كەڭەستىك كەزەڭدە «بارلىعىن ۇكىمەت شەشىپ بەرەدى» دەگەنگە داعدىلانىپ قالعان ەل تۇرعىندارى ءوز بەتتەرىنشە جەكە شارۋا اشۋعا بارا بەرمەيتىن. قازىرگى تاۋەلسىزدىك العان زاماندا ازاماتتارىمىز ارەكەت ەتىپ, تابىس تابۋعا بەيىمدەلىپ تە الدى. بىرتىندەپ بولسا دا كەدەرگىلەردى ەڭسەرىپ, قيىندىقتاردان شىعۋ امالدارىن بارىنشا مەڭگەرىپ جاتىر. سونىڭ بەدەرىندە مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋدىڭ ساپاسى دا جىلدان جىلعا جاقسارىپ كەلەدى.
وسى ورايدا ءبىز پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى مەيرام بەگەنتاەۆتى سوزگە تارتىپ, ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ جولىندا نە ىستەۋ كەرەك دەگەن تۇرعىدا اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– مەيرام مۇحامەتراقىم ۇلى, بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانىڭ ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ باعىتىن قالاي تۇسىنەسىز؟
– قازاقستان قوعامى بىرتىندەپ بولسا دا الەمدە ورىن الىپ جاتقان وزگەرىستەرگە بەيىمدەلۋدە. بۇل – وتە ماڭىزدى. ويتكەنى, قازاقستان ساياسي تۇراقتىلىققا قول جەتكىزۋى ءتيىس. ەلباسى «الدىمەن – ەكونوميكا, سودان كەيىن ساياسات» دەگەن جوق پا ەدى. مىنە, سول ەكونوميكامىزدىڭ دامۋى تۇراقتىلىعىن قالىپتاستىرىپ الدىق. كوپتەگەن ەلدەردىڭ باسىنان وتكەرگەن مول تاجىريبەسىنەن ءوزىمىزدىڭ دۇرىس باعىتتا كەلە جاتقانىمىزعا كوز جەتكىزۋدەمىز. ەندىگى ماسەلە – پرەزيدەنت ۇسىنعان مەملەكەتتىلىك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتاتىن بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرۋ. سونىڭ ىشىندە بەسىنشى باعىت: ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ جايىنا توقتالايىن.
مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارىنىڭ ەسەپ بەرۋىن ناقتى ناتيجەلەرگە نەگىزدەۋ ماسەلەسىن ايتا كەتكىم كەلەدى. ناقتى ناتيجەنى اركىمگە اپارىپ دالەلدەۋدىڭ قاجەتى جوق, ويتكەنى, ول ءاربىر لاۋازىم يەسىنىڭ ىسىنەن كورىنىپ تۇرادى. بۇل جەردە ماسەلە ازاماتتاردىڭ ءوزى ناقتى ينديكاتورلارعا سۇيەنىپ, بيۋدجەتتى قالىپتاستىرۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋى جانە سونىڭ ورىندالۋىن قاداعالاۋى كەرەكتىگى ۋاقىت تالابىنان تۋىنداپ وتىر. ەگەر شەشىمدەر كوپشىلىكتىڭ كوز الدىندا قابىلدانىپ, ونىڭ ورىندالۋى دا اشىق جۇرگىزىلسە جانە وعان ازاماتتاردىڭ ءوزى قاتىسسا, وندا قوعامدا تۇراقتىلىق ورنايدى. بۇل, شىنتۋايتىنا كەلگەندە, حالىقارالىق تاجىريبەدە بار. وتكەن تاريحىمىزعا كوز جۇگىرتسەك, مۇنداي تاجىريبە قازاقتاردا دا بولعان. ەلدىك ماسەلەلەرگە ارالاسقان بيلەرگە, ەل باسقارعان ەرلەرگە دەگەن قۇرمەت ساقتالعان.
وسىنىڭ بارلىعى سەنىمگە كەلىپ تىرەلەدى. مىنە, سول سەنىمدى قازىرگى كەزدە قايتا قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك. ويتكەنى, قازىر شەنەۋنىك دەسە كوبىسى تىكسىنە قالادى. سوندىقتان دا شەنەۋنىكتىڭ حالقىنا قىزمەت ەتەتىن نەمەسە مەملەكەت مۇددەسىن كوزدەيتىن ادام ەكەنىن بارىنشا اشىپ كورسەتۋ ورىندى بولماق. ازاماتتار ءۇشىن «اشىق ۇكىمەت» جۇيەسى ارقىلى الەۋمەتتىك جەلىلەردى پايدالانۋدى مەڭگەرگەن ءلازىم. اۋىلدان باستاپ, وبلىس دەڭگەيىندە ازاماتتارىمىزدى بيۋدجەتتى قالىپتاستىرۋ بارىسىنا قاتىستىرۋ جايى شەشىمىن تاپقاندا عانا ءىس العا جىلجيتىنىن نازاردان شىعارماعان ءجون. وعان, ارينە, اقپاراتقا قولجەتىمدىلىك تۋرالى زاڭ جاعداي جاساي الادى. اتالعان زاڭدىق قۇجاتتى ءبىز كۇزدە جينالعان كەزدە جان-جاقتى تالقىدان وتكىزىپ بارىپ, قابىلدايمىز عوي دەپ ويلايمىن.
– مەملەكەتتىك ورگاندار مەن اكىمدەر جانىنداعى قوعامدىق كەڭەستەردىڭ جۇمىسىن كەڭەيتۋ ءارى كاسىبيلىگىن قالىپتاستىرۋ جايى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– بۇل جەردە ولاردىڭ توقسانىنا ءبىر رەت جينالىپ, انا-مىنانى ءسوز ەتىپ, بىرەر ساعاتتان كەيىن تارقاپ كەتكەنى ەمەس, ءاربىر ەلدى مەكەننىڭ ناقتى ماسەلەسىن شەشۋگە اتسالىسقانى ماڭىزدى. ەلدى مەكەندەردەگى بيۋدجەت ءبولىنىسىن تالقىلاۋعا, شەنەۋنىكتەردىڭ زاڭسىز شىعارعان شەشىمدەرىنىڭ كۇشىن جويۋعا ارەكەت ەتكەنى قاجەتتىلىككە اينالىپ وتىر. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ازاماتتار تاراپىنان شەنەۋنىكتەردىڭ ورىنسىز ارەكەتىنە شاعىمدانۋ جاعىن ارنايى زاڭمەن كەڭەيتۋ ماسەلەسىن دە شەشۋ كەرەك.
– شەنەۋنىكتىڭ زاڭسىز شەشىمىن سوت نەمەسە تارتىپتىك كەڭەس ارقىلى, جوق الدە جوعارى تۇرعان باسشىلىق ارقىلى شەشكەن دۇرىس پا؟
– سوتقا ءبىز كەز كەلگەن جاعدايدا جۇگىنە الامىز. ەڭ باستىسى, وسى ۇدەرىس بارىسى بيۋروكراتيالاندىرىلماعان, اشىق تا بارشاعا تۇسىنىكتى بولۋى شارت. قوعامنىڭ ءوزىن ءوزى رەتتەيتىن تەتىكتەرىن ەنگىزۋ ماقساتىندا ازىرلەنگەن «ءوزىن ءوزى رەتتەۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى قازىر پارلامەنتتىڭ قاراۋىندا جاتىر. ەندىگى ماسەلە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ازايتىپ, ول قۇزىرەتتەردى دايىن بولعان كەزدە ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنا بەرۋ كەرەك. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, ءبىز اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ جۇيەسىن ەنگىزدىك. بۇل وزگەرىستەردىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى بولعاندىقتان, ونىڭ جالعاسى بولادى دەپ سەنەمىن. بىزدە «ازاماتتىق اليانس» اتتى كەرەمەت ۇيىم بار.
بۇدان باسقا, ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى دا جۇمىس ىستەۋدە. تۇپتەپ كەلگەندە, ءالى ەسىن بىلمەيتىن بالاعا شاقپاق بەرسەڭ, قاۋىپ تە كۇشەيەدى ەمەس پە. ال ول وسە كەلە الگى زاتتىڭ نەندەي قاۋىپ تۋدىراتىنىن ءتۇيسىنىپ, ونى قالاي پايدالانۋعا بولاتىنىن بىلە باستايدى. جاس مەملەكەت بولعاندىقتان, بىزدە قالىپتاسقان داستۇرلەرىمىز ءالى دە كوپ ەمەس. سوندىقتان بەس ينستيتۋتتىق رەفورما, سونىڭ ىشىندە ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ باعىتى قوعام دامۋىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەتىن بولادى.
– جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ جانە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە ازاماتتاردى بارىنشا قاتىستىرۋ جايىنا جەكە كوزقاراسىڭىز قانداي؟
– ەڭ ماڭىزدىسى – ءوزىن ءوزى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋى. جوعارىدا جاس بالانىڭ مىسالىن بەكەرگە كەلتىرگەن جوقپىن. ويتكەنى, جاس بالانىڭ قولىنداعى سىرىڭكەدەن ۇشقىن شىعىپ, ءورت ورىن الۋى مۇمكىن عوي. ەگەر بالاعا سىرىڭكەنى قالاي پايدالانۋدى ۇيرەتەتىن بولساق, وندا ول ونى قولدانا الادى. بۇل ورايدا ءوزىن ءوزى باسقارۋدى ايتقاندا, ەڭ الدىمەن كەيبىرەۋلەر ونى ءوز مۇددەسىنە قولدانباۋ كەرەكتىگىن ەسكەرگەن ءجون. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى ەستەرىڭىزدە بولسا, ءماسليحات دەپۋتاتتىعىنا سايلانار قايسىبىر كاسىپكەر داۋىستاردى ساتىپ الىپ جاتاتىن. ال قازىرگى كەزدە قوعام ونداي كەلەڭسىزدىككە جول بەرمەيدى. قوعام ساناسىنىڭ ءوسۋى سونى انىق اڭعارتتى. سول قيىن كەزدەردىڭ وزىندە بارشامىز سايلاۋعا بارىپ, ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن تۇراقتىلىعى جولىندا ءوز داۋىسىمىزدى ەلباسىنا بەرگەن ەدىك. بۇل ءبىزدىڭ سانالى تاڭداۋىمىز بولدى. سول سياقتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ دا جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز مويىندارىنا الىپ, جەرگىلىكتى جەردەگى قوردالانعان پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ وڭتايلى جولىن قاراستىرۋ بولىپ تابىلادى.
مەن ءوزىم, مىسالى, بەس قاباتتى تۇرعىن ءۇيدىڭ سوڭعى قاباتىندا تۇردىم. سول كەزدە كورشىلەرىمىزبەن بىرىگىپ, تازالىقتى قامتاماسىز ەتتىك. كەيبىر كىرەبەرىستەردى, دالىزدەردى كورگەندە ءىشىڭ اشيدى. مۇنى مەن تۇرعىنداردىڭ ساناسى ءالى تازالىق كەرەك دەگەنگە جەتە قويماعان دەپ تۇسىنەمىن. ماسەلەن, وڭتۇستىك كورەيادا اۋلا ىشىندەگى قاردى كوممۋنالدىق قىزمەت ورىندارى ەمەس, ال سول اۋلانىڭ تۇرعىندارى ەرىكتى تۇردە وزدەرى بارىپ تازالايدى. قوعام ساناسىنىڭ وسكەنى وسىدان-اق كورىنىپ تۇر. ونىڭ ۇستىنە, بۇل ەلدە ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى جوعارى. وسىلايشا ولار قار تازالاۋ ارقىلى ءوز دەنساۋلىقتارىن جاقسارتادى ءارى مەملەكەت قارجىسىن ۇنەمدەيدى. ال بىزدە جاعداي ءالى دە باسقاشا.
– اكىمدەردىڭ تۇرعىندار الدىنداعى ەسەپ بەرۋ جينالىستارى كەيدە جاي ەسەپ ءۇشىن ىستەلگەندەي اسەر قالدىرادى. وسى تۇرعىداعى ويىڭىزدى ءبىلسەك دەپ ەدىك.
– ءارتۇرلى اكىمدەر بولادى. مىسالى, كوكشەتاۋ جاقتا ءبىر اۋدان باسشىسى ەلدى مەكەندەردى ۆەلوسيپەدپەن ارالاپ, پروبلەمالاردى ءوز كوزىمەن كورىپ, ونىڭ شەشىمىنە وڭ ىقپال ەتىپ جاتادى ەكەن. «اكىم بول, حالقىڭا جاقىن بول» دەگەن قاناتتى ءسوز وسىندايدا ايتىلسا كەرەك. قىسقاسى, سول اۋداننىڭ تۇرعىندارى مەن اكىمى ءبىر-بىرلەرىنە ساي دەگەن ءسوز. ەگەر اكىم حالىقپەن كەزدەسۋدى ءفورمالدى تۇردە وتكىزەتىن بولسا, وندا جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا ونىڭ قاجەتى جوق دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك. سوندىقتان قازىر بىزدە ءوز ەلىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن جاناشىر جانداردى قولداۋ باعىتىندا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. اكىم بولعان سوڭ ونىڭ جاۋاپكەرشىلىگى دە جوعارى ەكەندىگىن قاپەردەن ەش شىعارماعانىمىز ءجون.
– ءسوز رەتى كەلىپ تۇرعاندا, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى تاڭداۋ تەتىگى كوڭىلىڭىزدەن شىعا ما؟ – دەگەن سۇراق قويعىم كەلىپ وتىر.
– ەشتەڭە دە بارلىق جاعىنان جەتىلگەن دەپ ايتۋعا بولمايدى. كادر تاڭداۋدا ماماندىعى بويىنشا عانا قاراپ قويماي, ونىڭ ادامگەرشىلىگى مەن ادالدىعىنا دا نازار اۋدارعان ءجون.
– مەملەكەتتىك اپپاراتتى ءتيىمدى باسقارۋ ءۇشىن نە ىستەلۋى كەرەك دەپ ويلايسىز؟
– ءاربىر مينيسترلىكتە نەمەسە اكىمدىكتە ستراتەگيالىق جوسپار بار. وندا بەلگىلى ءبىر ينديكاتورلار بولادى. مىنە, سول كورسەتكىشتەر بويىنشا ۇنەمى قاداعالاۋ جۇرگىزىلۋى ءتيىس. بۇرىن وتباسىنىڭ ستراتەگيالىق جوسپارىندا جەڭىل اۆتوكولىك ساتىپ الۋ كوزدەلسە, بارلىعى دا سوعان اتسالىساتىن. سول سياقتى, مەملەكەتتى دە وتباسى رەتىندە قاراستىرعان ابزال. ولاي بولسا, جوسپارلاردى تۇزۋدە قوعامنىڭ بارىنشا بەلسەندى توپتارىن قاتىستىرۋ جايى نازاردان تىس قالماعانى ورىندى.
– مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ بىرىڭعاي پروۆايدەرىنە اينالاتىن «ازاماتتار ءۇشىن ۇكىمەت» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسىن قۇرۋدى قالاي تۇسىنەسىز؟
– قازىرگى تاڭدا حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى جاپ-جاقسى جۇمىس ىستەۋدە. العاشقى قۇرىلعان جىلدارى مۇنداي ورتالىقتاردىڭ ءتيىمدى جۇمىسىنا ەشكىم دە سەنە قويعان جوق. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, سول حقو ارقىلى سىبايلاس جەمقورلىق ارەكەتتەرىنىڭ جولى كەسىلگەن جوق پا؟! ەستەرىڭىزدە بولسا, بۇرىندارى پاتەر ساتىپ الۋدى رەسىمدەۋ ءۇشىن كابينەتتەردى جاعالاپ ءجۇرۋشى ەدىك قوي. قازىر سولاردىڭ ءبىرى دە جوق. سول سياقتى, مەملەكەتتىك كورپوراتسيا ارقىلى كوپتەگەن قاجەتسىز راسىمدەردى قىسقارتۋعا قول جەتكىزىلەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. مىسال رەتىندە ايتار بولسام, پاتەر ساتىپ الساڭ, وندا سۋ مەن جىلۋعا جانە جارىققا جاۋاپ بەرەتىن كاسىپورىندارمەن جەكە-جەكە كەلىسىمشارت جاساسۋدىڭ قاجەتى بولماي قالادى. ويتكەنى, جۇيە سەنى ونسىز دا تىركەۋگە الىپ, تەك قول قويعاندىعىڭدى عانا قاجەت ەتەتىن بولادى. مۇنداي كەزدە اپپارات سانى قىسقارىپ, جۇمىس ساپاسى بارىنشا ارتادى. كوپتەگەن قاجەتسىز وپەراتسيالار الىنىپ تاستالاتىن بولادى. جاقىن بولاشاقتا بۇعان دا قول جەتكىزەمىز دەگەن ويدامىن.
– مەملەكەتتىك قىزمەتتى ساپا مەنەدجمەنتى ISO 9000 سەرياسىنا سايكەس كەلتىرۋ تۋرالى ويىڭىزدى بىلسەك.
– مەن بۇل ساپا مەنەدجمەنتىمەن جاقىن تانىسپىن. ونى ەندىرۋ ورىندى. ويتكەنى, جۇمىس ۇدەرىسىن جاقسارتادى جانە وعان ۇجىمنىڭ جۇمىلۋىن ارتتىرادى. سوندىقتان ونى ەندىرۋ بارىسىنا ءبىر ادام عانا ەمەس, ۇجىم نەمەسە كاسىپورىن باسشىسى اتسالىسۋى ءتيىس. ءاربىر قىزمەتكەر ونىڭ جەمىسىن ءوز كوزىمەن كورەتىن بولادى.
– سىبايلاس جەمقورلىق ماسەلەسىن قالاي شەشۋگە بولادى دەپ ويلايسىز؟
– ءبىز بۇل جونىندە كوپ ايتىپ قانا قويماي, ونىڭ الدىن الۋ جولىن دا ۇسىنىپ كەلەمىز. ەۋروپانى الار بولساق, وندا سىبايلاس جەمقورلىق ماسەلەسى بىزگە قاراعاندا الدەقايدا كۇردەلىرەك. ەگەر بىزدە دە بيۋدجەت بولىنىسىنەن باستاپ, شەشىم شىعارعانعا دەيىنگى ۇدەرىستەر اشىق بولسا, شەنەۋنىك بەلگىلى ءبىر قادامعا بارماس بۇرىن ويلانار ەدى. جۇمسالعان قارجىنىڭ ورىندى, ورىنسىزدىعى دا جان-جاقتى تالقىدان وتكەن بولار ەدى. ماسەلەن, سايتتا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار تۋرالى اقپاراتتار ورنالاسقان, الايدا, سول اقپاراتتاردى تالدايتىن ماماندار جەتىسپەيدى. مىنە, وسىنىڭ بارلىعىن شەشىپ الساق, سىبايلاستىقتىڭ دا ءوز-وزىنەن كەمي بەرەتىنى ءسوزسىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
اسقار تۇراپباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
