«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت مەملەكەتتىك بيلىك قۇرىلىمىندا باستى ورىن الادى, ساياسي تۇراقتىلىق پەن ستراتەگيالىق دامۋدىڭ نەگىزگى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. بۇل – ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ وزەگىن قۇرايتىن ينستيتۋتتاردىڭ ءبىرى, سوڭعى ءۇش جارىم ونجىلدىقتا ەل دامۋىنا ايقىنداۋشى اسەر ەتتى. بۇگىن, 24 ساۋىردە, قازاقستاندا پرەزيدەنت لاۋازىمىنىڭ قۇرىلعانىنا 35 جىل تولۋىن اتاپ وتۋدەمىز. وسى جىلدار ىشىندە ءبىز ساياسي مودەلدىڭ ەۆوليۋتسياسىن بايقادىق, بىرنەشە ماڭىزدى كەزەڭدەردەن وتتىك. 1990 جىلى قالىپتاسۋدان باستاپ, 1995-2007 جىلدار ارالىعىندا سۋپەرپرەزيدەنتتىك بيلىككە ترانسفورماتسيا كەزەڭى, 2007-2017 جىلدارى ليبەراليزاتسيا كەزەڭى ءوتتى.
2019 جىلدان باستاپ ساياسي ترانسفورماتسيا كەزەڭى باستالدى, بەلسەندى دەموكراتيالىق رەفورمالار جۇرگىزىلىپ, بيلىك وكىلەتتىكتەرى قايتا ءبولىندى. 2022 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما بۇل پروتسەستە ەرەكشە ءرول اتقاردى, ەل دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىن بەلگىلەدى. نەگىزگى زاڭنىڭ 30-دان استام بابىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. بۇل وزگەرىستەر بيلىكتى ورتالىقسىزداندىرۋعا جانە سۋپەرپرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسىنان ىقپالدى پارلامەنتى بار پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكاعا كوشۋگە باعىتتالدى. ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋعا قاتىسۋىن كەڭەيتۋ, جاڭا ساياسي مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋعا باسا نازار اۋدارىلدى. رەفورما بيلىك مودەلىن وزگەرتتى: پرەزيدەنتتىڭ ءبىر رەتتىك جەتى جىلدىق مەرزىمى ەنگىزىلدى; مەملەكەت باسشىسىنىڭ پارتيالىق مۇشەلىگىنەن باس تارتۋ; پارلامەنت پەن ءماسليحاتتاردىڭ وكىلەتتىكتەرىن كۇشەيتۋ; قوعاممەن كەرى بايلانىستى نىعايتۋ. «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» فورمۋلاسى ايقىندالدى. بۇل پروتسەستەر ەۆوليۋتسيالىق جولدىڭ ءبىر بولىگى بولىپ تابىلادى جانە قوعامنىڭ نەعۇرلىم دەموكراتيالىق مەملەكەتتىك باسقارۋ فورمالارىنا ۇمتىلىسىن كورسەتەدى. قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت ءوز بەيىمدىلىگى مەن وزگەرۋگە قابىلەتتىلىگىن دالەلدەدى. بۇگىندە ونىڭ الدىندا جاڭا مىندەتتەر تۇر. بۇل – اشىقتىقتى, ەسەپ بەرۋشىلىكتى, ازاماتتىق قوعاممەن ديالوگتى ارتتىرۋ, زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق قازىرگى گەوساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق وزگەرىستەرگە ءتيىمدى ارەكەت ەتۋ», دەدى پرەزيدەنتتىك ورتالىقتىڭ ديرەكتورى باقىتجان تەمىربولات.
ءوز سوزىندە قر پرەزيدەنتى ءارحيۆىنىڭ پەرسپەكتيۆتى زەرتتەۋلەر سەكتورىنىڭ مەڭگەرۋشىسى شولپان تلەپينا قازاق قوعامىنداعى پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ ەۆوليۋتسياسى, ساياسي وي ساباقتاستىعى جانە حح عاسىردىڭ باسىندا پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ ەنگىزىلۋى, بۇل ينستيتۋتتىڭ قۇقىقتىق رەسىمدەلۋى ماسەلەلەرىنە توقتالدى. سونىمەن قاتار, بايانداماشى كسرو-نىڭ سوڭعى جىلدارى مەن پوستكەڭەستىك كەزەڭنىڭ العاشقى جىلدارىنداعى پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت ەنگىزىلەر الدىنداعى قۇقىقتىق اكتىلەردى تالداۋ ناتيجەلەرىن كەلتىردى.
ءىس-شارا اياسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ ەۆوليۋتسياسى, كونستيتۋتسيالىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق قىرلارى, سونداي-اق ەلدەگى ساياسي تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدەگى پرەزيدەنتتىڭ ورنى مەن ءرولى سىندى وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلاندى.
«تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت ەلىمىزدىڭ تۇراقتىلىعى مەن قارقىندى دامۋىن قامتاماسىز ەتكەن مەملەكەتتىك جۇيەنىڭ باستى وزەگىنە اينالدى. بۇگىندە الەمدەگى گەوساياسي تۇراقسىزدىق, ساۋدا سوعىستارىنىڭ كۇشەيۋى جانە جاھاندىق نارىقتارداعى قۇبىلمالىلىق اياسىندا پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ «تۇراقتاندىرۋشى» ءرولى قايتادان ەرەكشە مانگە يە بولىپ جاتىر», دەدى الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى جۇمابەك سارابەكوۆ.
قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت بىرنەشە دامۋ كەزەڭدەرىنەن ءوتتى. پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ تاريحي نەگىزدەرى مەن ونىڭ كەيىنگى دامۋى 1990 جىلعى 24 ساۋىردە قابىلدانعان «قازاق سسر پرەزيدەنتى قىزمەتىن ەنگىزۋ جانە قازاق سسر كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاق سسر زاڭىمەن تىكەلەي بايلانىستى. بۇل ماڭىزدى وقيعا تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋىنا شەشۋشى ىقپال ەتىپ, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتتى. قازاقستاندا پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ ەۆوليۋتسياسى ەلدىڭ جەدەل دامۋىنا قوزعاۋشى كۇش بولدى. ونىڭ ءار كەزەڭدەگى ترانسفورماتسياسى وبەكتيۆتى قاجەتتىلىككە ساي بولىپ, تاۋەلسىز مەملەكەت ءۇشىن تۋىنداعان سىن-قاتەرلەر مەن قاۋىپتەردى ەڭسەرۋگە مۇمكىندىك بەردى.
بيىلعى قاڭتار ايىندا «Ana tili» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا قازاقستان پرەزيدەنتى ق.ك.توقاەۆ: «قازىرگى كەزەڭدە جانە تاياۋ بولاشاقتا پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانى قازاقستان ءۇشىن ەڭ وڭتايلىسى», دەپ اتاپ ءوتتى. وسىلايشا, قازىرگى جاھاندىق سىرتقى جانە ىشكى سىن-قاتەرلەر جاعدايىندا پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ ساياسي تۇراقتىلىقتى, ءتيىمدى باسقارۋدى جانە ستراتەگيالىق دامۋدى قامتاماسىز ەتۋدەگى ءرولى وزەكتى بولىپ وتىر.
جيىن بارىسىندا پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى الماس قاناتوۆ, قر عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنە قاراستى مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى جاپسارباي قۋانىشەۆ, ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى قارعاش جانپەيىسوۆا ءسوز سويلەدى.
ءىس-شاراعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارىنىڭ, عىلىمي-زەرتتەۋ مەكەمەلەرى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وكىلدەرى, سونداي-اق ساراپشىلار قاتارىنان 40-دان استام ادام قاتىستى.
ءىس-شارا قورىتىندىسى بويىنشا وسى دوڭگەلەك ۇستەلدە ءسوز سويلەگەن سپيكەرلەردىڭ باياندامالارى جيناقتالعان ەلەكتروندىق جيناق ازىرلەنەدى.
