حابارسىز كەتكەن اعايىندار تاعدىرى

ەس بىلگەن شاقتاردان ەسىمدە قالعانى – مارقۇم انام الماگۇل ماحانوۆا اكەسىنىڭ مايدانعا اتتانعاننان ۇشتى-كۇيلى جوعالىپ, سول كۇيى حابارسىز كەتكەنىن ايتىپ, ءبىر كورسەم دەپ اڭساپ وتىراتىن. سول كەزدەرى بالا قيالعا بەرىلىپ: «سيقىرشى بولسام, ناعاشى اتامدى تاۋىپ اكەلىپ, انامدى ءبىر قۋانتسام عوي» دەپ ارمانداۋشى ەدىم. ءسويتىپ ءجۇرىپ ەر جەتىپ, ەسەيدىك. وقۋ وقىپ, قىزمەتكە تۇردىق. انام 2000 جىلى ومىردەن وزدى. ارادا قانشا جىل وتسە دە, «وتانىن قورعاۋ ءۇشىن قان مايدان كەشكەن اتامىز ىزدەۋ-سۇراۋسىز قالماۋعا ءتيىس, ونى ءبىر كۇنى تابامىن» دەگەن وي جۇرەگىمنىڭ تۇبىندە جاتتى. انامنىڭ ءىنىسى سوۆەت ماحانوۆ كەزىندە اكەسىن ىزدەپ كورىپتى. بىراق ودان ناتيجە شىقپاسا كەرەك.

وسىدان 10 جىلداي بۇرىن سوعىس اردا­گەرلەرىنە قاتىستى دەرەكتەردى تابۋعا بولا­تىن ءتۇرلى ينتەرنەت-رەسۋرستار بار ەكەنىن ءبىلىپ, ءوز بەتىمشە ناعا­شى اتامدى ىزدەۋدى باستادىم. بىراق قولىم­دا ول كىسى تۋرالى مالىمەت تىم مار­دى­م­سىز ەدى. انامنىڭ ايتۋىنشا, ناعا­شى اتام 1904 جىلى تۋعان, سوعىس باستال­عان جىلدارى شامامەن 37-38 جاسىندا مايدانعا اتتانعان. ودان ارعى ءومىرى جايىندا ەشقانداي دەرەك جوق. قاي جەردە سوعىسقانىن, قانداي اسكەري قۇرىلىم قاتارىندا بولعانىن ەشكىم بىلمەيدى. سوعىستان بۇرىن قازاق ءالىپبيى الدىمەن تەرىس جازۋدان لاتىنشاعا, ودان 1940 جىلى قازىرگى كيريلليتساعا اۋىسقاندىقتان, ول ۋاقىتتا ساۋاتى بار ادامدار نەكەن-ساياق ەدى. سودان دا شىعار, ناعاشى اتام ۇيگە بىردە-ءبىر حات جازباعان, ونىڭ ارتىنان «قازا تاپتى» دەگەن قارا قاعاز دا كەلمەگەن.

الدىمەن ينتەرنەت ارقىلى ىزدەپ كورىپ, ناتيجە شىقپاعان سوڭ, رەسەي قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ وڭىرلەردەگى اسكەري كوميسسارياتتارىنا, سول ەلدەگى ءتۇرلى اقپاراتتىق-ىزدەستىرۋ ورتالىق­تارى­نا حات جازدىم. سو­عىسقا ناعا­شى اتاممەن بىرگە ونىڭ تۋعان ءىنىسى احمەت بەيسەنبيەۆ تا بىرگە الىنعان ەكەن. بىراق ونىڭ دا قاي جەردە سوعىسىپ, سۇيەگى قايدا قالعانىن ەشكىم بىلمەيتىن. ناعاشى اتامدى ىزدەۋدى باستاعان سوڭ, رەسەيگە جازعان حاتتارىمدا بىردەن ەكەۋىنىڭ اتى-ءجونىن كورسەتىپ سۇراۋ سالدىم.

الدىمەن كۋرسك وبلىسىنىڭ اسكەري كوميسسارياتىنا جازعان حاتىما: «مۇن­داي ادامدار تۋرالى مالىمەت تابىلعان جوق» دەگەن جاۋاپ كەلدى. سونداي-اق حاتتا 1954 جىلى كۋرسك وبلىسىنىڭ كەيبىر اۋداندارى ورەل, ليپەتسك, بەلگورود وبلىستارىنا بەرىلگەنىن, سول جاقتان دا سۇراتىپ كورۋ تۋرالى ۇسى­نىس ايتىپتى. اتالعان وبلىستاردىڭ اسكەري كوميسسارياتتارىنا, ودان سوڭ رەسەيدەگى ايماقارالىق اقپاراتتىق-ىزدەستىرۋ ورتالىعىنا, قىزىل كرەست ىزدەستى­رۋ جانە اقپارات ورتالىعىنا دا حات جىبە­رىپ كوردىم. بىراق بارىنەن ء«سىزدىڭ ءوتىنىشىڭىز قاراستىرىلدى. مۇنداي ادامدار تابىلعان جوق» دەگەن ەكى اۋىز ءسوز جاۋاپ قانا الدىم.

وسىلاي حات الماسۋمەن جۇرگەندە ارادا 2-3 جىل ۋاقىت سىرعىپ ءوتتى. ءوز كۇشىممەن ىزدەۋدەن ناتيجە شىقپايتىنىن بىلگەن سوڭ, ءبىر كىسىلەر وسى سالادان حابارى بار ما­مانعا جۇگىنۋگە كەڭەس بەردى. ءسويتىپ, سانا­لى عۇمىرىندا ەلىمىزدىڭ قورعا­نىس مي­نيس­ترلىگىندە قىزمەت ىستەپ, زاپاسقا شىق­­قان پولكوۆنيك ماعجان قاھار­مانوۆ ەسىمدى اداممەن تانىسىپ, كومەگىنە جۇگىندىم.

ول ماعان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىستى ارحيۆتىك قۇجاتتاردىڭ ءبارى ماسكەۋ تۇبىندەگى پودولسك قالاسىندا ورنالاسقان رف قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق ارحيۆىندە ساقتاۋلى ەكەنىن ايتتى. سودان 2018 جىلى جول شىعىنىن ءوزىم كوتەرىپ, ماعجان عادىلشين ۇلىن پودولسكىگە جىبەردىم. مۇراعات سالاسى­نىڭ قىر-سىرىن جەتىك بىلەتىن تاجىريبەلى مامان ورتالىق ارحيۆتە ەكى-ءۇش اپتا تاپ­جىلماي وتىرىپ ىزدەنىپ, اقىرى ناعا­شى اتام ماحان مەن ونىڭ ءىنىسى احمەت بەي­سەنبيەۆتەر تۋرالى دەرەكتەردى تاپتىم دەپ حابارلاسقاندا, توبەم كوككە جەتكەندەي قۋاندىم. وسىلايشا ءتورت جىل دەگەندە اتالارىمنىڭ قاي مايداندا سوعىسقانى مەن قاي جەردە قازا تاۋىپ, جەرلەنگەنى تۋرالى دەرەكتەرگە العاش رەت قول جەتكىزىپ, بالا كۇنگى ارمانىم ورىندالدى.

كەيىن بىلگەنىمدەي, اتالارىمىز جا­يىندا مالىمەتتەردىڭ تابىلماۋىنىڭ سەبەبى – فاميليالارى ءار جەردە ءارتۇرلى جازىلىپ كەتكەن ەكەن. ءبىز تاپ­قان ارحيۆتىك قۇجاتتاردا ءبىر جەردە بيسەن­باەۆ, ەكىنشى جەردە بەسينباەۆ, بيەي­سەنباەۆ, ت.ب. دەپ جا­زىلعان بولىپ شىقتى. پولكوۆنيك ماعجان عادىلشين ۇلىنىڭ وسىنداي بىرنەشە نۇسقا بويىنشا ىزدەۋى ناتيجەسىن بەردى.

سونىمەن, تابىلعان مالىمەتتەرگە قىسقاشا توقتالسام, قازىرگى تۇركىستان وبلىسىنىڭ وتىرار اۋدانىندا 1904 جىلى ءومىر ەسىگىن اشقان ناعاشى اتام سوعىس باستالعان كەزدە جاسى 37-دە بولىپتى. العاشقىدا 1905 جىلدان كەيىن دۇنيەگە كەلگەندەردى مايدانعا العان­دىقتان, ول ءبىرىنشى موبيليزاتسياعا ىلىك­پەگ­ەن. الايدا قىزىل ارميا وراسان زور ادام شىعىنىنا ۇشىراپ, قوسىمشا كۇش كەرەك بولعاننان كەيىن 45 جاسقا دەيىنگى ەر ازاماتتاردى دا سوعىسقا شاقىرىپ, ناعاشى اتام شامامەن 1942 جىلدىڭ جازىندا ارىس اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتى ارقىلى مايدانعا الىنادى. الدىمەن بۇلاردى سەمەيدەگى 125-قو­سال­قى اتقىشتار پولكىندە جەدەلدەتىلگەن اسكەري وقۋ-جاتتىعۋدان وتكىزىپ, مىلتىق ۇستاپ, اتۋدى ۇيرەتكەن سوڭ, قۇرامىندا ناعاشى اتام بار مارش روتاسى ستا­لينگراد مايدانىندا ۇرىس سالىپ جاتقان 96-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 1 384-ات­قىشتار پولكىنىڭ قاتارىن تولىقتىرىپتى. قىزىلاسكەر م.بەيسەنبيەۆ شايقاس­قان پولكتىڭ تاريحي فورمۋليارىندا: «1942 جىلدىڭ 12 تامىزىنان باستاپ 1943 جىلدىڭ 31 قاڭتارىنا دەيىن 96-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 1 384-اتقىشتار پولكى دون مايدانىنىڭ 21-ارمياسى قۇرامىندا ۇزدىكسىز شابۋىل ۇرىسىنا قاتىستى», دەپ كورسەتىلگەن. وسى ارالىقتا ديۆيزيا سەرافيموۆيچ قالاسى مەن بوبروۆسكي-2, بازكوۆسكي, مارينوۆكا, كارپوۆكا, جيرنوكلەەۆكا, نوۆىي روگاچيك, گوسپي­تومنيك, گۋمراك سەكىلدى 15 ەلدى مەكەندى جاۋدان ازات ەتەدى.

1943 جىلدىڭ 31 قاڭتارىنان باس­تاپ 2 اقپانعا دەيىن پولك جاۋىنگەرلەرى ستالينگرادتىڭ دزەرجينسكي اۋدانى اۋماعىندا قيان-كەسكى ۇرىس سالا ءجۇرىپ, قالانىڭ باتىس بولىگىن جاۋدان تازارتادى. تاريحي فورمۋلياردا بۇل تۋرالى: «...پولك 300 شاقىرىمعا سوزىلعان جەدەل مارشپەن كالاچ قالاسىنىڭ تۇبىنەن شىعىپ, جاۋدىڭ ستالينگراد ماڭىنداعى توبىن تولىقتاي قورشاۋعا قاتىستى», دەپ جازىلعان.

وكىنىشكە قاراي, ءدال وسى كۇندەرى ناعاشى اتام م.بەيسەنبيەۆ اۋىر جارالانىپ, شايقاس بىتەتىن كۇنى, ياعني 1943 جىلدىڭ 2 اقپانىندا مايدان دالاسىندا ەس-ءتۇسسىز جاتقان جەرىنەن تابىلىپ, كالاچ-نا-دونۋ قالاسىنىڭ گولۋ­بينسكايا ستانساسىندا جاڭادان تىگىلگەن №503 دالالىق كوشپەلى گوسپيتالعا جەتكىزىلىپتى. سول جەردە جارالىلاردى تاسىپ جۇرگەن ادامداردىڭ اۋىزشا ايتۋى­مەن فاميلياسى بەسيمباەۆ دەپ جازىپ الىنعان. دارىگەرلەر ونىڭ جاراقاتىن تەكسەرىپ, وتا جاساماسا بولمايتىنىن تۇسىنەدى. الايدا جاقىن ماڭدا ءالى دە شايقاس ءجۇرىپ جاتقاندىقتان, دالالىق جاعدايدا وتا جاساۋعا مۇمكىندىك تە, دەرەۋ ارادا ەڭ جاقىن اۋرۋحاناعا اپارۋعا ۋاقىت تا بولماسا كەرەك. كەلەسى كۇنى, 3 اقپاندا قىزىلاسكەر م.بەيسەنبيەۆ ەسىن جيماعان كۇيى ومىردەن وزىپ, كالاچ-نا-دونۋ قالاسىنىڭ زيراتىنداعى №10 قابىرگە كومىلگەن. سوعىستان كەيىن قالا ورتالىعىنداعى باۋىرلاستار زيراتىنا قايتا جەرلەنەدى.

ال ناعاشى اتامنىڭ ءىنىسى احمەت بەيسەن­بيەۆتىڭ جاۋىنگەرلىك جولىنا كەلسەك, اعاسىمەن بىرگە سەمەيدەگى 125-قوسالقى اتقىش­تار پولكىندە جەدەلدەتىلگەن اسكەري وقۋ-جاتتىعۋدان وتكەن سوڭ ونى لەنينگراد تۇبىندەگى سولتۇستىك-باتىس مايدانعا اتتاندىرىپتى. 1942 جىلى 34-ارميانىڭ 241-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 332-اتقىشتار پولكى قاتارىندا لەنينگراد وبلىسىنداعى دەميانسك ماڭىنا شوعىرلانعان جاۋ توبىن قورشاۋ وپەراتسياسىنا تۇڭعىش رەت قاتىسقان.

لەنينگراد وبلىسىنان كەيىن 5 شىلدە­دەن 23 تامىزعا دەيىن ۆورونەج مايدا­نىنداعى كۋرسك جانە بەلگورود-حاركوۆ ستراتەگيالىق شابۋىلداۋ وپەراتسيالا­رىنا قاتىسىپ, تالاي كەسكىلەسكەن شاي­قاستان امان شىعىپ, 1945 جىلدىڭ مامىرىنا دەيىن رەسەي, ۋكراينا, پولشا, چەحوسلوۆاكيا جەرلەرىندەگى جۇزدەگەن ەلدى مەكەندى ازات ەتۋگە ءبىر كىسىدەي اتسالىسادى.

ارحيۆتىك قۇجاتتارعا جۇگىنسەك, احمەت اتامىز ەڭ سوڭعى رەت چەحوسلوۆاكيانىڭ موراۆسكو-وستراۆا قالاسىن جاۋدان ازات ەتۋگە قاتىسادى. 15 ساۋىردە ارتيللەريا قارۋىمەن دۇركىندەتىپ اتۋدان باستالعان قيان-كەسكى ۇرىستار 30 ساۋىرگە دەيىن ۇزدىكسىز جالعاسىپ, كەڭەس اسكەرلەرى موراۆسكو-وستراۆا قالاسىن جاۋدان تولىقتاي بوساتادى. بۇل ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى فاشيستەردىڭ ەڭ اقىرعى قارسىلىق كورسەتكەن جەرى بولاتىن. قالا الىنعان سوڭ, سوعىس ءىس-قيمىلدارى بىرتىندەپ سايابىرسىپ, كوپ وتپەي جەڭىس كۇنى دە كەلگەنى بەلگىلى.

وكىنىشتىسى سول, اتامىز ا.بەيسەنبيەۆ قانشا جىل اڭساپ كۇتكەن جەڭىسكە ساناۋلى كۇن عانا قالعاندا موراۆسكو-وستراۆا اۋدانىنىڭ پورۋبا اۋىلى تۇبىندەگى اۋىر شايقاستا ەرلىكپەن قازا تاۋىپتى. 1946 جىلى چەح رەسپۋبليكاسىنىڭ موراۆيا-سيلەزيا ولكەسىندەگى گلۋچين قالاسىندا كەڭەس اسكەرلەرى جاتقان باۋىرلاستار زيراتىنا قايتا جەرلەنگەن.

پولكوۆنيك م.قاھارمانوۆتىڭ كومە­گىمەن وسى ارحيۆتىك قۇجاتتاردىڭ ءبارىن تاۋىپ, دىتتەگەن ماقساتىما جەتكەن سوڭ, 2018 جىلى ناعاشى اتامنىڭ تىكەلەي ۇرپاقتارى, ەسەنباي بەيسەنبيەۆ پەن سامات ماحانوۆ اتتى ەكى ناعاشىمدى ەرتىپ الدىمەن ماحان اتامىزدىڭ سوعىسىپ, قازا تاپقان جەرى ۆولگوگراد قالاسىنا ارنايى باردىق. ءبىزدىڭ رەسەيدەگى ەلشىلىك ارقىلى الدىن الا سويلەسىپ قويعان ەدىك. ۆولگوگراد قالاسى اكىمشىلىگىنىڭ ۇيتقى بولۋىمەن «وتانىمىزدى قورعاعان ساربازداردىڭ ۇرپاقتارى كەلدى» دەپ ءبىزدى ءسان-سالتاناتپەن كۇتىپ الىپ, اياعىمىزدى جەرگە تيگىزبەي ءۇش كۇن قوناق قىلدى. جەرگىلىكتى مۋزەيلەردى ارالاتىپ, اتامىزدىڭ شايقاسقان جەرلەرى مەن جەرلەنگەن باۋىرلاستار زيراتىنا زيارات قىلىپ, باسىنا قۇران باعىشتاپ, تۋعان جەردەن اپارعان توپىراقتى سالدىق. جەرگىلىكتى تاريحشىلار بۇل ولكەدە سول 1942–1943 جىلدارداعى اۋىر شايقاستار قالاي وتكەنىن كوز الدىمىزعا كەلتىرەردەي قىلىپ تاپتىشتەي اڭگىمەلەپ, ءبىز بىلمەيتىن كوپ جايعا قانىق قىلدى.

ال كەلەسى جىلى جولداسىم جۇمابەك سادۋاقاسوۆ ەكەۋمىز چەحياعا ساپارلاپ, ا.بەيسەنبيەۆ اتامىزدىڭ جەرلەنگەن جەرىن دە ارنايى كورىپ, تاعزىم ەتىپ قايتتىق. وسىلايشا 70 جىلدان اسا سۇيەكتەرى قايدا قالعانى بەلگىسىز بولىپ كەلگەن اتالارى­مىزدىڭ مايدانداعى عۇمىر تاريحى مەن جەر قوينىنا تابىستالعان ورنى تۇگەلدەي انىقتالىپ, ءتورت جىلعا سوزىلعان ىزدەۋ جۇمىستارىم ويداعىداي ءساتتى اياقتالدى.

مەنىڭ بۇل ماقالانى جازۋداعى ماقسا­تىم – بىرىنشىدەن, وسى قۋانىشىمدى كوپپەن ءبولىسىپ, ەل قورعاعان ەر اتالارىمىزدىڭ بولعانىن حالىققا تانىستىرۋ بولسا, ەكىن­شى­دەن, مەن سەكىلدى سوعىستا اتالارى مەن اكەلەرىن جوعالتقان وزگە دە وتانداس­تارى­مىزعا وي سالۋ, بالكىم ىزدەيمىز دەسە, باعىت-باعدار بەرۋ ەدى. تاريحشىلاردىڭ ايتۋىن­شا, قازاقستاننان مايدانعا اتتانعان ازامات­تاردىڭ كەمىندە 250-300 مىڭدايى حابار-وشار­سىز كەتكەن بولىپ ەسەپتەلەدى. بىراق ولار تۋرالى دەرەكتەر ارحيۆتەردە بار بولۋى مۇمكىن.

ءيا, مايدانعا اتتانعان ءاربىر جاۋىنگەر ەلى ءۇشىن كۇرەستى, جەرى ءۇشىن جانىن قيدى. ولار ىزدەۋسىز-سۇراۋسىز قالۋ ءۇشىن تۋعان جەردەن جىراققا كەتكەن جوق. ءسىز بەن ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز ءۇشىن سۇراپىل كۇندەردى باستان وتكەردى. سەرتىنە بەرىك بولدى. وتان ءۇشىن وت كەشكەن ءاربىر جان قۇرمەتكە بولەنىپ, ەسىمى تاعزىم تۇعىرىنا جازىلۋعا لايىق.

سەرىك تاۋكەباەۆ

استانا