە تۇسىنىكتى. الداعى ناۋقاندا بوتاگوزدىڭ دە «ارمان» شارۋا قوجالىعىنىڭ سۋارمالى القاپتارىندا تەحنيكالىق جۇمىستار جۇرگىزىلىپ, بيىل سۋلاندىرۋ جۇيەسىنە قوسىلادى, دەيدى. ولاي بولسا, وسى كۇزدە-اق, اۋدان تۇرعىندارى «ارمان» وسىرگەن ونىمدەردى ساتىپ الا الاتىن بولار دەيمىز. فاريدا بىقاي, «ەگەمەن قازاقستان». پاۆلودار وبلىسى, پاۆلودار اۋدانى.

ىلكىمدى ىستەر لەگى

جول قاتىناسىن جاقسارتۋ ارقىلى ەلدىڭ ىشكى الەۋەتىن ارتتىرۋعا بولاتىنى كۇن سايىن ايقىندالىپ كەلەدى. كۇرەجول ارقىلى مادەنيەت تە, وركەنيەت تە, ەكونوميكا دا داميدى. جامبىل وبلىندا «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» حالىقارالىق كولىك ءدالىزىنىڭ بويىنان 100, 200 باسقا ارنالعان تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارىن قۇرۋ جوسپارلانىپ, قۇرىلىسقا قاجەتتى ينفراقۇرىلىم, جەر تەلىمدەرى بولىنگەن. وسى جوبا اياسىندا وبلىس اۋداندارىندا 13 تاۋارلى-ءسۇت فەرماسىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, ءسۇت باعىتىنداعى اسىل تۇقىمدى مال ساتىپ الىنۋدا. جالپى, 2017 جىلعا دەيىن 57 شارۋاشىلىق ىسكە قوسىلادى دەپ جوسپارلانۋدا. بۇل جوبالاردى «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اق ارقىلى قارجىلاندىرۋعا قول جەتكىزىلدى. وسى قور ارقىلى بيىل 8 جوبا جۇزەگە اساتىن بولادى. جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر ءوز كەزەگىندە بۇل شارۋاشىلىقتاردى ءتيىستى جەر تەلىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتىپ, قۇجات رەسىمدەۋدە قولداۋلار كورسەتىپ جاتىر. بۇدان بولەك, «قازاگروقارجى» اق ارقىلى جۋالى اۋدانىنىڭ «گامبۋرگ» جشس-نىڭ 600 باسقا ارنالعان زاماناۋي ءسۇت فەرماسىن قۇرۋ جوباسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. ءسۇت فەرمالارىن سالۋ جوبالارىن ىنتالاندىرۋ ءۇشىن 50 باستان 200 باسقا دەيىن ءسۇت فەرمالارىنا جابدىقتار, تەحنيكا جانە مال ساتىپ الۋ شىعىندارىن وتەۋگە 50 پايىزعا دەيىن ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديا قاراستىرىلدى. ال, 200 باستان جوعارى ءىرى ءسۇت فەرمالارىن سالۋعا كەتكەن شىعىندارىنىڭ 20 پايىزى سۋبسيديالاناتىن بولادى. سونىمەن قاتار, وسى فەرمالاردى مال ازىعىمەن قامتاماسىز ەتۋگە قاجەتتى تەحنيكالار ساتىپ الۋعا كەتكەن شىعىندارىن 50 پايىزعا دەيىن وتەۋگە ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالار بەرىلەتىنى دە بۇل ءىستىڭ ادىمىن كەڭەيتە تۇسەتىنى انىق. وبلىستاعى مال تابىنىنىڭ باسىم بولىگى تۇرعىنداردىڭ قوسالقى شارۋاشىلىقتارىندا ەكەندىگىن ەسكەرە وتىرىپ, 500 باستان جوعارى ساۋىن سيىرلارى بار 145 ەلدى مەكەندە ءسۇت قابىلداۋ پۋنكتتەرىن اشۋ جوسپارلانىپ وتىر. وسىنىڭ ناتيجەسىندە وبلىستا وندىرىلەتىن ءسۇتتى قايتا وڭدەۋدىڭ ۇلەسى 30,2 پايىزدان 40,0 پايىزعا ۇلعايدى. الداعى جىلدارى وبلىستا وندىرىلەتىن تاۋارلى ءسۇت كولەمىن 300 مىڭ تونناعا دەيىن, ءسۇت وڭدەۋشى كاسىپورىندارىنىڭ جۇك تەلىمىن بيىل 60 پايىزعا, 2016 جىلى 75 پايىزعا, 2017 جىلى 90 پايىزعا جەتكىزۋ جوسپارلانۋدا. جامبىل جەرىندەگى وننان استام قالا-اۋدانداردىڭ ىشىندە بايزاق اۋدانىنىڭ ورنى بولەك. بايزاق – قاشاندا وراسان تىرلىگىمەن, بەرەكە-بىرلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. قىرمانى دانگە, دالاسى انگە, داستارقانى دامگە تولى وسىناۋ باتىر بابا ەسىمىن يەمدەنگەن اۋداننىڭ ەڭبەكقور حالقى تىرلىكتىڭ كوزىن تاۋىپ, ەل تابىسىن ارتتىرىپ, مەرەيىن ءوسىرىپ كەلەدى. اۋىلدارى نەگىزىنەن ۇلكەن كۇرەجولدىڭ بويىندا جاتقان بايزاق اۋدانىندا 10 شاعىن تاۋارلى ءسۇت فەرمالارىن ۇيىمداستىرۋعا نيەت بىلدىرگەن شارۋا قوجالىقتارى ليزينگكە مال, قۇرال-جابدىقتار جانە اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارىن الۋ ءۇشىن «قازاگروقارجى» اق-قا الدىن الا تولەنەتىن 15 پايىز قاراجاتىن قامداۋدا. «بۇگىنگى كۇنگە ە.ساۋرىقوۆ, م.اقاەۆ 300 باس ءىرى قارا مالعا شاعىن تاۋارلى ءسۇت فەرماسىن سالۋ ءۇشىن جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارىن دايىن­داپ ءبىتىپ, قۇرىلىس جۇمىستارى باستاپ جىبەردى. سونداي-اق, «اسىل» شارۋا قوجالىعى 50 باسقا ارنالعان مال بورداقىلاۋ فەرماسىن, «تاد­جي­باەۆ ح» شارۋا قوجالىعى 200 باس ساۋىن سيىرعا ارنالعان, «جا­دىرا» شارۋا قوجالىعى دا 100 باسقا ارنالعان تاۋارلى-ءسۇت فەر­ماسىنىڭ قۇرىلىسىن باستادى. سونىمەن قاتار ءيزرايلدىڭ «تەssا» كومپانياسىنىڭ  ءسۇت تسەحىنىڭ قوندىرعىلارىن الۋ ءۇشىن باستاپقى 25 پايىزدىق تولەمدەردى  تولەۋگە جانە 5 پايىزدىق نەسيە الۋعا ەۋرازيالىق بانكپەن كەلىسىمشارت جاساستى. سونداي-اق, «اگالي» شارۋا قوجالىعى ءسۇت قابىلدايتىن تانكەر الۋ ءۇشىن ءوتىنىم بەردى. بۇل قوجالىق قازىر «قازاگروقارجى» اق  ارقىلى الىناتىن نەسيەنىڭ 15 پايىز ليزينگتىك قاراجاتىن دايىنداۋدا. سونىمەن قاتار, 43 باس اسىل تۇقىمدى قۇنا­جىن جانە 3 باس بۇقا ساتىپ الىپ, رەسەيدىڭ التاي وڭىرىنەن تاعى 50 باس قۇناجىن ساتىپ الۋعا الدىن الا كەلىستى. بۇدان بولەك  «نيەت» شارۋا قوجالىعى الماتى وبلىسىنداعى اسىل تۇقىمدى مال زاۋىتىنان ناقتى اقشاعا 50 باس قۇناجىن جانە 2 باس بۇقا ساتىپ الدى. 50 باسقا ارنالعان تاۋارلى-ءسۇت فەرماسىنىڭ جوبالىق سمەتا­لىق قۇجاتتارىن ازىرلەۋدە. «زەڭ­گى بابا» شارۋا قوجالىعى جەر ۋچاسكەسىنىڭ قاۋلىسىن الىپ, 50 باسقا ارنالعان تاۋارلى-ءسۇت فەر­ماسىنىڭ ءتيىستى قۇجاتتارىن دايىنداپ جاتىر. ءسۇت قابىلداۋ پۋنكتتەرىن ۇيىمداستىرۋ جۇمىس­تارى بويىنشا «دانەگۇل» جشس تۇيمەكەنت اۋىلدىق وكرۋگىنە ءسۇت قابىلداۋ تانكەرىن قويدى», دەيدى بايزاق اۋدانىنىڭ اكىمى مۇراتحان شۇكەەۆ. ۇلكەن جولدىڭ بويىندا ورنالاسقان اۋىلداردىڭ تىرشىلىگى باسقاشا بولادى عوي. ايتەۋىر ۇلكەن جولدىڭ ۇستىندەگى حالىق ساۋدا-ساتتىق, الىس-بەرىس جاساۋعا ەپتى كەلەدى. بۇل حالىقارالىق جول كولىك اعىنىن كوبەيتىپ قانا قويماي, ءبىرتالاي شارۋاشىلىقتاردىڭ دامۋى­نا جاعداي جاساماق. ورالحان ءداۋىت, «ەگەمەن قازاقستان». جامبىل وبلىسى.

ءتورت ءتۇرلى شۇجىق دايىندالادى

اتىراۋ قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى اقجار ەلدى مەكەنىندە كۇنىنە 1 توننا 200 كيلو شۇجىق ونىمدەرىن شىعاراتىن جاڭا تسەح ىسكە قوسىلدى. يساتاي باتىرباەۆ قۇرىلتايشىلىق ەتەتىن «جەمىس» سەرىكتەستىگى تسەحقا فرانتسيادان شىعارىلعان تەحنولوگيالار ورناتىپتى. سونداي وزىق تەحنولوگيانىڭ ءبىرى – «ءسارىس» پەشىندە 40 مينۋتتا 350 كيلو شۇجىق فارشىن دايىنداۋ مۇمكىندىگى بار. تسەح باسشىسى لۇقپان ابىلاەۆتىڭ ايتۋىنشا, شۇجىقتار مەرزىمىنەن بۇرىن بۇزىلۋعا جول بەرمەيتىن تازا ءارى ساپالى قاپتامامەن قاپتالادى. ال دامدەۋىشتەر الماتىدان جەتكىزىلەدى. شۇجىققا قاجەتتى ەت اققىستاۋ سەلوسىنان تاسىمالدانادى. – ءبىزدىڭ تسەحىمىزدا كۇنىنە 1 توننا 200 كيلوعا شۇجىق دايىنداۋعا تولىق مۇمكىندىك بار. جوعارى ساپامەن دايىندالعان ءوز ونىمدەرىمىزدى اشىق سورەلەردە ساۋدالاۋعا قارسىمىز. تەك «اتابا», «يدەال» سەكىلدى ساۋدا ورتالىقتارى ارقىلى تۇتىنۋشىعا ۇسىنۋدى ءجون كوردىك, – دەيدى تسەح باسشىسى لۇقپان ابىلاەۆ. جەرگىلىكتى ءونىم وندىرۋشىلەرگە گرۋزيالىق سۋلحان چيحادزە ءدامدى شۇجىق دايىنداۋ قۇپياسى جونىندە كەڭەس بەرەدى. ازىرگە تسەحتا ءتورت ءتۇرلى شۇجىق دايىندالادى. جولداسبەك شوپەعۇل, «ەگەمەن قازاقستان».

بەرەكەلى بوران

كۇرشىم اۋدانىنداعى بوران اۋىلدىق وكرۋگى – قىتاي ەلىمەن شەكارا شەبىندە ورنالاسقان ەلىمىزدەگى ەڭ شەتكى ەلدى مەكەن­دەردىڭ ءبىرى. جەتى اۋىل قارايتىن بوران وڭىردەگى تىرەك اۋىلدار ساناتىنا ەنگەن. تاياۋدا كۇرشىمگە جۇمىس ساپارى بارىسىندا اۋدان اكىمى التايبەك سەيىتوۆ بوران اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ تىنىس-ءتىر­شىلىگىمەن تانىستىردى. بوران – بەرەكەلى اۋىل. 2 مىڭعا جۋىق تۇرعىنى بار. اۋىلداعى ەڭ كونە عيماراتتاردىڭ ءبىرى – قۇ­ماش نۇرعاليەۆ اتىنداعى مەكتەپ-گيمنازيا. بىلتىر بۇل گيمنازيا كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى. 1914 جىلى شىركەۋ مەكتەبى بولىپ اشىلعان ءبىلىم ورداسىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى وبلىس كولەمىندە كەڭىنەن اتاپ ءوتىلدى. «تاعىلعان جەكە دارا جۇل­دىز ەدى, التايدىڭ التىن شەك­پەن جاعاسىنا» دەپ اقىن عافۋ قايىربەكوۆ جىر ارناعان قۇ­ماش نۇرعاليەۆ – ۇلى وتان سوعى­سى­نىڭ ارداگەرى, كسرو حالىق مۇعا­لىمى, قازاق كسر-ىنە ەڭبەگى سىڭگەن مۇعالىم اتانعان, 1957 جىلدان 1988 جىلعا دەيىن وسى ءبىلىم وردا­سىنىڭ باسشىسى بولعان, گيم­نازيانىڭ نەگىزىن قالاعان ەلىمىز­دەگى ابزال ۇستازداردىڭ ءبىرى. سونداي-اق, اۋىلداعى مەم­لە­كەتتىك مەكەمەلەر قاتارىندا ور­مان شارۋاشىلىعى, گيدروبەكەت بار. قىتايدان كەلەتىن ەرتىس وزەنىنىڭ دەڭگەيى مەن سۋىنىڭ قۇرامى وسى اۋىلداعى گيدروبەكەت ارقىلى قاداعالانادى. تۇرعىندار 10 مىڭ ءىرى قارا, 15 مىڭ ۇساق مال, 1 جارىم مىڭ جىلقى ءوسىرىپ, 8 جارىم مىڭ گەكتار القاپقا كۇن­باعىس, بيداي, ارپا, س ۇلى سىندى ءداندى داقىلدار ەگىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە اتامەكەنىنە ورالعان قان­داستار دا اۋىلدىڭ كوركەيۋىنە ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ماسەلەن, 2005 جىلى قىتايدان قونىس اۋدارعان جىگەر قاناتبەك ەسىمدى جاس جىگىت جىلىنا 40 گەكتار سۋارمالى جەرگە بيداي ەگەدى ەكەن. اۋىل اكىمى ماقسات اعيەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى جىلدارى كاسىپ­كەرلىك تەز وركەندەپ كەلەدى. مىر­زاباي مارحاباەۆ اتتى كاسىپكەر قۇرعان جيھاز تسەحىنىڭ ونىمدەرى مەن بوراندىق بلوك كىرپىشتەرگە شەكارا ماڭىنداعى اۋىل تۇر­عىن­دارىنان سۇرانىس كوپ تۇسەتىن كورىنەدى. ءبىز كاسىپكەر نۇرلان الدا­جاروۆتىڭ تاياۋدا سالعان «جاس-اي» حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىندا بولدىق. التايبەك سەيىت ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, بۇرىنعى عيمارات كاسىپكەرگە مەملەكەت-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىگى شەڭ­بەرىندە سەنىمدى باسقارۋعا بەرىلىپ, وعان ءىسىن ىلگەرىلەتۋگە «جۇ­مىس­پەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسى ارقىلى 24 ميلليون تەڭگە كولە­مىندە قارجى بولىنگەن. جال­پى قۇنى 70 ملن. تەڭگەگە ءتۇس­كەن جاڭا نىسانعا جىلۋ, سۋ قۇبىر­لارى تارتىلدى. ەكى قاباتتى عيما­راتتىڭ اۋماعى 1 150 شارشى مەتردى قۇرايدى. اۋلاسى كوز تارتار­لىقتاي اباتتاندىرىلىپ, كورىك­تەندىرىلگەن. جاڭا نىساندا جيھاز, زاماناۋي ءدامحانا, تىگىن تسەحى, شاشتاراز, ينتەرنەت كلۋبى جانە ارداگەرلەر زالى ورنالاسقان. اۋىل قارتتارى كۇندەلىكتى وسى نىساندا باس قوسىپ, گازەت-جۋرنال وقيدى, دويبى مەن شاحمات, تاستاياق وينايدى. ءتىپتى, بوراندىق قاريالار كۇرشىم اۋدانىندا ار­داگەرلەر اراسىندا وتەتىن بيليارد جارىستارىندا ۇنەمى جەڭىم­پاز اتانىپ ءجۇر. ەرمەك سۇل­تان­بەكوۆ ەسىمدى كاسىپكەر ۇستەل تەن­نيسى, جاتتىعۋ زالى بار شا­عىن سپورت كەشەنىن سالىپ بەرىپ­تى. وسى ارقىلى قىستىگۇنى كەشەن­نىڭ جا­نىنداعى حوككەي كورتىنا ويناۋعا كەلەتىن بالالاردىڭ جىلى جەردە كيىنۋىنە دە جاعداي جاسالدى. بوراندا جاياۋ جۇرگىنشى جولدارى دا سالىنىپ جاتقانىن بايقادىق. اۋىلداعى مادەنيەت ءۇيى سوڭعى 30 جىل بويى قاڭىراپ, بوس تۇرعان ەكەن. كەڭشار قۇ­لا­عان سوڭ كلۋبتىڭ دا توبەسى قۇلاپ, كەتەۋى كەتكەن كورىنەدى. تاس­تان قالانعان قابىرعاسىنىڭ قالىڭ­دىعى ءبىر قۇلاش بولاتىن ەسكى دە ىرگەلى عيمارات بىلتىر كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, ەل يگىلىگىنە پايدالانۋعا بەرىلدى. كلۋبتىڭ جىلۋ جۇيەسى جۇرگىزىلىپ, ساحناسى مەن كورەرمەن زالى, ۇيىرمە زالدارى زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن جابدىقتالدى. مادەنيەت ءۇيىنىڭ جا­نىندا جاستار ساياباعى بوي كو­تەرگەن. وندا اۋىل ونەرپازدارى باس قوسىپ, بوراندىق جاستار بوس ۋا­قىت­تارىن ءتيىمدى وتكىزە باستادى. شەكارادان ءوتىپ, ەلگە قاراي ەسىپ اعاتىن قارا ەرتىستىڭ بويىن­داعى بوران اۋىلىنىڭ بۇگىنگى باقۋاتتى تىرشىلىگىنە كوڭىلىمىز توعايدى. دۋمان اناش, «ەگەمەن قازاقستان». شىعىس قازاقستان وبلىسى, كۇرشىم اۋدانى. سۋرەتتە: بوران اۋىلىنداعى اتاقتى پەداگوگ ق.نۇرعاليەۆتىڭ بۇرىنعى جۇمىس كەڭسەسى, قازىرگى مۇراجايى.

قۇس فابريكاسىنىڭ العاشقى ءونىمى

پاۆلودار وبلىسى اقسۋ قالا­سى­نىڭ اۋىلدىق ايماعىندا ورنالاسقان «قىزىلجار-قۇس» جشس العاشقى ءونىمىن بەردى. اۋىلدىق جەردەگى قۇس فابريكاسى 1500 تونناداي قۇس ەتىن جەرگىلىكتى نارىققا شىعاردى. – ازىرگە قۇس ەتى ونىمدەرى جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا ۇسىنىلىپ وتىر. برويلەر ەتىنىڭ كيلوسى 650 تەڭگەدەن ساتىلۋدا. جۋىق ارادا قۇس ەتى وبلىس ورتالىعىنداعى دۇكەندەرگە دە جەتكىزىلەتىن بولادى. قازىرگى تاڭدا فابريكادا 145 مىڭداي قۇس بار. الداعى ۋاقىتتا ءوندىرىس كولەمىن ارتتىرۋ جوسپارلانۋدا. «قىزىلجار-قۇس» جشس باسشىلىعى وڭىردەگى ساۋدا جۇيەلەرىمەن قۇس ەتىن جەتكىزۋ بويىنشا كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋدە, – دەدى قىزىلجار اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى ەرجان تۇسىپبەكوۆ. ەسكە سالا كەتەيىك, 2014 جىلى تاۋەلسىزدىك كۇنى قارساڭىندا قايتا جاڭعىرتۋدان وتكەن قۇس فابريكاسى ءوز جۇمىسىن باستاعان بولاتىن. بۇل فابريكادا برويلەر تۇقىمدى تاۋىق وسىرىلەدى. ۇزاق جىلدار توقىراپ تۇرعان فابريكا مەملەكەتتىك «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» جانە «اگروبيزنەس-2020» باعدارلامالارى اياسىندا ىسكە قوسىلعان ەدى. جوباعا ەۋرازيالىق بانك قارجىلاي قولداۋ جاسادى. بولاشاقتا اتالمىش قۇس فاب­ريكاسى ءوڭىردىڭ قۇس ەتىنە دەگەن سۇرانىسىنىڭ 70 پايىزىن وتەيدى دەگەن بولجام بار. اقىلبەك ساتىبالدين. پاۆلودار.

تۇرعىن ءۇي سالىنادى

ەلباسىنىڭ تىكەلەي قولداۋى­مەن جۇزەگە اسقان «جەزقازعان-بەينەۋ» تەمىرجول ماگيسترالى بۇگىندە سا­يىن دالاداعى ەلدى مەكەندەرگە جان ءبىتىردى. شويىن جولدىڭ 272 شاقىرىمى قىزىلوردا وبلىسىنا تيەسىلى. وسى ارالىقتا 3 ستانسا جانە 10 بەكەت سالۋ جوسپارلانعان. قازىرگى تاڭدا ستانسالار مەن بەكەتتەردە ەلەكتر جەلىلەرى, وندىرىستىك جانە تەحنيكالىق عيماراتتار مەن الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر. ال جاڭا ستانسالاردىڭ ءبىرى ارال اۋدانىنداعى اباي اۋىلىندا ورنالاساتىن بولادى. ەكى جارىم مىڭعا جۋىق تۇرعىنى بار ەلدى مەكەننىڭ نەگىزگى كاسىبى – مال شارۋاشىلىعى. جاڭا ماگيسترال سالىنعالى بەرى مۇندا ينفراقۇرىلىمدىق جۇمىستار جۇرگىزىلىپ, بىرقاتار الەۋمەتتىك نىساندار بوي كوتەردى. شالعايداعى اۋىل جۇرتشىلىعى الداعى كۇندەرگە سەنىممەن قاراپ, جارقىن بولاشاعىن مۇمكىندىگى مول بولات جولمەن بايلانىستىرۋدا. «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ قارجىسى ەسەبىنەن ستانسا اۋماعىنان تەمىرجولشىلارعا ارنالىپ 2 پاتەرلى 20 ءۇي سالۋ جوسپارلانعان. ياعني, بۇل 40 وتباسى باسپانالى بولادى دەگەن ءسوز. بۇگىندە العاشقى ءۇيدىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. تەمىرجول بويىنداعى ستانسا قۇرىلىسىندا 40 ادام تۇراقتى جۇمىس جاساۋدا. سونىڭ 25-ءى اباي اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى. جالپى, ستانسا تولىق ىسكە قوسىلعاندا 200 ادامعا دەيىن ەڭبەكپەن قامتىلادى. ال شو­يىن جولدىڭ بويىندا سالىنۋعا ءتيىستى بارلىق ستانسالاردىڭ قۇرىلىستارى كەلەر جىلى تولىق اياقتالادى. ەرجان بايتىلەس, «ەگەمەن قازاقستان». قىزىلوردا وبلىسى.

ستۋدەنتتەر مەن كاسىپكەرلەر اليانسى قۇرىلدى

كاسىپكەر بولۋ وڭاي ما؟ ەندى ول تۋرالى كاسىپكەرلەردىڭ ءوزى ستۋ­دەنتتەرگە ايتىپ, بۇل كاسىپتىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتەتىن بولادى. ول ءۇشىن رۋدنىي يندۋستريالىق ينس­تيتۋتىندا ستۋدەنتتەر مەن كاسىپ­كەرلەر اليانسى قۇرىلدى. وسى قاناتقاقتى جوبانى جاسا­عان رۋدنىي يندۋستريالىق ينس­تيتۋتىنىڭ تاربيە ءىسى ءجونىن­دەگى پرورەكتورى جاسۇلان الپىس­باەۆتىڭ ايتۋىنشا, بولاشاقتا ءوز ءىسىن اشقىسى كەلەتىن ستۋدەنتتەر ونىڭ ەكونوميكالىق-قۇقىقتىق جولدارىنان باستاپ, ۇجىممەن جۇمىس ىستەۋدىڭ, باسشىنىڭ, كا­سىپكەردىڭ مادەنيەتى مەن ەتيكاسىنا دەيىن ۇيرەنەتىن بولادى.

«قازاقستان-2050» سترا­تە­گيا­سىندا كاسىپكەرلىكتى ۇلتتىق ەكو­نوميكانىڭ جەتەكشى كۇشى رەتىندە جان-جاقتى قولداۋ ءارى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسىن 2030 جىلعا قاراي ەكى ەسەگە ارتتىرۋ مىندەتى قويىلدى. الايدا, جاستار اراسىندا كاسىپكەرلىكتىڭ بۇگىنگى جاعدايى تۋرالى ايتقاندا, شەشىمىن تاپپاعان كوپتەگەن ماسەلەلەر ويعا ورالاتىنى انىق. سونىڭ ىشىندە جوعارى وقۋ ورنى قابىرعاسىندا جۇرگەن جاستارعا كاسىپكەرلىكتىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرتۋ – ەلباسى قويىپ وتىرعان ماڭىزدى تاپسىرمالاردىڭ ءبىرى. وسىنى نەگىزگە العان رۋدنىي يندۋستريالىق ينستيتۋتى باس­شى­لىعى ستۋدەنتتەر مەن كاسىپ­كەرلەر اليانسىن قۇردى. جۋىر­دا اتالمىش اليانستىڭ سالتا­ناتتى اشىلۋ ءراسىمى مەن ونىڭ قاراماعىنداعى بيزنەس-مەك­تەپتىڭ العاشقى وتىرىسى ءوتتى. ينس­تي­تۋتتا ۇيىمداستىرىلعان يگى شارا­عا ستۋدەنتتەرمەن قاتار رۋد­نىي­لىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى, كاسىپكەرلىكتى قولداۋ ورتالىعى مەن شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى قاتىستى. اليانس ۇدەمەلى يندۋس­تريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باع­دارلاماسىنىڭ باسىم با­عىتتارى سانالاتىن مەتاللۋرگيالىق كەشەن, ماشينا جاساۋ جانە قۇرىلىس ماتەريالدارىن ءوندىرۋ, كولىك ينفراقۇرىلىمى, ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك جانە قىزمەت كورسەتۋ سالاسىن قامتىماق. ماقسات قوعامنىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولىپ تابىلاتىن جانە ەكونوميكاسى مىقتى, الەۋمەتتىك باسەكەگە قابىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ ءۇشىن اۋقىمدى الەۋەتكە يە جاستاردى كاسىپكەرلىككە تارتۋ, ولاردى ىنتالاندىرۋ بولماق. بۇل جوبا ستۋدەنتتەر اراسىندا كاسىپكەرلىك قىزمەتتى ناسيحاتتاپ, كاسىپكەرلىك رۋحتى قالىپتاستىرۋعا جانە جاس كاسىپكەرلەردىڭ ءوز كاسىبىن اشۋىنا دا مۇرىندىق بولادى. – بيزنەس-مەكتەپتە ستۋ­دەنت­تەرىمىز ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كاسىپ­كەرلەردەن تاجىريبەلىك-تاعى­لىم­دىق ءبىلىم الادى. ەڭ باستىسى, وقىتۋ تەگىن جانە مەكتەپتى ءساتتى تامامداعان ستۋدەنتكە ارنايى سەر­تيفيكات بەرىلەدى, – دەيدى ستۋ­دەنت­تەر مەن كاسىپكەرلەر اليانسى­نىڭ توراعاسى جاسۇلان الپىسباەۆ. جيىن بارىسىندا ءسوز العان قوستاناي وبلىستىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى رۋدنىي قالالىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى سەرىكباي ابىلعازيەۆ پەن كاسىپكەرلىكتى قولداۋ ورتالىعىنىڭ مەنەدجەرى ولگا پريادكو يگى باستاماعا تابىس تىلەپ, ءوز تاراپىنان ستۋدەنت­تەرگە اقپاراتتىق جانە كونسۋل­تاتسيا­لىق كومەك كورسەتۋگە ءاردايىم دايىن ەكەندىكتەرىن جەتكىزدى. ءنازيرا جارىمبەتوۆا, «ەگەمەن قازاقستان». رۋدنىي.