سيدنەي وليمپياداسىندا تورتكۇل دۇنيەدەن جينالعان بىلەگى كۇشتى بالۋاندار اراسىندا قازاقستان اتىنان ەلدىڭ, جەردىڭ نامىسىن جىرتقان قاراشايلىق جىگىت يسلام بايرامۋكوۆ تا بار ەدى. سول جولعى بوز كىلەمدەگى بەلدەسۋدە ەركىن كۇرەستەن كۇمىس مەدالدى يەلەنگەن بالۋان ەلىمىزدىڭ كوك تۋىن جەلبىرەتىپ, قازاقستاننىڭ ابىرويىنا ابىروي قوسقان-دى.
«الىپ انادان تۋادى» دەگەن, التىن قۇرساقتى روزا اپاي – اتاق-داڭقى ءيىسى قازاققا ورتاق اتاقتى بالۋان يسلام بايرامۋكوۆتىڭ اناسى. جايساڭ, وتە قاراپايىم, جۇزىنەن مەيىرىم شۋاعى توگىلىپ تۇرادى. ءارى اڭگىمەشىل جان. بۇگىندە جەتپىستىڭ مول ىشىندەگى كوپتى كورگەن كونەكوز كەيۋانا بەس بالاسى مەن ودان تاراعان ۇرپاقتارىنىڭ تىلەۋىن تىلەپ, اللاعا مىڭ دا ءبىر شۇكىرلىك ەتەدى. بار بولسا, بارىنا اينالادى, جوق بولسا, جوعىنا تولعانادى.
«سەنەسىڭ بە, قاراعىم, كەسىرىم بالالارىما ءتيىپ كەتە مە دەپ, ۇستىمە جارقىراتىپ كيىم كيۋگە دە قورقامىن. قولىمنان كەلگەنشە بەتەگەدەن بيىك, جۋساننان الاسا جۇرۋگە تىرىسامىن», دەپ جانى بالالارىنىڭ ۇستىندە جۇرگەن روزا بوستانوۆانىڭ ايتارى دا كوپ ەكەن.
قاراشايلار قازاققا جاقىنىراق...
ءبىزدىڭ ۇعىمىمىزدا قاراشاي مەن بالقار اعايىندى حالىق. اپاي ەكەۋمىزدىڭ اڭگىمەمىزدىڭ باسى وسى ەكى حالىقتىڭ قانشالىقتى جاقىن ەكەنىن بىلۋدەن باستالدى. اپايدىڭ ايتۋىنشا, ەڭ باستىسى, دىندەرى ءبىر, ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرى, الىس-بەرىستەرى ءبىر, تەك تىلدەرىندە ازداعان ايىرماشىلىقتار بار. ءماسەلەن, قازاقتا ۇلكەن ادامدى اعا دەسە, قاراشايلار قارناشىم, ال بالقارلار قارىنداشىم دەيتىن كورىنەدى.
قاراشايلىقتار قانتتى شەكەر دەسە, بالقارلار بالتۇز دەيدى ەكەن. «روزا اپاي, سوندا قازاققا ەكى حالىقتىڭ قايسىسى جاقىنىراق؟» دەپ سۇراعانىمىزدا: «قاراشايلار جاقىن-اۋ دەيمىن, ويتكەنى, مەن قازاقتىڭ ءسوزىنىڭ ءبارىن تۇسىنەمىن. سالت-داستۇرلەرىمىز دە ۇقساس. ماسەلەن, كەلىن تۇسىرگەندە, ءولىم-جىتىمدە ازداعان وزگەشەلىكتەر بولماسا, باسقالارى بىردەي. بىزدە دە قالىڭمال بار, بىراق قازاقتان كوپ بەرەمىز. سىزدەردە قۇدالىقتا قۇداعا ات مىنگىزىپ جاتسا, بىزدە «سىي» دەگەن كادەمىزدە كەلىندى ءبىر ايدان كەيىن ۇيىنە جىبەرگەندە ءمىنىسىمىزدى, التىن-كۇمىسىمىزدى, كيىتىمىزدى سوندا سالىپ جىبەرەمىز», دەدى ءسال جىميىپ. ال قاراشايلىقتاردىڭ قازاق توپىراعىنا قالاي كەلگەنىن بىلگىمىز كەلىپ, اڭگىمەمىزدى تاريحقا بۇرعاندا ءجۇزىن تومەن سالىپ «قاراعىم-اي, ول ءبىر زۇلمات زامان بولدى عوي. ونداي قاسىرەتتى ەش حالىقتىڭ باسىنا بەرمەسىن», دەدى دە اڭگىمەنىڭ شەتىن شىعارىپ, اقىرىن شەشىلە باستادى...
«ەڭ العاش قاراشايلار قازاقستانعا 1936 جىلى «باي-كۋلاكتىڭ» زامانىندا جەر اۋدارىلىپ كەلگەن. سولاردىڭ ىشىندە اكەمنىڭ اعاسى, ىنىلەرى بولدى. ودان كەيىن 1943 جىلى ستاليندىك سولاقاي ساياساتتىڭ سالقىنىمەن باس تىرەدى. سولاردىڭ اراسىندا ءبىزدىڭ دە اتا-انامىز بولدى. سوعىس ءجۇرىپ جاتقان كەز. قاراشا ايىندا اكەم ءتورت بالامەن ۇيدە قالادى دا, شەشەي بازارعا ساۋدا جاساپ قايتىپ كەلە جاتىپ جولاي تۋعان ءسىڭلىسىنىڭ ۇيىنە سوعادى. ءسىڭلىسى بولسا «ءارى-بەرى وتكەندە ۇنەمى ۇيگە كىرمەي كەتەسىز, ءبىر تۇنەسەڭىز قايتەدى», دەپ قولقا سالعان سوڭ, كوڭىلىن جىقپاي قالادى. ەرتەسىنە ۇيگە كەلە جاتقاندا جولدا اۆتومات اسىنعان قاپتاعان سولداتتاردى كورەدى. جاقىنداپ كەلسە, ءارى قاراي جىبەرمەيدى. «وۋ, مەنىڭ بالا-شاعام, كۇيەۋىم بار, ۇيگە جىبەرىڭدەر» دەسە, «بالا-شاعاڭدى ۆوكزالدان تاباسىڭ» دەپ يتەرىپ جىبەرەدى.
ۆوكزالعا كەلە سالا ۆاگونعا قۋىپ كىرگىزەدى. انامنىڭ ايتۋىنشا, ولار 7 قاراشانى جولدا قارسى الادى. سودان بىرنەشە كۇن جۇرگەننەن كەيىن پويىز لۋگوۆوي دەگەن ستانسادان توقتاپ, سۋ الادى ەكەن. ەسىكتەن قاراسا, اۋىلىنىڭ ادامدارى جۇرەدى. «مەنىڭ بالا-شاعامدى كوردىڭدەر مە؟» دەپ ايعايلايدى. ولار: «ستانسانىڭ اتىن ەسىڭە ساقتا, بالا-شاعاڭ, تۋعان-تۋىستارىڭدى وسى جەردەن تاباسىڭ», دەيدى. سودان شەشەي قىرعىزستاننىڭ ليۋكسەمبۋرگ كولحوزىنان ءبىر-اق شىعادى. قۇداي جار بولىپ, ول جەردەن ءسىڭلىسىن تابادى. ال ون كۇننەن سوڭ, 28 جەلتوقساندا مەنى بوسانادى. امان-ەسەن اياق-قولىن باۋىرىنا العاننان كەيىن ءسىڭلىسىنىڭ كۇيەۋىنە قالايدا قازاقستانعا – بالا-شاعاما جەتكىز دەپ وتىنەدى. ول كىسى ماشينيستەرمەن سويلەسىپ, بازاردان ساۋدا جاساعان اقشاسىن سولارعا بەرىپ, لۋگوۆوي ستانساسىنا جەتەدى-اۋ. سۇراستىرا ءجۇرىپ, بازاردان قايىنسىڭلىسىن تاۋىپ الىپ, بالالارىنا بارسا, مەنەن ۇلكەن ەكى اعايىم انالارىن تانىمايدى.
قيىن ۋاقىت ەدى عوي. شەشەم ايتىپ وتىراتىن, ول كەزدە ەنەمنىڭ اتاسى ءتىرى ەكەن, اق ەشكىنىڭ تەرىسىن يلەپ, جايناماز جاساپ, نامازىن وقىپ جاتقاندا قازاقتىڭ شالدارى كەلىپ: «وي, اينالايىندار, سەندەر مۇسىلمان ەكەنسىڭدەر عوي, ءبىزدى ادام جەيتىندەر كەلدى دەپ قورقىتىپ ەدى», دەپتى. سودان تانىسىپ, ءبىلىسىپ, جەتى بالامەن كەلگەن ەنەمە قورجىن تامنىڭ ءۇلكەن بولمەسىن بوساتىپ بەرىپ, ءبىر ۇيدەي بولىپ كەتكەن. سونداي جاقسىلىق جاساعان قازاقتان اينالايىن, ادام سىيلاعان اقكوڭىل حالىق قوي. مىنە, بىزدەر وسىلاي ءوسىپ, اكە-شەشەمىزدىڭ ارقاسىندا ەرجەتتىك...».
روزا اپاي ءىلياس اعايمەن لۋگوۆوي ستانساسىندا تانىسىپ, ۇيلەنگەن سوڭ, بەس پەرزەنت كورەدى. ونىڭ تورتەۋى – ۇل, بىرەۋى – قىز. وتاعاسى لەنينگرادتاعى اۋىل شارۋاشىلىعى اكادەمياسىن بىتىرگەن. كەيىن اسپيرانتۋراعا تۇسكەنمەن, وتباسى جاعدايىمەن اياقتاي المايدى. العاش مۇعالىم, كەيىننەن اگرونوم بولىپ جۇمىس ىستەيدى. ءىلياس اعانىڭ دۇنيەدەن وتكەنىنە بيىل ون ءۇش جىل تولادى ەكەن.
– جۇبايىم وتە بالاجان ادام ەدى. بالالارىنىڭ ماڭدايىنان ءبىر شەرتپەي-اق كەتتى عوي. كەيدە «ەركەك بالالار عوي, كىشكەنە قورقىتىپ قويمايسىڭ با؟» دەپ ۇرىسcام, «جوق, ءوزىم اكەنى دە, اكەنىڭ ەركەلەتكەنىن دە كورمەدىم. ۇيدە ءبىر ايعايشى بار عوي, سەن جەتەسىڭ», دەيتىن دە قوياتىن. بىردە اۋىلعا كەتىپ قايتىپ كەلسەم, قىزىم پاپاسىنىڭ وكپەلەپ تاماق ءىشپەي قويعانىن ايتتى. سويتسەم, ەڭ كەنجە بالاسىنا ۇلكەندەرى ۇرىسقان بولۋى كەرەك. سول ءۇشىن تاماق ىشپەي وتىر ەكەن. ايتەۋىر, ءتورتىنشى بالاسىن وزگەشە, ەرەكشە جاقسى كورەتىن. ول دا اكەسىن جاقسى كوردى. مەنىڭ ايتارىم, قۇداي بالانىڭ جاماندىعىن كورسەتپەسىن. بالاڭ جاقسى بولسا, اتا-انانىڭ دا ءجۇزى جارقىن, ەل ىشىندە تومەن قارامايسىڭ. قۇدايعا توبا, ءوزىم دەپ ايتپايىن, اللانىڭ بەرگەنى, بالالارىم ءتارتىپتى, الدى ەلۋگە كەلىپ قالسا دا ءبىر جەردە ۇيالتقان ەمەس, – دەدى وتاعاسى تۋرالى ايتقاندا مەيىرىم شاشىپ تۇراتىن كوزى جالت-جۇلت ەتىپ.
«جاتتىقتىرۋشىمدى, دوستارىمدى تاستاپ كەتپەيمىن...»
اتا-انا ءۇشىن بالانىڭ ءبارى بىردەي. دەگەنمەن, ىشىندە مىنەزى, تۇسىنىگى ەرەكشە, اناسىنا جاقىنى بولادى ەمەس پە. يسلام دا سونداي بالا ەكەن. ول كىشكەنە كەزىنەن بىربەتكەي, ايتقانىنان قايتپايتىن مىنەزدى, نامىسشىل بولىپ وسەدى. يسلام كۇرەسۋدى 4-5-سىنىپتان باستاعان. ناعاشى اعاسى بيبولات ۇيگە كەلگەندە توسەنىشتەردى جايىپ تاستاپ, بالالاردى كۇرەستىرەتىن كورىنەدى. سوندا: «ءاي, روزا, وسى قارا بالادان بىردەڭە شىعادى», دەگەنى ءالى ەسىندە ەكەن. ونىڭ ۇستىنە جاتتىقتىرۋشىسى ءارى كورشىلەرى سەرىك نۇرمانبەتوۆ تە كەشكە بالالاردىڭ ءبارىن جيناپ كۇرەستىرىپ, بايقاپ ءجۇرىپتى. جالپى, بايرامۋكوۆتار وتباسىنداعى بالالاردىڭ ءبارى كىشكەنە كەزىنەن سپورتقا اۋەس بولادى. ۇلكەن ۇلدارى الماز, رۋسلان, كەنجەلەرى دە ەركىن كۇرەسپەن ءبىراز اينالىسىپ, قازاقستاننىڭ نەشە دۇركىن چەمپيونى اتانادى.
ال يسلام 8-سىنىپتان سوڭ الماتىداعى قاجىمۇقان اتىنداعى سپورت مەكتەبىن, ودان دەنەشىنىقتىرۋ ينستيتۋتىن ءبىتىرەدى. وتە سەزىمتال, جانى اشىعىش, ۇيدە دە, سىرتتا دا ادامدارعا كوپ كوڭىل ءبولىپ جۇرەدى. جاعدايى جوق, جەتىم-جەسىرگە شاماسى كەلگەنشە كومەكتەسكەندى جاقسى كورەدى. رۋسلان مەن يسلام ەكەۋى وسى جاعىنان ەرەكشە. اتا-انالارى ناماز وقىماسا دا, بالالارىنىڭ بارلىعى مۇسىلماندىق پارىزدارىن قولدان كەلگەنشە ۇستاۋعا تىرىسادى.
– بالاما جانكۇيەر بولۋ ءومىرىمدەگى ەڭ قيىن ساتتەرىم دەسەم بولادى. ونى قازاقتار «بالاسى اتقا شاپسا, اناسى ۇيدە تاقىمىن قىسىپ وتىرادى», دەپ قالاي ءدال تاۋىپ ايتقان. كۇندىز-ءتۇنى اللا تاعالادان تىلەك تىلەپ, جالىنىپ سۇرايمىن. ءار جارىسقا كەتكەن سايىن اۋىلداستارىمدى شاقىرىپ مال سويىپ, قۇدايى تاماق تاراتامىن. ءبىر قىزىق وقيعا ايتايىن. يسلام وليمپياداعا جۇرەردە قۇدايى تاماق بەرەيىك دەدىك. وندا اكەسى ءتىرى, بىراق ينسۋلتتان كەيىن اۋىرىپ جۇرگەن. سول قۇدايى تاماقتى تاراتىپ جاتقاندا بالام «پاپالاپ» اكەسىن اينالسوقتاپ قالدى. ىلياسقا قاراسام, كوكپەڭبەك بولىپ كەتىپ بارادى. پاپاڭا نە بولدى دەسەم, قاقالعاننان تۇنشىعىپ بارادى دەگەنى. ءبىر قۇدايعا سىيىندىم دا, جاعىن اشىپ قولىمدى سالسام, ءتىلى كەتىپ قالىپتى. ءبىر كەزدە قۇسقىسى كەلدى, بارماعىمدى قايتا سالدىم. سويتكەنشە, ايتەۋىر «ۋف» دەپ دىبىس بەرىپ, دەمالدى. قاراسام, قولىما كىشكەنە ءتۇيىر ەت ىلىگىپتى. سوندا يسلامنىڭ: «ماسساعان, ماما, وليمپيادانىڭ كوكەسى سوندا بولاتىن ەدى عوي», دەپ اۋىر كۇرسىنگەنى بار. يسلام جۇرەردەن ەكى كۇن بۇرىن: «ماما, تۇسىمدە شال ادام ءبىرى التىن, ەكىنشىسى كۇمىس ەكى مەدالدى قاتار ۇستاپ وتىر ەكەن. مەن قولىمدى التىنعا سوزىپ ەدىم: «جوق, بالام, الدىمەن كۇمىستى ال, مىنانى كەيىن الاسىڭ», دەدى. ماعان شىنىمەن كۇمىس بۇيىرىپ تۇر ما ەكەن”, دەگەندى ماعان سىر عىپ ايتتى. سودان تىكەلەي حاباردى جىبەرمەي كورەمىز. اسىرەسە, ءىلياس تەلەديداردىڭ الدىن بەرمەيدى. جارتىلاي فينالداعى بەلدەسۋدە ەڭ سوڭعى ءادىس-ءتاسىلىن قولدانعان بالاسىنىڭ قولىن كوتەرگەنىن كورگەندە اكەسىنىڭ قۋانعانىنان داۋىس شىعارىپ جىلاعانى ءالى كۇنگە كوز الدىمنان كەتپەيدى. كۇيەۋىمنىڭ جىلاعانى, اۋىلداستارىمىزدىڭ قۇتتىقتاپ كەلىپ جاتقانى بار, ءوزىمدى قالاي سەزىنگەنىمدى دە بىلمەي قالدىم. بالاسىنىڭ جاقسى بولعانىن كىم جامان كورەدى دەيسىز, – دەدى بالاسى جايلى اڭگىمە سۇراعانىمىزدا كەيۋانانىڭ ءجۇزى بال-بۇل جايناپ.
ءيا, سول اۋليە شالدىڭ ەكىنشى مەدالىن ءبارى دە كۇتەدى. بىراق, دەنساۋلىعىنا بايلانىستى كەلەسى جولعى الامان بايگەگە بارۋعا جولى تۇسپەيدى. 2001 جىلى جاپونياداعى ازيا ويىندارىنان ءبىرىنشى ورىن الىپ كەلگەن سوڭ, افينا وليمپياداسىنا بارار الدىندا ءبىر جارىستا يىعىن اۋىرتىپ الادى. نەشە ءتۇرلى جاساعان ەم قونباي, اقىرى كراسنويارسك قالاسىنا بارىپ وپەراتسيا جاساتادى. ءبىر جىلدان سوڭ وليمپياداعا جولداما الىپ, دايىندىق جاساعانىمەن, يىعى قايتا-قايتا شىعا بەرگەن سوڭ, جاتتىقتىرۋشىلارى رۇقسات بەرمەيدى.
ءيا, ۋاقىت وتە كەلە زامان دا, جاعداي دا تۇزەلدى. بايرامۋكوۆتار وتباسى, شۇكىر, بالالارى ەرجەتتى, ەل قاتارلى ءومىر ءسۇرىپ جاتتى. كاۆكازداعى اعايىندارىمەن دە قارىم-قاتىناستى ۇزبەدى. دەگەنمەن, تۋعان جەردەن ەرىكتەرىنەن تىس كۇشتەپ اكەلىنگەن سوڭ, جاسى ۇلكەندەرىنىڭ كوڭىلى وتانعا ورالۋدى اڭسامادى ەمەس, اڭسادى. روزا اپاي اكەلەرىنىڭ كوزى تىرىسىندە بالالارىن جيناپ, «تۋعان جەرگە ورالساق قايتەدى» دەگەن اڭگىمەنى باستايدى. ءبارى ورە-تۇرەگەلىپ كەلىسپەيتىنىن ايتادى.
– اسىرەسە, يسلام: «بۇل جەردى قالاي قيىپ تاستاپ كەتەمىن. جاتتىقتىرۋشىلارىم, دوستارىم دا وسىندا. ولاردى ساتا المايمىن», دەدى. سونىمەن قالدىق. قازىر بالالار نە ايتسا, سونى قۇپتايسىڭ عوي, ويتكەنى, بار باقىت وسى بالالاردا ەمەس پە – دەپ اڭگىمەسىن جالعاعان روزا اپايدان بالا, اسىرەسە, ۇلداردىڭ تاربيەسىنە قاتىستى ويىمەن ءبولىسۋدى وتىندىك.
– ءبارى وتباسىنداعى تارتىپتەن. مىسالى, مەكتەپتە اتا-انالار كوميتەتىندە بولعانىمدا بايقاعانىم, كوبىنەسە كىنانى مۇعالىمنەن ىزدەپ جاتادى. سوندا «ەي, اينالايىندار, بالالار كوبىنەسە مەكتەپتە بولا ما, ۇيدە بولا ما؟ ۇيدە ءتاربيەلەمەيسىڭدەر مە. ونىڭ ۇستىنە ءبىر سىنىپتا ءار ۇلتتىڭ بالالارى وقيدى. مۇعالىم 45 مينوتتە ساباق بەرە مە, جوق وقۋشىلاردى تارتىپكە شاقىرا ما؟ بالا تاربيەسىنىڭ كوزى – وتباسىندا», دەيتىنمىن. شىنى سولاي عوي. زادى, ەرلى-زايىپتىنىڭ اراسىندا سىيلاستىق, بىرلىك بولسا, بالالار دا سودان ۇلگى الادى, ءتارتىپتى بولىپ وسەدى. ەڭ الدىمەن, اتا-انانىڭ ءوزى ۇلگى بولۋى كەرەك. مەن سولاي ويلايمىن. ءبىز اعاڭ ەكەۋمىز تاتۋ-ءتاتتى عۇمىر كەشتىك, قايسىسىن ايتايىن. ۇرىس-كەرىس, تالاس-تارتىس, جانجال دەگەندى بىلمەي وتتىك. ءبىر-بىرىمىزدەن كوڭىلىمىز قالىپ كورمەپتى. سوندىقتان مەن كەز كەلگەن دوكتور, پروفەسسورىڭمەن تالاسىپ, ايتىسا الامىن, بالانىڭ تاربيەلى بولۋى تىكەلەي ۇيدەگى اتا-انانىڭ تارتىبىنە بايلانىستى. ايتادى عوي, «ۇيادا نە كورسە, ۇشقاندا سونى ىلەدى» دەپ. ەنەم مارقۇم: «بالام, وسى مىنەزىڭنەن تايما, بالا-شاعام ءوستى, جەتتىم, جەتىلدىم دەمە. قۇداي كەسىرىنەن ساقتاسىن», دەپ اقىلىن ايتىپ وتىراتىن, – دەپ روزا اپاي اڭگىمەسىن اياقتادى.
ءيا, «اناسى بار ادامدار ەشقاشان قارتايمايدى». بۇل ولەڭ جولدارى ءار بالانىڭ كوڭىلىندە جۇرەرى حاق. بىراق, قازىر ۋاقىت وزگەردى. ەندى وسى ولەڭ جولدارىنا «ءيا, بالاسى جاقسى انالار ەشقاشان قارتايمايدى» دەپ قوسىپ ايتساق, ەش ارتىقتىعى جوق سياقتى. مىنە, بالالارىنىڭ جاقسىلىعىنان ادەمى قارتايىپ, اۋزىنان اللاسى تۇسپەي, كۇندىز-ءتۇنى بالالارىنىڭ تىلەۋىن تىلەپ وتىرعان روزا اپاي كەلىن-بالالارىنىڭ, نەمەرەلەرىنىڭ ءسۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنىپ, باقىتتى ءومىر سۇرۋدە. انالىق قاسيەت – جالپى ادامزاتقا ورتاق ۇلى قاسيەت. ول ۇلتقا, ۇلىسقا بولىنبەيدى. ەندەشە, وسى ءبىر اتاعى بۇكىل قازاقستانعا ورتاق يسلامداي ۇل وسىرگەن روزا اپايدىڭ انالىق, اجەلىك باقىتىن بارشا انالارعا تىلەيمىز.
گۇلزەينەپ سادىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
