بەرلين وپەراتسياسى: شىندىعى مەن شىعىنى

بەرلينگە شابۋىل

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا «بەر­لين وپەراتسياسى» اتىمەن ايگىلى اسا ءىرى شابۋىل 1945 جىلعى 16 ساۋىردەن 8 مامىرعا دەيىن 23 كۇنگە سوزىلدى. وپەراتسيا بارىسىندا كەڭەس اسكەرلەرى باتىسقا قاراي 100-دەن 220 شاقىرىمعا دەيىنگى قاشىقتىققا جىلجىدى. سوعىس مايدانىنىڭ ەنى 300 شىقىرىمدى قۇرادى. 1945 جىلعى ساۋىردەگى اسكەري-ساياسي جاعداي كەڭەستىك قولباسشىلىقتان بەر­لين باعىتىنداعى نەمىس اسكەرلەرىنىڭ توپتارىن جويۋدى, بەرليندى باسىپ الۋدى, ەلبا وزەنىنە شىعىپ باتىس وداق­تاستارىنىڭ اسكەرلەرىمەن قوسىلۋدى, وپە­راتسيانى قىسقا مەرزىمدە دايىنداپ, جۇر­گىزۋدى تالاپ ەتتى.

1945 جىلدىڭ باسىندا ەۋروپاداعى سوعىس بەرلين شايقاسىمەن اياقتالاتىنى بەلگىلى بولدى. بىراق گەرمانيا استاناسىنا كىم ءبىرىنشى جەتەدى, باتىس وداق­تاستارىنىڭ اسكەرلەرى نەمەسە كەڭەس اسكەرى مە دەگەن سۇراق اشىق كۇيىندە قالدى. ال شىن مانىندە بەرلين ءۇشىن اق­تىق ايقاس كەڭەس قولباسشىلىعى ەن­شىسىندە بولىپ, شاش ەتەك شىعىن مەن اۋىر ايقاس كەڭەس اسكەرىنىڭ موينىنا جۇكتەلدى.

بەرلين وپەراتسياسى ميلليونداعان سارباز, جۇزدەگەن مىڭ تەحنيكا, ارتيللەريا مەن اۆياتسيا قاتىسقان جانە اسكەري-ساياسي ناتيجە بويىنشا دا تابىسقا قول جەتكىزىلگەن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ءىرى وپەراتسيالارىنىڭ ءبىرى بولدى. كەڭەس اسكەرلەرى شىعىس ەۋروپا ارقىلى ءوتىپ ۇلگەردى جانە بەرلينگە تە­زىرەك جەتۋگە بەل بايلادى. وسى اسكەري-ستراتەگيالىق شابۋىل وپەراتسياسىندا كەڭەس ارمياسى نەمىس-فاشيست اسكەرىن تالقاندادى. اسا ءىرى شابۋىلمەن بەرليندى باسىپ الدى جانە گيتلەرلىك گەرمانيانى كاپيتۋلياتسياعا ماجبۇرلەدى.

1945 جىلى ءساۋىردىڭ باسىندا كەڭەس-گەرمان مايدانىندا 11 نەمىس-فاشيست ارمياسىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن 167 ديۆيزيا, 14 بريگادا, 30 جاۋىنگەرلىك توپ جانە 17 ديۆيزيانىڭ قالدىقتارى ارەكەت ەتتى. بەرليندى جانە ونىڭ ماڭىن قورعاۋعا ءۇش ارميا ءبولىندى (9-دالا, 3- جانە 4-تانك). ولاردا ءبىر ميلليونعا دەيىن سارباز بەن وفيتسەر, 10 400-گە جۋىق قارۋ-جاراق پەن مينومەت, 1500 تانك پەن شابۋىلداۋ زەڭ­بىرەگى بار 85 ديۆيزيا بولدى. ولاردىڭ ءىس-قيمىلىن اۋەدەن بەرليننىڭ 6-اۋە فلوتى مەن اۋە قورعانىس كۇشتەرى اۆياتسياسىنىڭ 3300 ۇشاعى قولدادى.

گەرمانيا تولىق كاپيتۋلياتسيالانعانعا دەيىن فاشيستىك ارميانىڭ باستى كۇشتەرى كەڭەس ارمياسىنا قارۋلى قارسىلىق كور­سەت­تى. ودەر مەن نەيسە وزەندەرى بويىن­داعى مايداندا فەلدمارشال فەرديناند شيور­نەر باسقارعان «ورتالىق» ارميا توپ­تارىنىڭ ءبىر بولىگى مەن گەنەرال-پولكوۆنيك حەلمۋت ءحاينريتسيدىڭ «ۆيسلا» ار­ميا­سىنىڭ جاۋىنگەرلىك توپتارى قورعادى.

كەڭەس قارۋلى كۇشتەرىنىڭ بەرلينگە باتىل شابۋىلىن كۇتە وتىرىپ, نەمىس-فاشيست قولباسشىلىعى ءىرى كۇشتەردى ودەر مەن نەيسە بويىنا شوعىرلاندىرىپ قانا قويماي, گەرمانيا استاناسىنىڭ ماڭىندا قورعانىس شەكارالارىنىڭ قۋاتتى جۇيەسىن قۇردى. قورعانىس جۇ­مى­سىنا اسكەرلەر, جەرگىلىكتى تۇرعىن­دار, اسكەري تۇتقىندار مەن شەتەلدىك جۇمىسشىلار تارتىلدى, بۇل استانا اينالاسىنداعى قورعانىس قورشاۋلارىن قوسا العاندا, جالپى كولەمى 90 شاقى­رىمعا دەيىنگى ودەردەن بەرلينگە دەيىن­گى قورعانىس قۇرىلىسىنىڭ تۇتاس جۇ­يەسىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەردى. ودەر بو­يىنداعى ءۇش قورعانىس جولاعى جانە بەرليننىڭ قورشاۋلارى اتىس قۇرال­دارىمەن, مينالىق قورشاۋلارمەن, اتىس قۇرالدارىنا ارنالعان بەتوندالعان قۇ­رىلىستارمەن, تانكىگە جانە جاياۋ اسكەرگە قارسى كەدەرگىلەرمەن, اينالما قور­عانىسقا بەيىمدەلگەن قۋاتتى تىرەك پۋنكتتەرىمەن تىعىز قورعاندى. بەرليندە توعىز قورعانىس سەكتورى قۇرىلدى.

ودەر مەن بەرلين اراسىنداعى جەر قورعانىس ءۇشىن ءتيىمدى بولدى. زەەلوۆسك بيىك­تىكتەرى, ودەر, نەيسە, داما, شپرەە وزەندەرى, ارنالاردىڭ, تەمىر جانە تاس جولداردىڭ قالىڭ جەلىسى, تاس عيماراتتارى بار قالالاردىڭ كوپتىگى – وسىنىڭ ءبارى كەلە جاتقان اسكەرلەردىڭ ءىس-قيمىلىن قيىنداتتى. ودەر مەن كانال­دارداعى سۋ دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋىن پايدالانا وتىرىپ, ولار شابۋىلدى قيىنداتۋ ءۇشىن بىرقاتار اۋداندى سۋ باسۋعا دايىندادى.

ودەردە تاباندى قارسىلىق كورسەتە وتىرىپ, گيتلەرشىلەر ءبىر مەزگىلدە گەرمانيا استاناسىن قورعاۋعا مۇقيات دايىن­دالدى. بەرلين قورعانىس اۋدا­نىنىڭ ءۇش اينالما جولى بولدى, ال قالادا توعىز قورعانىس سەكتورى قۇرىل­دى. بەرليندى قورعاۋ تۋرالى ارنايى بۇيرىقتا اسكەرلەر ءار كوشە, ءار ءۇي ءۇشىن شايقاسۋعا ءتيىس ەكەنى ايتىلدى.

الاپات شايقاس

نەمىس قورعانىسىنىڭ مىقتىلىعىن, شابۋىلعا ارنالعان جەرگىلىكتى جەردىڭ قيىن جاعدايىن, نەمىس-فاشيست توپتا­رىنىڭ ءىرى كۇشتەرىن, بەرلين ماڭىنداعى جانە قالانىڭ وزىندە شايقاستاردا قاتتى قارسىلىقتىڭ بولاتىنىن كسرو جوعارعى باس قولباسشىلىعى جاقسى ءبىلدى. سوندىقتان باس قولباسشىلىق گەرمانيا استاناسىن يەلەنۋ جونىندەگى وپەراتسيانى جۇرگىزۋگە ءۇش مايدان توبىن قاتىستىردى: ءى بەلارۋس مايدانى – قولباسشىسى مارشال گ.ك.جۋكوۆ, ءىى بەلارۋس مايدانى – قولباسشىسى مارشال ك.ك.روكوسسوۆسكي جانە ءى ۋكراين مايدانى – قولباسشىسى مارشال ي.س.كونەۆ. ولاردىڭ قۇرامىندا 159 ات­قىش­تار ديۆيزياسى (2,5 ملن ادام, 6250 تانك جانە ابج, 41 600 قارۋ-جاراق پەن مينومەت, 7500 ۇشاق) بولدى.

بەرلينگە شابۋىلداۋدا نەگىزگى ءرول مارشال گ.ك. جۋكوۆ قولباسشىلىق ەتكەن ءى بەلارۋس مايدانىنا بەرىلدى. بۇل مايدان بەرلينگە باراتىن ەڭ قىسقا جولداعى كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ ستراتەگيالىق توبىنىڭ ورتالىعىندا ورنالاستىرىلدى. ونىڭ باسقا مايداندارمەن سالىستىرعاندا اسكەري كۇشتەرى مەن قۇرالدارى باسىم ەدى. وعان بەرلينگە 4 جالپىاسكەري جانە 2 تانك ارمياسىنىڭ كۇشتەرىمەن باستى سوققى جاساۋ, قارسىلاستىڭ قورعانىسىن بۇزۋ, 9-نەمىس ارمياسىنىڭ نەگىزگى كۇشىن بەرلينگە كىرەبەرىستە جەڭىپ, گەرمانيا استاناسىن باسىپ الۋ مىندەتى قويىلدى.

مارشال ك.ك.روكوسسوۆسكي قولباس­شىلىق ەتكەن ءىى بەلارۋس مايدانىنىڭ اسكەرلەرىنە – شۆەدت قالاسىنىڭ سول­تۇستىگىندەگى ۋچاسكەدە ودەر وزەنىن باسىپ ءوتۋ, قارسىلاستىڭ 3-تانك ارمياسىن تالقانداۋ, ونىڭ بەرلين اۋدانىنا كەتۋىنە جول بەرمەۋ مىندەتى جۇكتەلدى. وپە­راتسيانىڭ 12-15 كۇنى دەممين, ۆارەن, ۆيتتەنبەرگ قالالارىنىڭ شەبىنە شىعىپ, بەرلين ءۇشىن ۇرىس كەزىندە سولتۇستىكتەن ءى بەلارۋس مايدانىنىڭ باستى كۇشتەرىن قامتاماسىز ەتۋ ۇيعارىلدى. وسى مىن­دەتتى ورىنداۋعا مايدان قولباسشىسى ءۇش ارميادان, ءبىر كاۆالەريالىق, ءبىر مەحانيكالاندىرىلعان, ءۇش تانك كورپۋسىنان تۇراتىن سوققى بەرەتىن توپ قۇردى.

مارشال ي.س.كونەۆتىڭ باسشى­لى­عىنداعى ءى ۋكراين مايدانىنا گروسس-گاستروزە, پەنتسيح شەكاراسىنان شا­بۋىلعا ءوتىپ, شپرەمبەرگ, بەلتسيگ باعى­تىندا 4 جالپىاسكەري جانە 2 تانك ارميا­سى­نىڭ كۇشتەرىمەن باستى سوققى جاساۋ ۇي­عا­رىلدى. ول جاۋدىڭ 4-تانك ارميا­سىن تال­قانداپ, وپەراتسيانىڭ 10-12 كۇندەرى بەليتس, ۆيتتەنبەرگ شەبىنە, ودان ءارى ەلبا بويىمەن درەزدەنگە دەيىن جەتۋى كەرەك بولدى. وسىمەن ءى بەلارۋس مايدانى اس­كەرىنىڭ وڭتۇستىگىنەن سەنىمدى قور­عا­نۋعا قول جەتكىزىلدى ءارى بەرلينگە چەحو­سلو­ۆا­كيادا ارەكەت ەتكەن «ورتالىق» اسكەر تو­بىنىڭ قۇرامالارىنىڭ كەلۋىنە جول بەرىلمەدى.

بەرلين وپەراتسياسى 16 ساۋىردە باس­تالىپ, ءى بەلارۋس جانە ءى ۋكراينا ماي­داندارىنىڭ اسكەرى وسى كۇنى شابۋىلعا كوشتى. ءىى بەلارۋس مايدانى (قولباسشى ك.روكوسسوۆسكي) 18 ساۋىردە شابۋىلعا شىقتى. ونىڭ ارەكەتتەرى دە بەرليندى الۋ ءۇشىن ۇلكەن ماڭىزعا يە بولدى, سەبەبى ولار كەڭەستىك سوققى كۇشتەرىنىڭ وڭ جاق قاناتىن جاۋىپ تۇردى. 16-19 ءساۋىر ارالىعىندا كەڭەس اسكەرلەرى قارسىلاستىڭ ودەر-نەيسە قورعانىس شەبىن جارىپ ءوتتى. گ.جۋكوۆتىڭ اسكەرى جاۋدىڭ ءبىرىنشى قورعانىس جولاعىنان وتە جىلدام ءوتتى. ولاردىڭ شابۋىلىنا 4 مىڭعا دەيىن تانك, 22 مىڭ ارتيللەريا ۇڭعىسى, 4 مىڭعا جۋىق ۇشاق قولداۋ كورسەتتى. وپەراتسيانىڭ العاشقى كۇنىندە عانا جاۋ پوزيتسيالارىن بومبالاۋعا ۇشاقتار 15 مىڭ مارتە اۋەگە كوتەرىلدى. الايدا كەلەسى كۇنى نەمىستەر ەسىن جيىپ, ولاردىڭ قارسىلىعى زەەلوۆسك بيىكتىكتەرىنە جاقىنداعان سايى­ن كۇشەيە ءتۇستى. بەرلينگە وتۋدە بوگەت بولعان وسى بيىكتىكتەردى ۇستاپ تۇرۋعا نەمىستەر باستى كۇشىن جۇمىلدىردى. بۇل جەردە كەڭەس اسكەرلەرى ەرەكشە شى­عىنعا ۇشىرادى. سوعان قاراماستان, نەمىس جوعارى قولباسشىلىعى وسى ايماقتا كەڭەستىك شابۋىلدىڭ ۇدەي تۇسكەنىنەن قورقىپ, بەرلينگە جاقىن ورنالاسقان بارلىق دەرلىك رەزەرۆتەردى جانە نەمىس استاناسىن تىكەلەي قورعايتىن اسكەردىڭ ءبىر بولىگىن وسىندا اكەلدى. كەڭەس اسكەرى ءۇشىن بۇل ارەكەت وڭدى بولدى. بۇل كەيىنىرەك گ.جۋكوۆ اتاپ وتكەندەي, جاۋدىڭ «ۇلكەن قاتەلىگىنە» اينالدى: «بەرليننەن جانە ونىڭ توڭىرەگىنەن جاقىنداپ كەلە جاتقان رەزەرۆتەردى كەڭەستىك ۇشاقتار مەن تانكتەر قيراتتى. سوندىقتان كەڭەستىك اسكەرلەر بەرلينگە شابۋىل جاساعاندا قالانىڭ كەيبىر اۋداندارى جالاڭاش قالدى. رەزەرۆتەردى بەرلين اۋدانىنان شىعارا وتىرىپ, قارسىلاس ۇزدىكسىز قورعانىس جە­لىسىن بۇزىپ, نەمىس استاناسىنىڭ قور­عانىسىن السىرەتتى جانە الدا كەلە جاتقان كۇشتى شابۋىلعا قارسى تۇرا المادى.

21 ءساۋىردىڭ اياعىندا ءى بەلارۋس ماي­دا­نىنىڭ 2-گۆارديالىق تانكى, 3-جانە 5-سوققى جاساۋشى ارمياسى بەر­ليننىڭ سول­تۇستىك-شىعىس شەتىنە جەتتى. الدىڭعى اسكەرلەردىڭ ءبىر بولىگى قالانى سولتۇستىكتەن اي­نالىپ ءوتىپ, ەلباعا قاراي جىلجىدى. 24 ساۋىردە براندەنبۋرگ اۋدانىندا بى­رىككەن ءى بەلارۋس جانە ءى ۋكراين ماي­داندارىنىڭ اسكەري قۇرا­مالارى بەر­لين­دەگى نەمىس اسكەرىنىڭ قورشاۋىن جاپتى. 25 ساۋىردە ءى ۋكراين ماي­دانىنىڭ اسكەرى ەلبادا گەنەرال و.برەد­ليدىڭ 12-امە­ري­كالىق ارميا توبىنىڭ اسكەرىمەن كەزدەستى.

كەڭەس اسكەرىنىڭ ىلگەرىلەۋى گەرما­نيا­لىق قولباسشىلىقتى ساستىردى. ولار رەيحستاگتىڭ قورعانىسىن كۇشەيتۋگە 28 ساۋىرگە قاراعان ءتۇنى بەرليننىڭ ورتا­لى­عىنا پاراشيۋتپەن تەڭىز جاياۋ اسكەرى باتالونىن لاقتىرۋعا ءماجبۇر بولدى. ءسويتىپ, كەڭەس اسكەرى رەيحستاگقا بارار جولدا قاتتى قارسىلىققا كەزدەستى. سول كۇنى بەرليننىڭ اسكەري كومەندانتى ن.ە.بەرزاريننىڭ بەرليندەگى بيلىكتىڭ تو­لىق كەڭەستىك اسكەري كومەنداتۋرانىڭ قولىنا اۋىستىرۋ تۋرالى №1 بۇي­رىعى شىق­تى. قالا تۇرعىندارىنا گەرما­نيانىڭ ۇلتشىل-سوتسياليستىك پارتياسى مەن ونىڭ ۇيىمدارىنىڭ تاراتىلاتىنى, ولار­دىڭ قىزمەتىنە تىيىم سالىناتىنى جا­ريالاندى. بۇيرىق سونداي-اق حالىق­تىڭ مىنەز-ق ۇلىق ءتارتىبىن بەلگىلەپ, قا­لا­دا­عى ءومىردى قالىپقا كەلتىرۋگە قاجەتتى نەگىزگى ەرەجەلەردى بەلگىلەدى.

28 ساۋىردە ءىى بەلارۋس مايدانىنىڭ اسكەرلەرى نەمىس اسكەرلەرىنىڭ ماڭىزدى قور­عانىس پۋنكتتەرى – ەگگەزين, تورگەلوۆ, پازەۆالك, شتراسبۋرگ, تەمپلين قالا­لارىن شايقاسپەن الدى. كەڭەس اسكەرلەرى 15-30 شاقىرىمعا العا جىلجىپ, شتەتتين ايلاعىنىڭ وڭتۇستىك جاعالاۋىن تازارتىپ, 285 ەلدى مەكەن مەن 49 تەمىرجول ستانساسىن باسىپ الدى. سول كۇنى اسكەري كەڭەس شەشىمىمەن رەيحستاگتى باسىپ الۋعا تاعايىندالعان باتالونداردىڭ جاۋىنگەرلەرىنە قىزىل تۋلار تاراتىلدى. بۇل ارەكەت اسكەري جاۋىنگەرلەرگە شابىت بەردى. بولىمشە كومانديرلەرى رەيحستاگقا ءبىرىنشى بولىپ كىرگەن جاۋىنگەردى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنۋ تۋرالى تاپسىرما الدى.

ۇكىمەت عيماراتتارىن يەلەنۋگە گەنەرال ۆ.م. شاتيلوۆتىڭ 150-اتقىش­تار ديۆيزياسىنىڭ جانە پولكوۆنيك ا.ي.نەگودانىڭ 171-اتقىشتار ديۆيزيا­سىنىڭ بولىمدەرىنە بۇيرىق بەرىلدى. گەرمانيا استاناسىنداعى شايقاس ۇدەدى. 29 ساۋىردە رەيحستاگ ءۇشىن قاندى قىرعىن باس­تالدى. بەرلين وپەراتسياسىنا قازاق­ستاندىق 118, 313-اتقىشتار ديۆيزيالارى, 209-اتقىشتار پولكى قاتىستى. بەرلين راتۋشاسىن الۋدا 118-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ ۆزۆود لەيتەنانتى ك.ما­دەنوۆ, ال كوشە شايقاستارىندا ي.ب.مادين, رەيحستاگكا تۋ تىگۋدە ر.قوش­قارباەۆ ەرلىك كورسەتتى. ايتپەنبەت ناقىپوۆ ودەردەن پەتەرسفەلد قالاسىنا دەيىن تانكپەن كەلدى. سوعىستان كەيىن ا.ناقىپوۆتىڭ تانكى قالا الاڭىنا ەسكەرتكىش رەتىندە قويىلدى. رەيحستاگقا شابۋىل جاساۋ قۇرمەتىنە يە بولعاندار قاتارىندا قوستانايلىق 151-اتقىشتار بريگاداسى نەگىزىندە 1943 جىلدىڭ سو­ڭىندا قۇرىلعان 674-اتقىشتار پولكى دە بار ەدى. وسى پولكتىڭ 1-باتالونى 30 ءساۋىر كۇنى ءۇشىنشى شابۋىلدان كەيىن رەيحستاگ عيماراتىنا العاشقىلار قاتارىندا ەندى. رەيحستاگ توبەسىنە ۆزۆود كومانديرى لەيتەنانت ر.قوشقارباەۆ پەن قاتارداعى جاۋىنگەر گ.بۋلاتوۆ ءبىرىنشى بولىپ جەڭىس تۋىن قادادى.

وپەراتسيانىڭ اياقتالۋى

ءدال وسى كۇنى, ياعني 30 ساۋىردە ا.گيتلەر كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنىڭ باسشىلىق جايعاسقان كەڭسە اۋماعىنداعى بۋنكەرگە ەنۋىن كۇتپەستەن ءوز-وزىنە قول جۇمسادى. ول گەرمانيانىڭ استاناسىن تاستاپ كەتكىسى كەلمەدى, ويتكەنى ونىڭ قاتىسۋى نەمىس سولداتتارىن جىگەرلەندىرىپ, اسكەرلەرگە جوعارى جاۋىنگەرلىك رۋح سىيلايدى دەپ شەشتى. بىراق ونىڭ ءۇمىتى اقتالمادى. ءومىرىنىڭ سوڭىندا ول كەڭەس وداعىنا شابۋىل جاساپ, ۇلكەن قاتەلىك جاساعانىن مويىندادى. ءوز-وزىنە قول جۇمساعان كۇنى ول ەۆا براۋنمەن بىرگە كەڭسەسىندە قامالىپ وتىردى. بىرنەشە مينۋتتان كەيىن وق اتىلدى. گيتلەر مەن ونىڭ ايەلىنىڭ ءمايىتىن جانارماي قۇيىپ, ونى قاسىنداعىلار كەڭسەنىڭ اۋلاسىندا ورتەپ جىبەردى. ۇگىت-ناسيحات ءمينيسترى دج.گەببەلس تە ءوز-وزىنە قول جۇمسادى. 2 مامىردا جاۋدىڭ قارسىلىعى تولىعىمەن توقتاتىلدى. قالا قورعانىسىنىڭ قول­باسشىسى گەنەرال گ.ۆايدلينگ باستاعان بەرلين گارنيزونىنىڭ قالعان بولىكتەرى بەرىلدى. وسى كۇنى بۇكىل بەرلين قالا­سىنىڭ اسكەري كۇشى قارۋلارىن تاستادى. 3 مامىردا قولباسشى گ.جۋكوۆ رەيحس­تاگتى ارالاپ, ونىڭ ىشكى جاعىنا كوپتەگەن كەڭەس جاۋىنگەرى سياقتى ءوز قولتاڭباسىن قويدى. 5 مامىردا قالانىڭ شەت ايماقتارىنان باتىسقا قاراي شەپتى بۇزىپ وتۋگە ارەكەتتەنگەن ۇساق توپتار جويىلدى. ەكى كۇننەن سوڭ ءۇش مايداننىڭ اسكەرلەرى ەلبا الابىندا اعىلشىن-امەريكان اسكەرلەرىمەن كەزدەستى. 8 مامىر كۇنى ساعات 22-دەن 43 مينۋت وتكەندە بەرلين قالاسى جانىنداعى كارلسحورست دەگەن جەردە گەرماندىق قولباسشىلار وكىلدەرى تىزە بۇگۋ تۋرالى اكتىگە قول قوي­دى. 9 مامىر   جەڭىس كۇنى بولىپ جاريالاندى.

بەرليندە نەمىس اسكەرىنىڭ جالپى شىعىنى 880 مىڭ ادامدى قامتىدى. ونىڭ 400 مىڭى قازا تاپسا, 480 مىڭى تۇتقىنعا الىندى. فاشيستىك گەرمانيا جاياۋ اسكەردەن تۇراتىن 70 ديۆيزياسىنان, موتورلى تەحنيكالى 23 ديۆيزياسىنان ايرىلدى. بەرلين وپەراتسياسى كەزىندە كەڭەستىك اسكەردىڭ جالپى شىعىن سانى 352 مىڭعا جەتتى. ونىڭ ىشىندە قايتارىمسىز شىعىن (قازا تاپقاندار, ءىز-ءتۇزسىز جوعالعاندار) 78 مىڭ ادامدى قۇراسا, 274 مىڭ ادام جارالانىپ, كونتۋزيا الدى. بەرلين وپەراتسياسىنداعى ەرلىكتەرى ءۇشىن قازاقستاندىق 27 ادامعا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى. ال بەرليندى الۋدا اۋە ارقىلى شابۋىلعا قا­تىسقان ۇشقىش ت.بيگەلدينوۆ بۇل اتاققا ەكىنشى رەت يە بولدى. 38 جەرلەسىمىز ءى دارەجەلى «داڭق» وردەنىمەن ماراپاتتالىپ, بۇل ناگرادانىڭ ءۇش دارەجەسىنىڭ دە تولىق يەگەرلەرى اتاندى. ءتۇرلى دەرەكتەر بويىنشا «بەرليندى العانى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعاندار سانى شامامەن 1 100 000 ادامدى قۇراسا, ونىڭ ءبىرازى قازاقستاندىق بولدى.

بەرلين ءۇشىن شايقاستا جاۋىنگەرلەر مەن كومانديرلەر ەرەكشە ەرلىك پەن باتىلدىق كورسەتتى. 27 ميلليون كەڭەستىك جانە 603 مىڭ قازاقستاندىق ادامنىڭ ءومىرىن جالماعان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس بەرلين وپەراتسياسىمەن اياقتالدى.

بولات سايلان,

ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى