اقش-پەن ستراتەگيالىق بايلانىس نىعايادى
وتىرىستا «2007 جىلعى 26 ماۋسىمداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستىڭ حاتشىلىعى اراسىنداعى حاتشىلىقتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا بولۋى شارتتارى تۋرالى كەلىسىمگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ قارالدى. بۇل قۇجات مەملەكەت باسشىسىنىڭ ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستى تولىققاندى حالىقارالىق ۇيىمعا اينالدىرۋ تۋرالى تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىمەن ازىرلەندى.
سونداي-اق سەناتورلار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى الماتى قالاسىندا امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ كونسۋلدىق مەكەمەسىنىڭ ءۇي-جايلارىن سالۋ ءۇشىن امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ ۇكىمەتىنە جەر ۋچاسكەسىن جالعا بەرۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدى قاراپ, ماقۇلدادى. تالقىلاۋ كەزىندە ايتىلعانداي, بۇل قۇجات ەلىمىز بەن اقش اراسىنداعى ستراتەگيالىق قارىم-قاتىناستى نىعايتۋدى جانە حالىقارالىق سەرىكتەستەردىڭ ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق تۇراقتىلىعى مەن تارتىمدىلىعىنا دەگەن سەنىمىن ودان ءارى ارتتىرۋدى كوزدەيدى. زاڭ نورمالارى اقش ساۋدا مينيسترلىگىنىڭ وكىلدىگىن, ەسىرتكىگە قارسى كۇرەس اگەنتتىگىن, اقش كوممەرتسيالىق قىزمەتىن ورنالاستىرۋ ءۇشىن جەر ۋچاسكەسىن 49 جىلعا جالعا بەرۋ ءتارتىبى مەن شارتتارىن رەتتەيدى.
بۇعان قوسا وتىرىستا «تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى ناحچىۆان كەلىسىمىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى جەل ەلەكتر ستانساسى جوباسىن ىسكە اسىرۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدار دا قارالىپ, ماقۇلداندى. جەس-كە قاتىستى زاڭ اياسىندا جامبىل وبلىسىندا قۋاتى 1 گۆت جەل ەلەكتر ستانساسىن جانە سىيىمدىلىعى ساعاتىنا 600 مۆت بولاتىن قۋاتى 300 مۆت ەنەرگيا جيناقتاۋ جۇيەسىن سالۋ جوسپارلانىپ وتىر.
– ماقۇلدانعان زاڭدار ەلدىڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىعىن ودان ءارى نىعايتۋدى كوزدەيدى. اتاپ ايتقاندا, ەلىمىزدىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستىڭ حالىقارالىق مارتەبەسىن ارتتىرۋعا ارنالعان تۇزەتۋلەر ماقۇلداندى. سونداي-اق الماتى قالاسىندا اقش كونسۋلدىعىن سالۋعا جەر ۋچاسكەسىن جالعا بەرۋگە قاتىستى كەلىسىم قارالدى. بۇل قۇجات ەكى ەل اراسىندا ينۆەستيتسيالىق جانە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى ءارى قاراي كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى م.اشىمباەۆ.
سونداي-اق ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق الەۋەتىن ارتتىراتىن قازاقستان مەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى اراسىنداعى كەلىسىم دە ماقۇلدانعان. سەنات توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, اتالعان زاڭدار شەت مەملەكەتتەرمەن جانە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتىپ, ءتيىمدى سەرىكتەستىكتى ودان ءارى دامىتۋعا وڭ ىقپالىن تيگىزەدى.
وتىرىستا سەنات سپيكەرى ارىپتەستەرىن جەڭىستىڭ 80 جىلدىعىمەن قۇتتىقتاپ, بۇل داتا ەل تاريحىندا ەرەكشە ماڭىزعا يە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سوعىس جىلدارىندا وتانداستار الدىڭعى شەپتە جانە تىلدا ەرەن ەرلىك كورسەتىپ, جەڭىستى جاقىنداتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسقانى انىق.
– بيىل ۇلى جەڭىسكە 80 جىل تولىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن ەلىمىزدە اۋقىمدى ءىس-شارالار وتكىزىلىپ جاتىر. جالپى, بۇل سۇراپىل سوعىستاعى جەڭىسكە ەلىمىزدىڭ قوسقان ۇلەسى زور. مايدانعا ەلىمىزدەن 1 ملن 200 مىڭعا جۋىق ازامات اتتانىپ, ولاردىڭ جارتىسىنان استامى ورالعان جوق. ازاماتتارىمىز ەرلىك پەن قايسارلىقتىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتە ءبىلدى. 500-دەن اسا وتانداسىمىز كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاندى. سوندىقتان ارداگەرلەرىمىزدى ارداقتاپ, ولاردىڭ ەرلىكتەرىن ءاردايىم ەستە ساقتاۋ اسا ماڭىزدى, – دەدى م.اشىمباەۆ.
ۆەتەرينارلاردى قولداۋ ماڭىزدى
سەناتور ولگا بۋلاۆكينا ۇكىمەتتى ۆەتەرينارلاردى دايارلاۋ ىسىنە نازار اۋدارۋعا شاقىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ادام مەن جانۋارلار الەمىنە, بۇكىل ەكوجۇيەنىڭ ءال-اۋقاتىنا ۆەتەريناريا سالاسىنا تىكەلەي بايلانىستى. الايدا وسىنشا ماڭىزدى بولسا دا سالانى دامىتۋعا بيۋدجەت قارجىسى از بولىنەدى. اۋىلداعى ۆەتەرينار مامانداردىڭ جالاقىسى تومەن, ەڭبەك جاعدايى اۋىر, ينفراقۇرىلىمى ءالسىز, جاعدايى ەرەكشە قيىن.
– بيۋدجەت قارجىسى ءتيىستى دەڭگەيدە بولىنبەي وتىر. سالدارىنان ەلىمىزدەگى ۆەتەريناريا ستانسالارىنىڭ 36 پايىزى جانە ۆەتەريناريا پۋنكتتەرىنىڭ 77 پايىزى عيماراتىنان ايىرىلىپ قالدى. ال 70 پايىزدان اسا ارنايى تەحنيكانىڭ جاعدايى ناشار. اۋىلدىق جەردەگى ۆەتەرينار مامانداردىڭ جالاقىسى وتە تومەن. جوعارى ءبىلىمى بار جاس ماماندار شامامەن 190-230 مىڭ تەڭگە الادى, – دەپ اتاپ ءوتتى و.بۋلاۆكينا.
سونىمەن قاتار دەپۋتات اۋىل ۆەتەرينارلارىنىڭ ورتاشا جاسى زەينەتكەر جاسقا جاقىنداعانىن ايتادى. قازىر جانۋارلاردان اۋرۋ جۇقتىرۋ قاۋپى جوعارى, ال الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ جوقتىعى, ۆەتەرينارلىق, مەديتسينالىق جانە ەكولوگيالىق قىزمەتتەر اراسىنداعى ۇيلەستىرۋدىڭ ناشارلىعى جاعدايدى ودان ءارى قيىنداتىپ وتىر.
سەناتور مامانداردى قايتا دايارلاۋعا ماقساتتى گرانت ەنگىزۋدى, جىلجىمالى ۆەتەريناريا ەمحاناسىن قۇرۋدى جانە اۋىلدا جۇمىس ىستەۋدى جوسپارلاپ وتىرعان تۇلەكتەردىڭ ستيپەندياسىن ارتتىرۋدى ۇسىندى.
دەموگرافيالىق ساياساتقا جۇيە كەرەك
ال امانگەلدى تولاميسوۆ ەلدەگى دەموگرافيالىق جاعدايعا, ونىڭ ىشىندە حالىقتىڭ قارتايۋىنا, وڭىرلىك ديسپروپورتسيالارعا, كوشى-قون اعىنىنىڭ ارتۋىنا جانە ۋربانيزاتسيانىڭ وسۋىنە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن دەموگرافيا سالاسىنداعى عىلىمي-تالدامالىق الەۋەتتى كۇشەيتۋ قاجەت. قولدانىستاعى دەموگرافيالىق ساياسات تا فراگمەنتتى جانە ناقتىلانباعان كۇيىندە قالىپ وتىر.
– دەموگرافيا مەن كوشى-قوندى باسقارۋ فۋنكتسيالارى ءارتۇرلى مەكەمەلەر اراسىندا شاشىراڭقى ورنالاسقان. بۇل جۇيەلى تالداۋ, بەلسەندى جوسپارلاۋ مۇمكىندىگىن جوققا شىعارادى. سونىڭ سالدارىنان تۋ تومەندەپ, حالىقتىڭ قارتايۋى بايقالدى. ايماقتىق الشاقتىق, سولتۇستىك جانە شىعىس ايماقتارداعى حالىق سانى كەمىپ, كوشى-قون اعىنى ارتىپ, ۋربانيزاتسيا ءوستى. بۇل ماسەلەگە جەكە باستامالار ەمەس, ءبىرتۇتاس, ۆەدومستۆوارالىق ۇيلەستىرىلگەن جانە عىلىمي نەگىزدەلگەن ءتاسىل قاجەت. تۇجىرىمداما ومىرلىك تسيكلدىڭ تۋعاننان باستاپ بەلسەندى ۇزاق ءومىر سۇرۋگە دەيىنگى بارلىق كەزەڭدى قامتۋعا, اۋماقتىق ساياسات, ەڭبەك ۇتقىرلىعى, رەپرودۋكتيۆتى جانە كوشى-قوندى جوسپارلاۋدى قامتۋعا ءتيىس, – دەدى ا.تولاميسوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازىر دەموگرافيالىق جانە كوشى-قون ساياساتىن قارايتىن بىرىڭعاي جاۋاپتى ورتالىق جوق. ونسىز بۇل ماسەلەنى جۇگەندەي المايمىز. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, دەپۋتات قولدانىستاعى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بىرىنە نورماتيۆتىك دەڭگەيدە ءتيىستى فۋنكتسيالاردى بەكىتىپ, كەڭەيتىلگەن ۇيلەستىرۋ مانداتىن بەرۋدى ۇسىندى. سەناتور سونىمەن قاتار دەموگرافيا سالاسىنداعى عىلىمي-تالداۋ جۇمىسىن دامىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. دەموگرافيالىق جانە كوشى-قون ۇدەرىستەرىن تالداۋدىڭ ۇلتتىق ورتالىعى قۇرىلسا, الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق فاكتورلارمەن قوسا جان-جاقتى تالداۋ جۇرگىزۋگە جانە مەملەكەتتىك ساياساتتى جوسپارلاۋ دا ءبىر جۇيەگە كەلەر ەدى.
قارجىنى ۇنەمدەۋ ابزال
بەكبول ورىنباساروۆ قايتالاما تۇزەتۋلەردەن باس تارتىپ, بيۋدجەت قاراجاتىن ۇنەمدەۋگە شاقىردى. سەناتور پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن سالىنىپ جاتقان نىساندارعا ارنالعان جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتامانىڭ قولدانىلۋ مەرزىمىنە قاتىستى نورمالاردى قايتا قاراۋدى ۇسىندى.
– زاڭنامادا بەلگىلەنگەندەي بەكىتىلگەننەن كەيىن ءۇش جانە ودان دا كوپ جىل ىشىندە قۇرىلىس باستالماعان جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاما ەسكىرگەن بولىپ ەسەپتەلەدى. ال مۇنداي تالاپتار جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا ايتارلىقتاي قارجىلىق سالماق تۇسىرەدى. مىسالى, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا مادەنيەت جانە سپورت سالاسىنداعى جالپى قۇنى 14,5 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 12 جوباعا تۇزەتۋ ەنگىزۋ ءۇشىن قوسىمشا 4,5 ملرد تەڭگە قاجەت. ال قۇنى 45,8 ملرد تەڭگە بولاتىن 35 جول جوباسىنا تاعى 13,7 ملرد تەڭگە كەرەك, – دەدى سەناتور.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ بيۋدجەتىنە قوسىمشا جۇكتەمەنى بولدىرماۋ ءۇشىن جوبالاردى قاراۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ نەمەسە جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتامانىڭ سمەتالىق بولىگىن بەكىتىلگەننەن كەيىن ەكى جىل ىشىندە ىسكە اسىرۋ قاجەت.
