ەۋرووداق كوزدەگەن گەندەرلىك تەڭدىك

ەنەرگەتيكا سەكتورىندا ايەلدەر ۇلەسى از

وسى باعىتتاعى ەو ىلگەرىلەتۋدى كوزدەپ وتىرعان قادامنىڭ ءبىرى – ينكليۋزيۆتى جانە گەندەرلىك تەڭدىك. قازىر وا ەل­دەرىندە بۇل ماسەلە ءتيىستى دەڭ­گەيىنە جەتە قويعان جوق. ماسەلەن, ەلىمىز جاھاندىق گەندەر­لىك الشاقتىق يندەكسىندە وتكەن جىل­دىڭ ەسەبى بويىنشا 76-ورىندا (جالپى يندەكسى 0.710) تۇر. 2023 جىلى 0.721 يندەكسپەن 62-ورىندا تۇرعان ەدى. كورسەتكىش تومەندەگەن. جالپى, گەندەردىك تەڭدىك كورسەت­كىشى ايەلدەردىڭ ەكونوميكا, ءبىلىم, دەنساۋلىق, سايا­سي سالالاردا بەلسەن­دىلىگى مەن ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنا قاراي شىعارىلادى.

ەلىمىزدەگى ايەلدەردىڭ ساياسي وكىلدىگىنە توقتالساق, 2023 جىلعى جاعداي بويىنشا ايەلدەر سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ 20 پايىزىن, ال ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ 18,9 پايىزىن قۇرادى. 2022 جىلى جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ دەڭ­گەيىندەگى 321 مەملەكەتتىك سايا­­سي قىزمەتكەردىڭ تەك 28-ءى (8,7%) ايەل­دەر بولدى. قازىرگى ۋا­قىتتا مي­نيسترلەر كابينەتىندە 26 لاۋا­زىمدى تۇلعانىڭ ىشىندە 4 ايەل (15%) جۇ­­مىس ىستەيدى. 2023 جىلى كورپو­راتيۆتىك باسشىلىق­قا ايەلدەردىڭ تەك 3 پايىزى ۇسىنىلعان.

ەو دەن قويىپ وتىرعان ەنەر­­گەتيكالىق سەكتوردا دا ايەل­دەردىڭ ۇلەسى از. بۇۇ دامۋ باع­دارلاماسىنىڭ «قازاق­ستانداعى جاڭعىرمالى ەنەرگەتيكا سەك­تورىنداعى گەندەرلىك تەڭگەرىم: مارتەبە, پروبلەمالار مەن شەشىمدەر» ەسەبىندە مۇناي مەن گاز, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى, كومىر ءوندىرۋ جانە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىندەگى قىزمەت­تەر­گە ايەلدەردىڭ ايتار­لىقتاي از ۇسىنىلاتىنىن ايتادى. ماسەلەن, 2016-2019 جىلدارى ەنەرگەتيكا سەكتورىنداعى ايەلدەردىڭ ۇلەسى 25 پايىزدى قۇراعان. وندا دا بۇل سالا­لاردا ايەلدەر نەگىزىنەن تومەن بىلىكتى جانە بەيىندى ەمەس لاۋازىم­دارداعى قىزمەتتى اتقارادى. 2020 جىلى بىلىكتىلىگى جوق پوزيتسيالاردا كومىر, مۇناي ءوندىرۋ جانە ەنەرگەتيكا سالالارىندا ايەلدەر جۇمىس كۇشىنىڭ ۇلەسى ەرلەرگە قاراعاندا جوعارى بولعان.

«Technowomen Central Asia» كەۇ باسقارما مۇشەسى, «RoboTechnoGirls» باستاماسىنىڭ جەتەكشىسى ءاليا ورازىم­بەتو­ۆانىڭ ايتۋىنشا, جەك-ءتىڭ ارالاس سالالارىن قوسا العاندا جالپى ەلەكتر ەنەرگياسى سەكتورىندا ايەل عالىمدار مەن ءىت ماماندارى 38 پايىزدى قۇرايدى.

– ەلىمىزدە ءىت سالاسىنا ايەل­دەر كوپ كەلە بەرمەيدى. بۇل, اسىرەسە, ەنەرگەتيكا سياقتى تار ءارى «تەحنيكالىق جاعىنان كۇردەلى» سالالاردا ايقىن كورىنەدى. دە­رەكتەرگە سۇيەنسەك, قازاقستان مەن ورتالىق ازيا بويىنشا ءىت مامانداردىڭ جالپى سانىنىڭ شامامەن 15-20 پايىزىن ايەلدەر قۇرايدى. ال ناقتى ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سەكتورىندا بۇل كورسەتكىش ودان دا تومەن, شامامەن 10-12 پايىز عانا. ءبىز قازىر كوپتەگەن ءىس-شارا وتكىزىپ جاتىرمىز. ماق­ساتىمىز – قىز بالالاردىڭ وسى سالاعا قىزىعۋشىلىعىن ارت­تىرىپ, STEM پاندەرىن, باعدار­لامالاۋ, روبوتتەحنيكا بويىنشا ءبىلىم الۋىنا ىقپال ەتىپ, عىلىمي قىزمەتكە تارتۋ, – دەدى ءا.ورازىمبەتوۆا.

ال 2022 جىلعى جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى جونىندەگى حا­لىقارالىق اگەنتتىك (IRENA) ەسە­بىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, الەم بويىنشا ايەلدەردىڭ كۇن ەنەر­گەتيكاسىنداعى جۇمىس كۇشى ەڭ جوعارعى 40 پايىزدى قۇ­راي­دى. مۇ­ناي-گاز سەكتورىندا – 22, جەل ەنەرگەتيكاسىندا – 21 پا­يىز عانا. سونداي-اق ايەلدەر كۇن ەنەر­گياسىنىڭ ءوندىرىس سەگمەنتىندە بەلسەندى (47 پا­يىز), الايدا كۇن فوتوەلەكترلىك جۇيەلەرىن ورناتۋعا ق ۇلىقتى ەمەس, نەبارى 12 پايىز. دەسە دە اگەنتتىكتىڭ قورىتىندىسىنا ساي­كەس, دۇنيە جۇزىندە تازا ەنەرگيا وندىرۋدە ايەلدەردىڭ ۇلەسى – جوعارى.

«Global Gateway» قارجى بولەدى

كەيىنگى جىلدارى الەم ەلدەرى, سونىڭ ىشىندە ورتالىق ازيا كليماتتىق قاتەر­مەن كۇرەسۋگە ءماجبۇر. ويتكەنى ايماقتا تەمپەراتۋرا الەمدىك ورتاشا دەڭگەي­گە قاراعاندا ەكى ەسە جىلدام جوعا­رىلاپ جاتىر. مۇزدىق­تار تەز ەرىپ, سۋ تاپشىلىعى, قۇر­عاقشىلىق بايقالدى.

«وڭىرىمىزدە سۋ تاپشىلىعى ۋاقىت وتكەن سايىن وزەكتى ماسە­لەگە اينالىپ كەلەدى. ونى ەكى نارسەدەن اڭعارۋعا بولادى. كە­يىن­گى 20 جىلدا جان باسىنا شاققانداعى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ كورسەتكىشى 30 پايىزعا كەمىدى. ايماقتاعى سۋ رەسۋرستارىنىڭ 70 پايىزى – ترانسشەكارالىق. ءدال وسى سەبەپتى بىزگە سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن جانە smart سۋا­رۋ مەن گيدرولوگيالىق مونيتورينگ جۇيەلەرىن دامىتۋ ىسىندە حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ قولداۋى قاجەت. ءبىز بۇرىننان ايتىلىپ كەلە جاتقان ورتالىق ازيا سۋ-ەنەرگەتيكا سەرىكتەستىگىن قۇرۋ باستاماسىن ىلگەرىلەتۋگە ءازىرمىز», دەدى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ وزبەكستاندا وتكەن ەۋرووداق-ورتالىق ازيا سامميتىندە.

سونداي-اق وسى جيىندا بريۋسسەل «Global Gateway» باس­­تاماسى اياسىندا ور­تالىق ازيا­عا 12 ملرد ەۋرونى قۇرايتىن ين­ۆەس­تيتسيالاردىڭ جاڭا پاكەتىن ەن­گى­زەتىنىن مالىمدەدى. بۇل قار­جىنىڭ 3 ملرد دوللارى – كولىك سالاسىنداعى جوبا­لارعا, 2,5 ملرد دوللارى – اسا ماڭىزدى شي­كى­­زاتقا, 6,4 ملرد دوللارى – ەنەر­گەتيكا مەن كليماتقا جانە قالعانى تسيفرلىق بايلانىسقا جۇمسالماق.

قازىر ەو كليمات وزگەرۋى سالاسىنداعى كوشباسشىعا اينالدى. 2021 جىلى وداققا مۇشە مەملەكەتتەر ەۋروپانىڭ كليمات زاڭى تۋرالى كەلىسىمگە كەلگەن ەدى. وسىلايشا, ەۋروپا 2030 جىلعا قاراي پارنيكتى گازدار شىعارىلىمىن 55 پايىزعا ازايتۋدى مىندەت ەتىپ العا قويدى. ال ونىڭ ناتيجەسىندە ەو 2050 جىلى شىعارىلىم كولەمىن مۇلدەم جويماق. بىراق ەۋروپا الەمدەگى كليماتتىق وزگە­رىستەرمەن جالعىز كۇرەسە المايتىنى بەلگىلى. سول سەبەپتى ولار الەم ەلدەرىن وسى ورتاق ماسەلەگە جۇمىلۋعا شاقى­رىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە ەو ورتالىق ازيانىڭ كۇن, جەل جانە سۋ ەنەرگەتيكاسىنداعى الەۋەتىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ايماقتاعى سۋ, ەنەرگەتيكا جانە كليماتتىڭ وزگەرۋى بويىنشا ەۋروپا ودا­عىنىڭ ورتالىق ازياعا ارنالعان ستراتەگياسىنا جانە ەۋروپا كو­مانداسىنىڭ (Team Europe) باس­تاماسىنا سايكەس, ەو وا-نىڭ بەس ەلىنە – قازاقستان, قىرعىزستان, تاجىكستان, تۇرىكمەنستان جانە وزبەكستانعا قازىرگى زامانعى ەكولوگيالىق تازا ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردى پايدالانۋعا, جالپى جاھان­دىق جۇيەلەرگە كوشىپ, قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە كومەگىن بەرىپ وتىر.

الايدا 2021 جىلى ەۋروپا­لىق كو­ميس­سيانىڭ بۇرىنعى ات­قارۋشى ۆيتسە-پرەزيدەنتى فرانس تيممەرمانس پەن ەۋروپا ودا­عىنىڭ سىرتقى ىستەر جانە قاۋىپ­سىزدىك ساياساتى جونىندەگى جوعارى وكىلى, ەۋروپالىق كوميس­سيانىڭ الەمدەگى كۇشتى ەۋروپا جونىن­دەگى ۆيتسە-پرەزيدەنتى دجوزەپ بوررەلل «Project Syndicate» سايتىنا جاريالاعان «كليمات وزگەرۋىنىڭ گەو­ساياساتى» (The Geopolitics of Climate Change) ماقالاسىندا وزگە ەلدەر كلي­ماتقا قاتىستى مىندەتتەمەلەرىن ەۋرو­پا وداعىمەن ساي كەلتىرمەسە, «كومىر­تەكتىڭ اعۋ» قاۋپى بار ەكەنىن ايتادى. سوندىقتان ەو كومىرتەگى شەكاراسىن رەتتەۋ مەحانيزمى (CBAM) بويىنشا جۇمىس ىستەي­دى. «كەيبىر ەلدەر, ءتىپتى وداق­تاستارىمىزدىڭ اراسىندا بۇ­عان الاڭ­دايتىندار بار ەكەنىن بىلەمىز. بىراق ءبىزدىڭ باعىتىمىز ايقىن. ءوندىرىس كەزىندە كومىرتەگى گازىن كوپ شىعاراتىن تاۋارلاردى يمپورتتاعاندا ارنايى باعا بەلگىلەۋ جازالاۋ نەمەسە پروتەكتسيونيستىك سيپاتقا يە ەمەس», دەلىنگەن ماقالادا.

قازاقستان گەندەرلىك تەڭدىكتى ىلگەرىلەتۋگە بەيىل

گەندەرلىك تەڭدىك ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق, بۇعان ءالى دە تو­لىق­­تاي قول جەتكىز­بەسەك تە, ەلىمىز ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇم­كىندىكتەرىن كەڭەيتۋگە بىر­قا­تار قادام جاسادى. جالپى, ماسەلەنىڭ بار ەكەنىن مو­يىنداي وتىرىپ, مەملەكەت پەن قوعامنىڭ الدىندا مىندەت ەتىپ الدى. ويتكەنى ەل حالقىنىڭ 50 پايىزدان استامى – ايەلدەر. بۇل با­عىتقا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ باسا ءمان بەرىپ وتىر.

ماسەلەن, 2021 جىلى ەڭبەك سالاسىن­داعى كەمسىتۋشىلىكتى جويۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋ اياسىندا ەلىمىزدىڭ ەڭ­بەك كودەكسىنەن ايەلدەرگە تى­يىم سالىنعان كاسىپتەردىڭ ءتىزىمى الى­نىپ تاستالدى. وسىلايشا, قازىر ايەلدەر بۇرىن تەك ەرلەر­گە رۇقسات بەرىلگەن 219 كاسىپ پەن جۇ­مىس ءتۇرىن اتقارۋعا مۇم­­كىن­دىك الدى. بۇل, ارينە, جۇمىس­قا ورنا­لاسۋداعى گەندەر­لىك كەدەرگىلەردى جويۋدىڭ ماڭىز­دى قادامى بولدى. سونىمەن قاتار ەلدەگى بۇۇ دب جانە «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى ايەلدەرگە ارنالعان جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا قارجىلاي قولداۋ كورسەتىپ وتىر. مۇنىڭ ىشىن­دە جاسىل جوبالاردى دا­­مىتۋ­عا, ىنتالاندىرۋعا باعىت­تالعان كەلىسىمدەر بار.

سونداي-اق جاڭعىرمالى ەنەر­­گيا كوزدەرى (جەك) سەكتورىن قولداۋعا جانە قازاقستاندا گەن­دەرلىك تەڭدىكتى ىلگەرى­لەتۋگە با­عىت­تالعان «جەك سەك­تورىن­داعى ايەلدەر» ناگراداسى قۇرىل­دى. «Qazaq Green» جەك قاۋىم­داستىعىنىڭ باسقارما توراعاسى اينۇر سوسپانوۆانىڭ ايتۋىن­شا, ەلىمىزدەگى جەك قالىپتا­سۋى­نىڭ العاشقى ون جىلىندا ەلدىڭ مۇمكىن­دىكتەرىنە, ينۆەستيتسيا تار­تۋعا جانە تاعى باسقالارعا قاتىس­تى جۇمىس اتقارىلعان. جەك-تە گەن­دەرلىك دامۋ ماسەلە­لەرىندەگى حا­لىق­ارالىق تاجىريبە زەردەلەنگەن.

– «جەك سەكتورىنداعى ايەل­­دەر» ناگراداسىن قۇرۋ – قازاق­ستانداعى جاڭعىرمالى ەنەر­گەتيكا سەكتورىنىڭ الەۋە­تىن نى­­عاي­تۋ جولىنداعى ماڭىز­دى قادام. بۇل ۇلگى بولاتىن ايەل­دەردى انىق­تاپ قانا قويماي­دى, جاڭارتىلاتىن ەنەرگەتيكا سەك­تورىنداعى, مەملەكەتتىك قۇرى­لىمدارداعى 24 ايەلدى ايەلدەر كلۋبىنا بىرىكتىردىك. ولاردىڭ اراسىندا سالا وكىلدەرى مەن گەن­دەر­لىك تەڭدىك ماماندارى بار. قازاقستاندا ەنەرگەتيكانىڭ ءداس­تۇر­لى سەكتورلارىن دەكاربوني­زا­تسيا تاسىلدەرىنە ۇيرەتۋ جانە اقپا­رات­تاندىرۋ قاجەت. ءبىز سونداي-اق «Qazaq Green جەك مەكتەبىن» قۇردىق, وندا ەنەرگەتيكتەر توپتارىن وقىتامىز, – دەدى ا.سوسپانوۆا.

حالىقارالىق كونۆەنتسيالار مەن كە­لىسىمدەرگە توقتالساق, ەلىمىز «ايەلدەردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ جونىندەگى بەيجىڭ ءىس-قيمىل پلاتفورماسىنا» 1995 جىلى قول قويىپ, 1998 جىلى «بۇۇ-نىڭ ايەلدەرگە قاتىستى كەمسىتۋشىلىكتىڭ بارلىق نىساندارىن جويۋ تۋرالى» كونۆەنتسيانى (اكجك/CEDAW) راتيفيكاتسيا­لادى. سونداي-اق 2001 جىلى اكجك فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماسىنا قول قويدى.

بۇۇ دب ساراپشىلارى جۇر­گىزگەن كەشەندى زەرتتەۋدىڭ ناتي­جەسىندە ەلى­مىز­دە ءبىلىم بەرۋ­گە, زاڭناماعا جانە جەك سالاسىن­داعى گەندەرلىك تەڭدىك­تى جاق­سارتۋعا قاتىستى بىرقاتار ۇسى­نىس ازىرلەدى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, جەك سەكتورىندا, ونىڭ ىشىندە ءۇي شارۋاشىلىقتارىنداعى جۇ­مىسپەن قامتۋ ماسەلەلەرىن تال­داۋعا دەرەكتەر جيناپ, زەرتتەۋ­لەر جۇرگىزۋ قاجەت. سونداي-اق جەك سالاسىنداعى تەحنيكالىق ماماندىقتار بويىنشا وقيتىن ايەلدەرگە ارنايى ستيپەنديالار بەرۋ قاجەت.

ورتالىق ازيا ەلدەرى عانا ەمەس «Global Gender Gap Report 2024» (جاھاندىق گەندەر­لىك الشاق­تىق يندەكسى) ەسەبى جاريالاعان كورسەتكىشتەرگە سۇيەنسەك, جالپى الەم گەندەرلىك تەڭدىككە تۇتاستاي قول جەتكىزگەن جوق. قازاقستان جاقسى ناتيجەلەر كورسەتىپ كەلە­دى. بىراق ەكو­نوميكالىق سالادا تولىق گەندەرلىك تەڭدىككە قول جەتكىزۋگە ءالى دە كوپ جۇمىس ىستە­لۋ كەرەك دەيدى ماماندار. بۇل ۇدە­رىستى جەدەلدەتۋ تۇراقتى ەكو­نو­­ميكالىق دامۋ­عا جانە جالپى قوعام­نىڭ ءال-اۋقاتىنا ىقپال ەتەدى.

اتالعان يندەكستە, ەلىمىز گەن­دەر­لىك تەڭدىك جاعىنان ورتالىق ازيادا كوش باستاپ تۇر. بۇۇ ساراپ­شىلارى حالىقارالىق رەي­تينگتەردە قازاقستاننىڭ گەندەر­لىك كورسەتكىشتەرى 2020 جىلدان باستاپ جاقسارعانىن ايتادى.

جالپى, «Global Gender Gap Report 2024» اۆتورلارى ادامزاتقا گەندەرلىك تەڭدىككە جەتۋگە تاعى بەس ۇرپاق نەمەسە 134 جىل قاجەت ەكەنىن ايتادى. ازىرگە 2024 جىل­دىڭ ەسەبىنە سايكەس, الەم­دەگى گەندەرلىك الشاقتىق 68,6 پايىزدى كورسەتىپ تۇر.

گۇلنار جولجان,

«Egemen Qazaqstan»