قىزىلجار قىراندارى

كەز كەلگەن قازاق اۋىلدارى ءتارىزدى عاسىرلار بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرىپتى ساقتاپ, ءوسىپ-ونگەن. ەل ەسىن جيناپ, كەمەلىنە كەلە باستاعان كەزدە سۇتتەي ۇيىعان دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرىپ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باس­تالدى. سوعىس دەگەن جالعىز اۋىز ءسوزدىڭ قانشالىقتى قاسىرەت ار­قالاتاتىنىن ەل ايقىن سەزىنگەن. ايتسە دە, «ەركەك توقتى قۇرباندىق» دەگەندەي, ارىداعى ازۋىن ايعا بىلەگەن ارۋاقتى اتالاردىڭ جولىمەن وتان قورعاۋدى پارىز ساناعان. قان قاساپ مايدانعا شاعىن اۋىلدان ەلۋدەن اسا ەر-ازامات اتتانعان. ءبارىن بىردەي ءتىزىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. ايتسە دە, زۇلمات سوعىسقا ءبىر اۋلەتتەن ءتورت, ءبىر اۋلەتتەن ءۇش ادام دەگەندەي, قانشاما بوزداق كەتتى.

ۋاقىت كوشى العا جىلجىعان سايىن ءبىر كەزدە ۇمىتىلماستاي كورىنگەن وقيعالاردىڭ دا كومەسكى تارتارى بار. قازىرگى كۇنى مايدان دالاسىنان امان كەلگەن ارداگەرلەر دە ارامىزدا جوق. «ورنىندا بار وڭالار» دەگەندەي, نەمەرە-شوبەرەلەرى ءتۇتىن تۇتەتىپ جاتىر. ولاردىڭ جۇرەگىندە اتالارىنىڭ قان مايداندا كورسەتكەن قاھار­ماندىق ەرلىگى, جورىقتى جولدار­داعى ەرلىك داستانى ىسپەتتى قاجىر-قايراتى ساقتالىپ قالعان. تۇتاس, تۇگەل بولماسا دا جۇقاناسى. وسىن­شا ازاماتقا ىستىق ۇيا, اق بەسىك بولعان وسى توپىراقتان تۇلەپ ۇش­قان قىراندار تۋرالى ايتا كەتۋ – پارىز. كەيىنگى جاسقا ۇلگى-ونەگە بولۋى ءۇشىن.

قان مايداندا ەل قورعاعان قا­ھارمان اتالارىمىزدىڭ ءبىرى – مەيرامبەك كامالوۆ. 1942 جىلدىڭ 15 قاڭتارىندا اسكەري كوميسسارياتتان شاقىرتۋ العان جاس جىگىتتىڭ كوكىرەگىندە باسقىنشى جاۋعا دەگەن وشپەندىلىك وتى لاۋلاپ تۇرعان. العاشقى اسكەري دايىندىقتان وتكەننەن كەيىن ۋكراينا توپىراعىن ز ۇلىم جاۋدان قورعاۋعا قاتىستى. سان مارتە جان الىپ, جان بەرىسكەن شايقاستا قازاقتىڭ ورىمدەي جاس جىگىتى اسقان ەرلىك كورسەتە ءبىلدى. قايتپاس قايسار مىنەزدىڭ ارقاسىندا قارۋلاس دوستارىنىڭ سەنىمدى سەرىگى, كومانديرلەرىنىڭ ءاردايىم تاپسىرمالاردى تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ اتقاراتىن سەنىمدى ساربازىنا اينالدى. ات جالىن تارتىپ مىنگەلى شارۋاشىلىقپەن اينالىسىپ, شار بولاتتاي شىڭدالعان دالا ۇلى قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەن بولعان. سونىسىنا وراي اتقىشتار پولكىندە قىزمەت ەتىپتى. مايدان دالاسىنداعى قاۋىپ-قاتەر الدىمەن اتقىشتارعا تونەرى بار. كەيىنگى ۇرپاعىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قان قاساپ مايدان دالاسىنداعى ادامنىڭ ەرىك-جىگەرى, قاجىر-قاي­راتى تارازى باسىنا تارتىلار تۇستا جاۋىنگەرلىگى جايىندا ءتىس جارىپ ايتا بەرمەسە كەرەك. مايدان دالاسىندا بىرنەشە رەت جاراقات الدى. اسكەري گوسپيتالدا ەمدەلىپ شى­عىسىمەن قاتارعا قوسىلدى. سوڭعى رەت سنارياد جارىقشاعىنان العان جاراقاتى وتە اۋىر ەدى. ول دنەپروپەتروۆسك, فەرعانا قالا­لارىنداعى گوسپيتالداردا ەم قابىلدادى. 1944 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا تۋعان جەرگە ورالدى. مايدان دالاسىنان كەلگەن سوڭ م.كامالوۆ بىردەن جۇمىسقا ارالاستى. اقمولا وبلىسىنداعى اۋىل­داردا ەسەپشىلىك قىزمەت اتقارا ءجۇرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوستى. سوعىس باستالماي تۇرىپ ۇيلەنگەن جارى قاليمان نۇرماعانبەتقىزى ەكەۋى 52 جىل تاتۋ-ءتاتتى عۇمىر كەشتى. جارىق دۇنيەگە اكەلگەن پەرزەنتتەرىن اكەلىك اق ماحابباتىمەن, انانىڭ ىستىق مەيىرىمىنە بولەپ ءوسىردى.

م.كامالوۆتىڭ مايدان دالا­سىن­داعى كوزسىز ەرلىگى, بەيبىت ومىر­دەگى ەرەسەن ەڭبەگى ەلەۋسىز قال­عان جوق. ول ءىى دارەجەلى «وتان سو­عىسى» وردەنىمەن, «ەرلىگى ءۇشىن», «ەڭ­بەك ارداگەرى» ءتارىزدى بىرنەشە مەدال­مەن ماراپاتتالدى. 1994 جىلى 72 جاسىندا ومىردەن وزعان ماي­دانگەردىڭ ەسىمى – تۋعان ەلىنىڭ ەسىندە.

تاعى ءبىر مايدانگەر ساعىنتاي كاليمانوۆ 1910 جىلدىڭ 10 قىر­كۇيەگىندە قوسشى اۋىلىندا تۋعان. كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جاستاي جەتىم قالىپ, تاربيەسىمەن نەمەرە اعاسى كاليمان اينالىسسا كەرەك. ەڭبەكپەن ەسەيگەن جاس جىگىت 1927 جىلى روجدەستۆەنكا اۋىلىنداعى ماشينا-تراكتور ستان­ساسىنا جۇمىسقا ورنالاسادى. قازاق دالاسىنا تەحنيكانىڭ جاڭا كەلە باستاعان كەزى. تۋمىسىنان زەرەك, جالىنداعان جاس جىگىت تراكتور جۇرگىزىپ, كومباينعا وتىرادى. تەحنيكا ءتىلىن تەرەڭ مەڭگەرگەن ادام بولعان ەكەن. ءاردايىم الدىنان جۇمىس ۇركىپ وتىراتىن ساعىنتاي اتا – ستاحانوۆشىلار قوزعالىسىنىڭ بەلدى مۇشەسى, ەڭبەك وزاتى. شا­رۋا­شىلىق باسشىلارىنىڭ ءبىرى ن.رافيكوۆتىڭ ۇسىنىسىمەن پەتروپاۆل قالاسىنداعى اۋىل شا­رۋا­شىلىعى ۋچيليششەسىندە وقىپ, جۇرگىزۋشىلىك كۋالىگىن العان.

سوعىس باستالعاندا ەل قورعاۋدى وزىنە پارىز ساناعان ول مايدانعا بارۋعا تالاي رەت ءوتىنىش جاسايدى. ال مۇنداعى شارۋاشىلىققا دا ادام كەرەك. مامان مەحانيزاتور­لاردى مايدانعا اتتاندىرماي, برون ارقىلى بوساتاتىن ءتارتىپ بولعان. ساعىنتاي اتا تىم-تىم الىستا كۇندەي كۇركىرەپ ءوتىپ جاتقان سوعىس تۋرالى ەمىس-ەمىس ەستىپ, تىلداعى جۇمىستى قارقىندى جۇرگىزسە, ءوز كومەگى سول بولارىن تۇيسىنگەن. ءتۇندى كۇنگە, كۇندى تۇنگە ۇلاستىرىپ, تابانى تاستان تايما­عان تارلانبوزداي قاجىرلى ەڭبەك ەتسە دە شارشاپ-شالدىقپايتىن, مەيلىنشە شىدامدى ادام بولعان. ال مايدان دالاسىنداعى قايعىنىڭ قارا بۇلتى شالعايداعى شاعىن اۋىلدىڭ دا اسپانىن تۇنەرتكەن. قارالى قاعازدار بىرىنەن سوڭ ءبىرى كەلىپ جاتىر. وسى جايدى بىلە وتى­رىپ, تىلدا جۇرگەنىن نامىس ساناعان. اقىرى 1943 جىلى 33 جاسىندا مايدانعا اتتانعان. قىسقا­مەرزىمدى اسكەري دايىندىقتان وتكەننەن كەيىن شابۋىلداۋشى باتالوننىڭ قۇرامىنا ەنگىزىلگەن. بۇلاردىڭ باتالونى – بەسىنشى اۋە دەسانت ارمياسىنىڭ قۇرامىندا.

جاستايىنان باتىرلار تۋرالى داستاندى جادىنا توقىپ وسكەن, ۇلى ەرلىكتىڭ رۋحىندا تاربيەلەنگەن ساعىنتاي جاۋىنگەرلىك تاپسىرمالاردى مۇلتىكسىز ورىندايدى. بارلاۋشىلار, دەسانتشىلار – ۇنەمى مايداننىڭ العى شە­بىندە. قاۋىپ-قاتەر دە كوپ. ول زامانداستارىنا سۇراپىل سوعىس تۋرالى جادىندا جاتتالىپ قالعان بىرقاتار ەستەلىكتى ايتقان دا ەكەن. سول ەستەلىكتىڭ سورابىن قاي­تا جاڭعىرتساق, وتكەن ءومىر شە­جىرەسى وزەگىڭدى تىلگىلەيدى. بىردە ارنايى تاپسىرمانى ورىنداپ كەلە جاتقاندا قاۋمالاعان قالىڭ جاۋدىڭ ورتاسىندا قالادى. يت تۇم­سىعى وتپەيتىن قالىڭ ورمان­نىڭ ءىشى. جاۋ تىلىندا ءۇش كۇن ءجۇرىپ ابدەن قاجىعان بۇلاردىڭ توبىن باسقىنشىلار قولعا تۇسىرە­دى. ودان ءارى دە فاشيستەردىڭ «وسۆەن­تسيم» كونتسەنتراتسيالىق لاگەرىن­دەگى ادام توزگىسىز جاعداي. دەس بەرگەندە تۇتقىنعا تۇسكەن كەڭەس اسكەر­لەرىن امەريكالىقتار ازات ەتەدى. ەندىگىسى – ەڭبەك ارمياسى. سا­عىن­تاي اتا باشقۇرتستانداعى وكتيابرسكي قالاسىندا ب ۇلىنگەن شارۋاشىلىقتى قالپىنا كەلتىرۋگە قاتىسادى. سول جەردە ومىرلىك سەرىگى سايما اپايعا كەزىگەدى. ەكى جاستىڭ تىلەگى ءبىر ارنادا توعىسىپ, وتاۋ كوتەرەدى. 1946 جىلى ەلگە ورالادى. مايدانگەر اتا ماشينا-تراكتور شەبەرحاناسىنا جۇمىسقا ورنالاسادى. زەينەتكە شىققاننان كەيىن دە قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرماعان. قان قاساپ مايدان دالاسىندا كوزسىز ەرلىگى ءۇشىن وردەن-مەدالدارمەن ماراپاتتالعان. بەيبىت ومىردەگى ەڭبەگى دە ەلەۋسىز قالماپتى. سايما اجەمىز ەكەۋى مىناۋ جارىق دۇنيەگە ون بالا اكەلىپ تاربيەلەگەن.

قىزىلجار اۋىلىنىڭ ماي­دانگەرلەرىنىڭ ءبىرى نەسىپبەك قۇر­مانباەۆ 1912 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. سوعىستىڭ العاشقى كۇندە­رىنەن باس­تاپ مايدان دالاسىندا قان كەشىپ ءجۇرىپ, الدىڭعى شەپتەن تابىلعان. سوعىسقا دەيىن ۇجىمداستىرۋ جۇمى­سىنا بەلسەنە ارالاسقان, ەمەن­نىڭ ءيىر بۇتاعىنداي ابدەن شىنىق­قان جاس جىگىت مايدان دالاسىندا دا قازاق بالاسىنىڭ رۋحى ءور ەكەنىن كورسەتە بىلگەن. 1941 جىلى ستالينگراد تۇبىندەگى قيانكەسكى ۇرىس­تان باستالعان جو­رىقتى جولدارى جەڭىستى كۇنگە دەيىن ۇزىلمەگەن. 78 جانە 74-ات­قىشتار ديۆيزياسىنىڭ بارلاۋشىلار روتاسىندا قىزمەت ەتكەن. 1942 جىلى اۋىر جارالانىپ, اسكەري گوسپيتالعا تۇسەدى. وڭ قولىنان ايىرىلعان مايدانگەر «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالادى. سو­عىستان كەيىن پەتروپاۆل قالا­سىندا ءبىلىم الىپ, اۋىل شارۋا­شى­لىعىنىڭ ايتۋلى مامانى اتانعان.

جوعارىدا ەسىمدەرى اتالعان ارداگەرلەردەن بولەك بۇل اۋىلدان ماي­­دان وتىنە اتتانعان جاندار كوپ ەدى. سولاردىڭ قاتارىندا سەرىكباي تۇ­سىپ­باەۆ, قاسقاتاي اكيمجانوۆ, ابى­كەن قوسپانوۆ, سامات سادىقوۆ, تو­­لەگەن وماروۆ, ابدراحمان سۇلەي­مە­­نوۆ جانە تاعى باسقالارى دا بار ەدى.

قۇستىڭ ۇياسىنداي جىپ-جىلى, كىشكەنتاي عانا اۋىلدان وسىنداي ۇلكەن ازاماتتار شىققان. ءبىز بۇگىن اتالار رۋحى ۇمىتىلماسىن دەپ ەرلىگىن پاش ەتتىك.

اقمولا وبلىسى,

تسەلينوگراد اۋدانى