اۆتورلىق قۇقىق ماسەلەلەرى پىسىقتالدى
«قر كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە زياتكەرلىك مەنشىك ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن جالپى وتىرىستا ادىلەت ءمينيسترى ەرلان سارسەمباۆ تانىستىردى.
ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا دەپۋتاتتار زياتكەرلىك مەنشىك ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭ جوباسىن ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى. تۇزەتۋلەر مەملەكەت باسشىسىنىڭ «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى» اتتى جولداۋىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىمەن ازىرلەنگەن. زاڭ جوباسىندا زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىقتارىن ساقتاۋ جانە قورعاۋ, ونى دامىتۋعا قولايلى جاعداي جاساۋ, ەلگە ينۆەستيتسيا تارتۋ جانە كرەاتيۆتى ەكونوميكانى دامىتۋ ءۇشىن قوسىمشا قۇقىقتىق قۇرالدار قاراستىرىلعان.
زاڭ جوباسى ازاماتتىق كودەكسكە (ەرەكشە ءبولىم), «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كەدەندىك رەتتەۋ تۋرالى» كودەكسكە جانە بەس زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدى كوزدەيدى.
– تۇزەتۋلەردىڭ نەگىزگى باعىتتارى – بىرىنشىدەن, حابار تاراتۋ ۇيىمدارىنىڭ قۇقىقتارىن ناقتىلاۋ. ياعني اۆتورلىق قۇقىق تۋرالى زاڭدى ريم كونۆەنتسياسىنىڭ ەرەجەلەرىنە سايكەستەندىرۋ ءۇشىن حابار تاراتۋ ۇيىمىنىڭ ايرىقشا قۇقىقتارى مەن اۆتورلىق جانە ساباقتاس قۇقىقتاردى بۇزۋ تىزبەسىندە ناقتىلاۋ ەنگىزىلەدى. ەكىنشىدەن, زاڭدى مارراكەش شارتىنا سايكەستەندىرۋ ءۇشىن, ياعني جاريا ەتىلگەن تۋىندىلاردى شارتسىز پايدالانۋ ەنگىزىلەدى. اۆتوردىڭ نەمەسە قۇقىق يەسىنىڭ كەلىسىمىنسىز تۋىندىلاردى برايل شريفتىمەن نەمەسە كورۋ قابىلەتى شەكتەۋلى ادامدارعا تۋىندىلارعا قول جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن باسقا دا تاسىلدەرمەن جاڭعىرتۋعا رۇقسات ەتىلەدى, – دەدى ادىلەت ءمينيسترى ە.سارسەمباەۆ.
ءتۇسىندىرىپ ايتساق, اۆتورلاردىڭ جاريالانعان تۋىندىلارىن تاراتۋعا, كوپشىلىككە جەتكىزۋگە جانە كوپشىلىك الدىندا ورىنداۋعا بايلانىستى قۇقىقتارىنا قوسىمشا شەكتەۋلەر ەنگىزىلەدى. وسىلايشا, زاعيپتار مەن كورۋ قابىلەتى بۇزىلعان نەمەسە باسپا ونىمدەرىن قابىلداۋ قابىلەتى شەكتەۋلى ادامدار اۆتورلاردىڭ كەلىسىمىنسىز باسپا ونىمدەرى مەن جاريالانعان تۋىندىلارعا قول جەتكىزە الادى.
سونداي-اق مينيستر زاڭ جوباسى اياسىندا ءوتىنىم بەرۋشىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا تاۋار بەلگىلەرىنە جەدەل ساراپتاما ەنگىزۋ ۇسىنىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. قازىر تاۋار بەلگىلەرىنە وتىنىمدەر بويىنشا ساراپتاما مەرزىمى ءوتىنىم بەرگەن كۇننەن باستاپ جەتى ايدى قۇرايدى, بۇل مەرزىمدى قىسقارتۋ مۇمكىندىگى جوق. جەدەل ساراپتاما تاۋار بەلگىلەرىن قۇقىقتىق قورعاۋدى ءۇش اي ىشىندە (جەتى ايدىڭ ورنىنا) الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل اسىرەسە جوعارى باسەكەلەستىك كەزىندە, ونىڭ ىشىندە ەلەكتروندىق كوممەرتسيادا جۇمىس ىستەيتىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرى ءۇشىن وزەكتى بولىپ وتىر.
– بۇعان قوسا تاۋار بەلگىلەرى يەلەرىنىڭ نەمەسە مۇددەلى تۇلعالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن تاۋار بەلگىسى رەتىندە تىركەۋگە مالىمدەلگەن بەلگىلەرگە قارسىلىقتاردى جىبەرۋ مەرزىمىن ءبىر ايدان ەكى ايعا ۇزارتۋ ۇسىنىلدى. قارسىلىقتاردى بەرۋگە قوسىمشا ۋاقىت تاۋار بەلگىلەرىنە وتىنىمدەردى قاراۋدىڭ اكىمشىلىك تەتىگىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى, سونداي-اق سوتتاعى جانە سوتقا دەيىنگى شاعىمدار سانىن ازايتادى, – دەدى مينيستر.
سونداي-اق ول پاتەنت زاڭىنا ءفورمالدى ساراپتاما جۇرگىزۋ كەزىندە ءىس جۇرگىزۋدى توقتاتۋعا قاتىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزىلەتىنىن دە ايتىپ ءوتتى.
تاۋار تاڭباسىن تىركەۋ جەدەلدەتىلەدى
زياتكەرلىك مەنشىك ماسەلەلەرى جونىندەگى زاڭ جوباسىندا تاڭبالاردى تاۋار بەلگىلەرى رەتىندە ساراپتاۋ مەن تىركەۋدى جەدەلدەتۋ نورماسى قاراستىرىلعان. الدىن الا ساراپتاما جۇرگىزۋ مەرزىمىن ءوتىنىش بەرىلگەن كۇننەن باستاپ ءبىر ايدان 10 جۇمىس كۇنىنە دەيىن, ال تولىق ساراپتاما جۇرگىزۋ مەرزىمىن جەتى ايدان ءۇش ايعا دەيىن قىسقارتۋ ۇسىنىلادى. بۇل دامۋشى برەندتى پايدالانۋدان پايدا تابۋعا بايلانىستى ءۇشىنشى تۇلعالار تاراپىنان بولاتىن جوسىقسىز ءىس-قيمىلداردىڭ الدىن الۋعا كومەكتەسەدى. سونداي-اق پاتەنتتىك سەنىم بىلدىرىلگەن وكىلدەردى دارالاندىرۋ قۇرالدارى مەن ونەركاسىپتىك مەنشىك وبەكتىلەرى بويىنشا مامانداندىرۋ ەنگىزىلەدى. ونىڭ بولماۋى قازىرگى ۋاقىتتا زياتكەرلىك مەنشىكتىڭ جەكەلەگەن سالالارىندا, اسىرەسە تەحنيكالىق كۇردەلى سالالاردا ساراپتامالاردىڭ شەكتەلۋىنە اكەلەدى.
زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتات نارتاي سارسەنعاليەۆ ادىلەت ءمينيسترى ەرلان سارسەمباۆقا اۆتورلىق قوعامداردىڭ قۇقىعى جانە فونوگرامما جاساۋشىلار مەن ورىنداۋشىلارعا سىياقى تولەۋ تۋرالى سۇراق قويدى.
– ەلىمىزدە 15 اۆتورلىق قوعام بار. بىراق ولار اۆتورلاردىڭ قۇقىعىن وتە قاتتى بۇزىپ وتىر. ماسەلەن, اۆتوردىڭ شىعارماسى ورىندالادى جانە سول ءۇشىن اۆتورلىق قوعامعا اقشا تۇسەدى. وسى اقشانىڭ 70 پايىزى اتالعان قوعامدا قالسا, 30 پايىزى اۆتوردىڭ وزىنە بارادى. ناقتى دەرەككە توقتالساق, 2023 جىلى ۇجىمدىق اۆتورلىق باسقارۋ ۇيىمدارىنا ەلىمىزدە 1 ملرد 550 ملن تەڭگە تۇسكەن. سونىڭ ىشىندە 439 ملن تەڭگەسى عانا اۆتورلارعا بارعان, ياعني ۇشتەن ءبىر بولىگى. ءدال وسى زاڭسىزدىقتى قاشان تۇزەيسىزدەر؟ ويتكەنى ءشامشى قالداياقوۆتىڭ 55 ءانىن ورىنداعانى ءۇشىن اۆتورلىق قوعامدار ءۇش ايدا كومپوزيتوردىڭ ۇرپاعىنا 22 مىڭ تەڭگە تولەگەن, قازىر ول سوما 18 مىڭ تەڭگەگە ءتۇسىپ كەتتى. ەكىنشىدەن, وسى زاڭنىڭ 39-بابىنا قاراساق, فونوگراممانى ەفيرگە بەرگەندەر جانە سول فونوگراممانى رەترانسلياتسيا جاساعاندار ەندى فونوگراممانى جاساۋشىلار مەن ورىنداۋشىلارعا تاعى سىياقى تولەۋ كەرەك دەپ كورسەتىلگەن. دەپۋتاتتار فونوگراممانى جويۋ كەرەك دەپ كۇرەسىپ وتىر. ال سىزدەر سىياقى تولەۋدى قامتىعانسىزدار. بۇل قالاي بولعانى؟ وسى تەتىك فونوگراممانى جاساۋشىلاردى ودان ءارى جاساندى مۋزىكاعا يتەرمەلەيدى, – دەدى ن.سارسەنعاليەۆ.
ال ادىلەت ءمينيسترى ەرلان سارسەمباەۆ بۇل ماسەلە وتە كۇردەلى ەكەنىن جوققا شىعارمادى.
– وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ەكى قادام كەرەك. بىرىنشىدەن, زاڭگەرلىك جاعىنان ءتيىستى زاڭدارعا وزگەرىس ەنگىزۋ كەرەك. ەكىنشىدەن, ۇيىمداستىرۋ جاعىن قامتۋ قاجەت. ءبىز ءتيىستى پلاتفورمانى ازىرلەپ جاتىرمىز, ونى كۇزگە دەيىن دايارلايمىز. بۇگىن ماجىلىستە قارالىپ جاتقان زاڭ جوباسى تولىق قابىلدانىپ, پرەزيدەنت قول قويعانعا دەيىن ادىلەت مينيسترلىگى ۇيىمداستىرۋ جاعىن قامتاماسىز ەتەدى دەپ سانايمىن. وسى ورايدا اتالعان ماسەلەگە قاتىستى ءتيىستى شەشىم جاسالادى. ال فونوگرامما ماسەلەسىنە توقتالسام, زاڭ جوباسىن ەكىنشى وقىلىمعا دەيىن جۇمىس توبىنىڭ وتىرىسىندا پىسىقتاۋعا مۇمكىندىگىمىز بار, – دەدى ە.سارسەمباەۆ.
سۋقويمالارىن سالۋ ءىسى ىلگەرىلەيدى
سۋ قويمالارىن سالۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەر مەن ورمان القاپتارىن الىپ قويۋعا رۇقسات ەتىلەدى. بۇل تۋرالى جالپى وتىرىستا «قر كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ورمان شارۋاشىلىعى جانە ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن تانىستىرعان سەنات دەپۋتاتى ولگا بۋلاۆكينا مالىمدەدى.
ءماجىلىس دەپۋتاتتاردىڭ باستاماسىمەن ازىرلەنگەن ورمان شارۋاشىلىعى جانە ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار ماسەلەلەرى بويىنشا تۇزەتۋلەردى ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى. زاڭ جوباسى وسى سالالارداعى زاڭنامانى ودان ءارى جەتىلدىرۋ ماقساتىمەن ازىرلەنگەن.
جوبا اياسىندا جەر جانە ورمان كودەكستەرىنە جانە «ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلەدى. ەرەكشە ستراتەگيالىق ماڭىزى بار سۋ شارۋاشىلىعى قۇرىلىسجايلارىن جانە سەلدەن, توپىراق كوشكىنىنەن, قار كوشكىنىنەن قورعاۋ قۇرىلىسجايلارىن سالۋعا, ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن سۋارمالى اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارىن, اۋىل شارۋاشىلىعى, بيولوگيالىق جانە يرريگاتسيالىق-مەليوراتسيالىق, بالىق شارۋاشىلىعى بەيىنىندەگى عىلىمي زەرتتەۋ جانە وقۋ ورىندارىنىڭ تاجىريبەلىك القاپتارىنىڭ جەرلەرىن, ورمان جانە سۋ قورىن الىپ قويۋعا رۇقسات بەرىلەدى. اۋىلدى ەلدى مەكەندەردىڭ جانە الەۋمەتتىك (ەمدەۋ جانە ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى, قازىرگى زيراتتار), ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم (كارىز-تازارتۋ قۇرىلىسجايلارى, ەلەكتر بەرۋ جەلىلەرى) وبەكتىلەرىنىڭ جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردىڭ جەرلەرىن اۋىستىرۋ قۇقىعى بەرىلەدى. سونداي-اق ينجەنەرلىك جانە كوممۋنالدىق قامتاماسىز ەتۋ جەلىلەرىنىڭ كوممۋنيكاتسيالارىن سالۋعا مەملەكەتتىك ورمان قورى جەرلەرىن باسقا ساناتتاعى جەرلەرگە اۋىستىرۋ دا مۇمكىن بولادى. سونىمەن قاتار الاكول مەملەكەتتىك تابيعي قورىعىنىڭ ارنايى بولىنگەن ۋچاسكەلەرىندە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ مۇقتاجى ءۇشىن ءشوپ شابۋ مۇمكىندىگى ماسەلەسى ۋاكىلەتتى ورگان بەلگىلەگەن تارتىپپەن شەشىلمەك.
سان سالاعا باعىتتالعان ساۋالدار
جالپى وتىرىستىڭ كۇن تارتىبىندەگى نەگىزگى ماسەلەلەر قارالىپ بولعاننان كەيىن دەپۋتاتتار قۇزىرلى ورگانداردىڭ باسشىلارىنا باعىتتالعان ساۋالدارىن جولدادى. «Amanat» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى دۇيسەنباي تۇرعانوۆ پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆكە جايىق وزەنىن ەرەكشە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار سۋ وبەكتىلەرىنىڭ تىزىمىنە ەنگىزۋ تۋرالى ساۋالىن جولدادى.
ول بۇل وزەكتى ماسەلەنى وسىمەن ءۇشىنشى پرەمەر-ءمينيستردىڭ اتىنا ءتورتىنشى مارتە جولداپ وتىرعانىن جەتكىزدى. ياعني بىرنەشە جىل بويى شەشىلمەي كەلە جاتقان تۇيكىل – ستراتەگيالىق جانە ەكولوگيالىق ماڭىزى زور جايىق وزەنىن ەرەكشە مەملەكەتتىك ماڭىزى بار سۋ وبەكتىلەرى تىزبەسىنە ەنگىزۋ تۋرالى ساۋالىن كەزەكتى مارتە جولداۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىرعانىن ايتتى.
– جايىق وزەنى ەۋروپاداعى ۇزىندىعى بويىنشا ءۇشىنشى ورىن الاتىن, ەلىمىزدىڭ ماڭىزدى سۋ ارتەرياسى ەكەنى بارىمىزگە ءمالىم. وكىنىشكە قاراي, ول كەيىنگى جىلدارى ءوزىنىڭ ەكولوگيالىق تۇراقتىلىعىن كۇن ساناپ جوعالتىپ كەلەدى. ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ الدىڭعى ساۋالدارىنا قاراماستان, بۇگىنگە دەيىن اتالعان وزەنگە ەرەكشە مارتەبە بەرۋ بويىنشا ناقتى قادامدار جاسالعان جوق, – دەدى دەپۋتات.
ياعني جايىق وزەنى ءوزىنىڭ اسا زور ماڭىزدىلىعىنا قاراماستان, ەرەكشە مەملەكەتتىك ماڭىزى بار سۋ وبەكتىلەرى تىزىمىنە ءالى كۇنگە دەيىن ەنگىزىلمەپتى. سونىڭ سالدارىنان قازىرگى تاڭدا وزەن سۋىن باقىلاۋسىز پايدالانۋ, ونەركاسىپتە سۋدى قايتالاما اينالىمعا ەنگىزۋ جۇيەسىنىڭ بولماۋى, سۋ قويمالارىنىڭ كەلىسىلمەي سالىنۋى, لاستانۋ دەڭگەيىنىڭ ارتۋى جانە ەكوجۇيەنىڭ بۇزىلۋى سەكىلدى پروبلەمالار ەتەك الىپ, جۇرتشىلىقتى الاڭداتىپ وتىر.
دەپۋتات بۇل جاعداي مەملەكەتتىك دەڭگەيدە شۇعىل ءارى باتىل ارەكەتتەردى تالاپ ەتەتىنىن مالىمدەدى.
دەپۋتات جۇلدىز سۇلەيمەنوۆا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەككە كىتاپحاناشى ماماندىعىنىڭ تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ تۋرالى جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا بۇل سالادا ءالى دە شەشىمىن تاپپاعان وزەكتى ماسەلەلەر بار ەكەنىن جەتكىزدى. ول ءبىلىم سالاسىنداعى ۇلتتىق كلاسسيفيكاتور مەن جوعارى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن قايتا قاراپ, «كىتاپحانا ءىسى» ماماندىعىن دەربەس ءبىلىم بەرۋ باعىتى رەتىندە بولەك قاراستىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى.
«اۋىل» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى تاڭساۋلە سەرىكوۆ پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەرمەك كوشەرباەۆقا ىم-يشارا (ىم-جىم) ءتىلى تۋرالى دەپۋتاتتىق ساۋالىن جولداسا, ناتاليا دەمەنتەۆا دا ۆيتسە-پرەمەر ەرمەك كوشەرباەۆقا كامەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى قۇقىقبۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ شارالارىن كۇشەيتۋدى ۇسىندى. قازاقستان حالىق پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى سەيتجان كەنجەعۇل مۇگەدەكتىگى بار ادامدارعا كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ توڭىرەگىندەگى ماسەلەنى كوتەردى.
