اكەم مىرزاعالي ەلشىباي ۇلى 1939 جىلى جيىرمادان ەندى عانا اسقان شاعىندا شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ كۇرشىم اۋدانىنان اسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ, تۇرىكمەنستاننىڭ كۋشكا قالاسىنا اتتانادى. ەكى جىل وتە شىعىپ, 1941 جىلى ۇيگە انە-مىنە ورالام دەپ كۇن ساناپ وتىرعاندا اياقاستىنان سوعىس ءورتى تۇتانىپ, اكەم قۇرامىندا بولعان اسكەري ءبولىم مايداننىڭ العى شەبىنە, ۇرىستىڭ ەڭ قىزعان جەرىنە جىبەرىلەدى.
1942 جىلدىڭ جازىندا نەمىس اسكەرى سمولەنسك قالاسىنىڭ تۇبىندە اياۋسىز شايقاسقا كوشكەن ەدى. سوعىستىڭ العاشقى كۇنىنەن بارىن سالا ۇرىسقا كىرىسكەن گەرمانيا اسكەرى كەڭەس سولداتتارىن ابدەن تۇرالاتقان. سونداي كەسكىلەسكەن كۇندەردىڭ بىرىندە اكەمنىڭ اسكەري ءبولىمى جاۋ قورشاۋىندا قالىپ قويادى. مۇزداي قارۋلانعان جاۋ اسكەرى كەڭەس سولداتتارىن قىسپاققا الىپ, ابدەن تيتىقتاتادى. ىشەرگە اسى, اتارعا وعى قالماعان ءارى ءبىرازى جارالانىپ, كۇشى السىرەگەن اسكەري ءبولىم سولداتتارى امالسىز جاۋ قولىنا تۇسەدى. شايقاستا اۋىر جارالانعان اكەم نەمىس سولداتتارىنىڭ «Halt!», «Hande Hoch!» دەگەن داۋىسىنان كوزىن اشادى. اكەم شايقاستا مي كونتۋزياسىن الىپ ءارى وڭ يىعى سىنىپ جارالانادى.
تۇتقىندار جۇك تاسيتىن جابىق ۆاگوندارمەن گوللاندياعا ءبىر-اق جەتكىزىلەدى. جولدا قانشاماسى اشتىقتان, كەيبىرى جاراقاتىنان ايىعا الماي قىرىلادى. تۇتقىندارعا جولدا نە تاماق, نە سۋ بەرمەي, ءنار تاتتىرماعان. ءبىر اپتا بويى جول جۇرگەن پويىزدا ساناۋلى عانا ادام امان قالعان ەكەن. اكەم قاسىنداعى جولداستارىمەن بىرگە تۇز جالاپ, بويلارىنداعى سۇيىقتىقتى ساقتاپ, امان قالعان.
گوللانديا جەرىندە تۇتقىنداردى ۇلكەن دارەجەلى نەمىس وفيتسەرى كۇتىپ الىپ, ساپقا تۇرعىزىپ, كەۋدەلەرىن نۇقىپ تۇرىپ سۇراقتىڭ دا, سىناقتىڭ دا استىنا الىپتى. سونداعى سۇرايتىنى – «نەمىستىڭ نەشە سولداتىن ءولتىرىپ, نەشە تەحنيكاسىن تالقاندادىڭ؟». ارينە, وسى كەزگە دەيىن جاۋ اسكەرىن تالاي شىعىنعا ۇشىراتقان سولداتتاردىڭ ءبارى جانىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن قورىققانىنان «ەشكىمدى ولتىرمەدىك, تەحنيكاعا دا تيمەدىك» دەپ جاۋاپ بەرەدى. كەزەك اكەمە كەلگەندە قانشا سولداتتىڭ كوزىن قۇرتىپ, نەشە تەحنيكانى قيراتقانىن, ءبارىن جاسىرماي, تايسالماي ايتىپ بەرەدى. نەمىس وفيتسەرى ەش قاباق شىتپاستان ءبىر سولداتقا اكەمدى شەتتە تۇرعان عيماراتقا الىپ بارۋىن بۇيىرادى. تاسىمالداۋشى جەندەتتىڭ الدىندا كەتىپ بارا جاتقان اكەم ىشتەي ومىرمەن قوشتاسادى. سويتسە, اكەمنىڭ قولىنا ءبىر بولكە نان ۇستاتىپ, قايتا ساپقا الىپ كەلىپتى. سول ساتتە وفيتسەر «بۇل – سوعىس, سوعىستا ءولتىرۋ كەرەك. ياعني ءبىز دە, سەندەر دە جامان سوعىساسىڭدار. ەگەر ءبارىڭ مىنا موڭعول سياقتى شايقاسساڭدار, سوعىس ەندى ءبىتىپ تە قالۋشى ەدى», دەپ سۇق ساۋساعىمەن اكەمدى كورسەتەدى. ول كەزدە قازاق دەگەن ۇلتتىڭ بارىن باتىستاعىلار ءالى بىلمەيتىن كورىنەدى. ال باراكقا كەلگەن سوڭ اكەم قولىنداعى ناندى جولداستارىنا ءبولىپ بەرىپتى. بۇل كورىنىس نەمىس وفيتسەرىنىڭ كەڭەس سولداتىنىڭ شىندىقپەن جاۋاپ بەرگەنىن ەرلىككە بالاعانى بولسا كەرەك.
دەگەنمەن كوڭىلى قانشا تۇسسە دە باسىنان سيپاي قويماعانى انىق. تۇتقىندار العاشقى كۇننەن نەبىر ازاپتاۋدى باستان كەشىردى. نە جەتىسكەن تاماق جوق. لاگەر سىرتىنان تۇرعىندار اس قالدىعىن, كارتوپتىڭ قابىعىن لاقتىرادى. قورشاۋعا قاراي جاپا-تارماعاي جۇگىرگەن تۇتقىندار تاماق ءۇشىن ءبىر-ءبىرىن تاپتاپ ولتىرۋگە دەيىن باراتىن. ولار ءوز قولدارىمەن ءتۇرلى ويىنشىق, سۋۆەنير جانە تاعى باسقا زاتتار جاساپ ىشەر تاماققا اۋىستىراتىن ەدى. جۇمىس اياقتالعاننان كەيىن قاتار-قاتار تۇرعىزىپ, پوليتسايلار قالتالارىن تەكسەرەتىن. ەگەر ءبىر كارتوپ تاۋىپ السا, رەزينا بيشىكپەن سابايتىن. ابدەن ءالى قۇرىعان تۇتقىنداردىڭ كەيبىرى سوققىدان كەيىن ءولىپ تە كەتكەن.
وسىلاي ەكى جىل وتە شىعادى. كەرى شەگىنە باستاعان نەمىستەردى اعىلشىن-امەريكالىق اسكەر ابدەن ەسىن الا باستاعان كەز. امالى قۇرىعان جاۋ لاگەردى تاستاي قاشۋعا ءماجبۇر بولادى. سوندا دا ءىز قالدىرماۋدىڭ قامىمەن تۇتقىنداردى ءولتىرىپ, قۇجاتتاردى, وزگە دە قۇرال-جابدىقتاردىڭ كوزىن جويماق بولادى. الايدا رەتىن تاپقان اكەم لاگەردىڭ سىرتىنان سىتىلىپ شىعىپ ۇلگەرگەن ەكەن. ءسويتىپ, كوزتانىس ءبىر شالدىڭ ءۇيىن پانالايدى. ول قاريا كەزىندە ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ەكى اياعىنان ايرىلىپ, جۇرۋدەن قالعان ەكەن. تۇتقىندا جۇرسە دە ازداپ نەمىسشە ۇيرەنىپ العان اكەمدى مۇگەدەك قاريا تامنىڭ توبەسىنە جاسىرىپ قويعان. سۋىت كەلگەن نەمىس سولداتتارى اكەمدى سول كۇيى تاپپاي, وزدەرى دە باس ساۋعالاپ باتىسقا قاشىپتى. ءبىر جارىم ساعاتتان كەيىن قارت اكەمدى شاقىرىپ, قولىمەن ارتيللەريا داۋسى شىعىپ جاتقان امەريكالىقتارعا قاراي باعىتتاپتى. وسى كىسىنىڭ ءوز باسىن ولىمگە تىگىپ, اكەمدى قۇتقارعانىن نەمىستەر بىلسە, ەكەۋىن دە اتىپ تاستار ەدى. مەن وسى وقيعانى ەسكە العاندا الگى قارياعا ىشتەي ەرەكشە ريزاشىلىعىمدى بىلدىرگىم كەلەتىن. قانداي قيىن كەزدە بولسىن, اۋىر تاعدىر تالكەگىنە قاراماستان ادامگەرشىلىك قاسيەتىن ساقتاي بىلگەن سول كىسىنىڭ ارقاسىندا اكەم ءبىر اجالدان قالعان ەكەن. ءۇي يەسىنە العىسىن بىلدىرگىسى كەلگەن اكەم بوس قالعان لاگەر جاققا بارىپ, ۇن, شاي جانە وزگە دە ازىق-ت ۇلىكتەردەن الىپ بارىپ, الگى قارياعا شەكسىز العىسىن ءبىلدىرىپتى.
اكەم 1946 جىلدىڭ كوكتەمىنە دەيىن اسكەري گوسپيتالدە سانيتار بولىپ قىزمەت اتقارعان. وتانعا ورالعان سوڭ ارتىنان 10 جىل بويى تەرگەۋشىلەر اكەمە قايتا-قايتا الدەبىر سۇراقتارىن قويا بەرگەن, بىراق باعىنا وراي قاماۋعا الماپتى.
اكەم ءارىپ تانىماعاندىقتان ۇيىنە مايداننان بىردە-ءبىر رەت حات جازباپتى. ءتىرى ەكەنىن تۋعاندارى ول اۋىلعا قايتقاندا عانا بىلگەن ەدى. وتىز بەس جىل ەڭبەك ەتكەن اكەم قۇرمەتتى دەمالىسقا ەكى جىل ءوز جاسىنان كەش شىعادى. ويتكەنى قۇجات بويىنشا جاسى قاتە جازىلعان. بىراق سوعىستا سىنعان وڭ يىعىنىڭ جاراقاتى سالدارىنان 1954 جىلى دارىگەرلەر كوميسسياسىنىڭ شەشىمىمەن ءۇشىنشى توپتىڭ مۇگەدەكتىگى تاعايىندالدى.
اكەم ءومىر بويى ءوزىنىڭ ىسىمەن بىزگە, بولاشاق ۇرپاعىنا ۇلگى بولا ءبىلدى. ەڭبەگىن دە ادال اتقاردى. كوپتەگەن مەدال, جيىرمادان اسا كوممۋنيستىك ەڭبەك ەكپىندىسى دەگەن قۇجاتتارى جانە ەڭبەك كىتاپشاسىنداعى العىس سوزدەر – سونىڭ ايعاعى. اكەم انام ەكەۋى تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ, ۇلدى ۇياعا, قىزدى قياعا قوندىردى. بالالارىنا, نەمەرەلەرىنە اقىل-كەڭەسىن بەرۋدەن ەش جالىققان ەمەس. قانداي جاعداي بولسىن ادامگەرشىلىك قاسيەتتى جوعالتپاۋ كەرەكتىگىن ۇيرەتىپ وتىرۋشى ەدى.
بالا كۇنىمنەن اكەمنىڭ سوعىستا تۇتقىندا بولعان جەرىن ءبىر كورسەم دەگەن ۇلكەن ارمانىم بار ەدى. شەتەلگە شىعىپ جاتسام, ەڭ الدىمەن سول جەرگە بارام دەپ الدىما سەرت قويدىم. قۇداي جارىلقاپ, 2022 جىلى نيدەرلاند ەلىنە جول ءتۇسىپ, اممەرسفورت قالاسىنداعى تۇتقىندار لاگەرىنىڭ ورنىندا اشىلعان مۋزەيگە باردىق. تابالدىرىق اتتاعاننان ايتىپ جەتكىزگىسىز اۋىر سەزىمدى باستان كەشىردىم. ارالاعان كەزدە كوزىمە جاس الىپ, سول ءبىر قيىن جىلداردى ەلەستەتكەندەي بولدىم. اكەمنىڭ وقيعاسىن بىلگەن مۋزەي باسشىلىعىمەن حات الماسىپ, بايلانىسىپ تۇرۋعا كەلىستىك.
بەردىبەك ەلشىباەۆ,
مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
