ماڭىزدى مىندەتتەر ىركىلىسسىز ىسكە اسۋعا ءتيىس

ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, وتكەن جىلى ەلىمىزدە گاز ءوندىرۋ 59 ملرد تەكشە مەتردى قۇرادى, جالپى كولەمنىڭ 85%-ى – قاراشىعاناق, تەڭىز جانە قاشاعان ءۇش ءىرى كەن ورنىنا تيەسىلى. سونىمەن قاتار ەلىمىزدە تاۋارلىق گاز ءوندىرىسى 28,7 ملرد تەكشە مەترگە جەتتى. ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ەرلان اقكەنجەنوۆ بايانداماسىندا 2025 جىلعا ارنالعان جوسپار 29,4 ملرد تەكشە مەتر دەڭگەيىندە بەلگىلەنگەنىن ايتتى.

پرەمەر-مينيستر كومىرسۋتەگى وتىنى­نىڭ ەڭ ەكولوگيالىق تازا ءتۇرى رەتىندە تابي­عي گازدى تۇتىنۋدىڭ الەمدىك ءوسۋ ءۇردىسى­نىڭ ساقتالىپ وتىرعانىنا باسا نازار اۋداردى. دەكاربونيزاتسياعا بەت ال­عان ەلدەردە دە گاز نەگىزگى جانە رەزەرۆ­تىك گە­نەراتسيا بولىپ قالا بەرەتىنى, ەلەكتر جەلى­لەرىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاما­سىز ەتەتىنى اتاپ ءوتىلدى. و.بەكتەنوۆ ەلدە گاز ازاماتتاردىڭ تۇرمىس ساپاسىنا, ەكو­نوميكانىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە وڭىرلەردىڭ دامۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن الەۋمەتتىك ماڭىزدى رەسۋرس بولىپ سانالاتىنىنا توقتالدى.

«مەملەكەت باسشىسى گاز سالاسىن دامىتۋدىڭ باسىمدىعىن بىرنەشە رەت اتاپ ءوتىپ, حالىقتى گازبەن تۇراقتى قامتاماسىز ەتۋ, ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ مەن جاڭا كەن ورىندارىن بارلاۋ جۇمىستارىن كەڭەيتۋ باعىتىندا تاپسىرمالار بەردى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ «كوگىلدىر وتىن» بويىنشا الەۋەتى زور. تابيعي گاز قورىنىڭ راستالعان كولەمى شامامەن 4 ترلن تەكشە مەتردى قۇرايدى. الايدا ونى يگەرۋ ءۇشىن جۇيەلى تاسىلدەر مەن جاڭا ينۆەستيتسيالار, زاماناۋي ينفراقۇرىلىم مەن ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگيا قاجەت», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.

جەر قويناۋىن زەرتتەۋ سالاسىنا ينۆەستورلاردى ءتيىمدى تارتۋ ءۇشىن عىلىمي بازانى جاڭارتۋ مەن گەولوگيالىق اقپاراتتى تسيفرلاندىرۋ ماسەلەسىنە نازار اۋدارىلدى. وسى جۇمىس شەڭبەرىندە ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس, ەنەرگەتيكا مينيسترلىكتەرى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كاسىپورىندارمەن ءوزارا ءىس-قيمىلى جونىندەگى بىرىڭعاي تەرەزە مەن كەن ورىندارىنىڭ تسيفرلىق كارتاسىن قامتيتىن جەر قويناۋىن پايدالانۋدىڭ بىرىڭعاي پلاتفورماسىن ازىرلەيدى.

سونداي-اق گاز وڭدەۋ زاۋىتتارىن سالۋ جوبالارىن جەدەلدەتىپ ىسكە اسىرۋعا باسىمدىق بەرىلىپ وتىر. ولاردى پاي­دالانۋعا بەرۋ ءونىمنىڭ قوسىلعان قۇنىن ارتتىرىپ قانا قويماي, گاز يمپورتىنا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋعا, سونداي-اق جاناما سالالارداعى ءوندىرىستى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

جالپى, بۇگىندە ەلىمىزدە گازبەن قامتۋ دەڭگەيى 62,4%-عا جەتەدى. ولجاس بەكتەنوۆ 2030 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىشتى 65%-عا دەيىن جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. قازىرگى ۋاقىتتا «بەينەۋ – بوزوي – شىمكەنت» ماگيسترالدى گاز قۇبىرىنىڭ ەكىنشى جەلىسى مەن «تالدىقورعان – ءۇشارال» گاز قۇبىرىن سالۋ سياقتى ءىرى جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر.

سونىمەن قاتار و.بەكتەنوۆ يۋنەسكو اياسىندا مادەني مۇرانى ساقتاۋ جانە ىلگەرىلەتۋ ماسەلەسى قارالعان ۇكىمەت وتىرىسىندا ەلىمىزدىڭ تاريحي قۇندى جادىگەرلەرىن تۋريستەردى وزىنە تارتاتىن ورتالىقتارعا اينالدىرۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى. يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرالار تىزىمىنە بۇگىندە الەمدىك دەڭگەيدە مويىندالعان بىرەگەي تاريحي-مادەني جادىگەرلەر ەنگىزىلگەن. ولاردىڭ ىشىندە قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى, تامعالى پەتروگليفتەرى, قايالىق, تالعار, اقىرتاس قالاشىقتارى مەن باسقا دا تەڭدەسى جوق قۇندى, تاريحي-مادەني مۇرالار بار.

الايدا وتىرىستا بايانداما جاساعان مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆا تاريحي-مادەني مۇرالاردى ساقتاۋعا جەرگىلىكتى بيلىك ق ۇلىق تانىتپاي وتىرعانىن سىنعا الدى.

ء«بىز ءوز تاراپىمىزدان جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرگە بىرنەشە رەت حات جولداپ, تاريحي-مادەني مۇرالارىمىزدى ساقتاۋعا قاتىستى ۇسىنىستارىمىزدى جىبەردىك. الايدا كەيبىر جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار بۇل ماسەلەگە ءجىتى نازار اۋدارماي وتىر. وسى ورايدا مينيسترلىك جۇيەلى شارالاردى قامتيتىن 3 باعىتتاعى جوس­پار جوباسىن جاساپ, مەملەكەتتىك ورگاندارمەن كەلىسىپ, ۇكىمەت قاراۋىنا ۇسىنۋعا دايىن», دەدى مينيستر.

بۇل جوسپار جەرگىلىكتى ءارى حالىقارا­لىق دەڭگەيدە ءارتۇرلى جۇمىستى ۇيىم­داستىرۋعا نەگىزدەلگەن. ونداعى ءبىرىنشى باعىت – يۋنەسكو قورعاۋىنداعى ەسكەرتكىشتەرمەن كەشەندى جۇمىس جۇرگىزۋ. بۇل باعىتتا باسىم ماسەلەلەر قاتارى­نا يۋنەسكو ستاندارتتارىن ساقتاۋ, قور­عالاتىن جانە زاماناۋي بۋفەر­لىك اي­ماقتاردى مونيتورينگىلەۋ تەحنو­لو­گيا­لارىن ەنگىزۋ, بۇكىلالەمدىك مۇرا تىزىمىندەگى 3 نوميناتسيانى (10 ەسكەرتكىش) باسقارۋدىڭ مەنەدجمەنت-جوسپارىن ازىرلەۋ بار.

مۇنىمەن بىرگە ا.بالاەۆا پرەزي­دەنت تاپسىرماسىنا سايكەس 2025 جىلدىڭ قاڭتارىندا يۋنەسكو قاراۋىنا ەكى نوميناتسيالىق قۇجات جول تارتقانىن ايتتى. ولار – «ماڭعىستاۋ جەراستى مەشىتتەرى» جانە وزبەكستان, قىرعىزستان, تاجىكستانمەن بىرلەسىپ دايىندالعان «جىبەك جولى: فەرعانا – سىرداريا ءدالىزى» ترانسۇلتتىق نوميناتسياسى. حالىقارالىق رەگلامەنتتەردى ەسكەرە وتىرىپ, كەلەسى جىلى يۋنەسكو تىزىمىنە ەلىمىزدەگى 11 جاڭا ەسكەرتكىشتى ەنگىزۋ ماقساتىندا ءتيىستى جۇمىستار ءجۇرىپ جاتىر ەكەن.

«مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قۇرىل­تايدا ەلىمىزدىڭ ماتەريالدىق جانە ماتەريالدىق ەمەس مۇرالارىن يۋنەسكو-نىڭ حالىقارالىق تىزىمدەرىنە ەنگىزۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ وتكەنىن, تورتكۇل دۇنيە ەلىمىزدى ءدال وسى تىزىمدەر ارقىلى تانىپ-بىلەتىنىن جەتكىزدى. وسىعان بايلانىس­تى ەلىمىزدىڭ مادەني قۇندى جادىگەرلەرىن تۋريستەردى وزىنە تارتاتىن ورتالىقتارعا اينالدىرۋىمىز كەرەك. ولاردى فيلم­دەر مەن باعدارلامالاردا كورسەتىپ, كىتاپتار مەن مەكتەپ وقۋلىقتارىنا ەنگىزۋ قاجەت. سونداي-اق كورمەلەر مەن فورۋمداردا كەڭىنەن ناسيحاتتالۋعا ءتيىس», دەدى پرەمەر-مينيستر.

سونىمەن قاتار بۇگىندە يۋنەسكو-نىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرا­لار تىزىمىنە كۇي ونەرى, قازاق كۇرەسى, اسىق ويىنى, «بەتاشار» سالتى, «ورتەكە» ءبيى جانە باسقا دا ۇلتتىق قۇندىلىقتار ەندى. شەتەلدىك تۋريستەر تاراپىنان قازاقستاننىڭ تاريحي قۇندىلىقتارى مەن مادەني مۇرالارىنا دەگەن قىزىعۋ­شىلىقتىڭ ارتقانى اتاپ ءوتىلدى.

ۇكىمەت وتىرىسىندا ەلىمىزدىڭ يۋنەسكو تىزىمدەرىنە ەنگىزۋ جۇمىسىن جالعاستىرۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىنە مۇد­دەلى سالا وكىلدەرى جان-جاقتى توقتالدى. ماتەريالدىق ەمەس مۇرامىزدى, مىسالى, قولونەرگە ۇيرەتۋ مەن ادەت-عۇرىپتاردى ساقتاۋدى ۇزدىك تاجىريبەلەر تىزىمىنە ەنگىزۋ­گە نازار اۋدارۋ كەرەك. سونداي-اق ازەر­بايجان, يران, رەسەي جانە تۇرىك­مەنستان­مەن بىرلەسىپ, «جىبەك جولى: كاسپي – ەدىل ءدالىزى» جاڭا ترانسۇلتتىق نوميناتسياسىن دايىنداۋدى جالعاستىرۋ قاجەت.

بىرنەشە كۇن بۇرىن «حاندار شەجىرەسى» قولجازباسى «الەم جادى» تىزىلى­مىنە ەنگىزىلدى. بۇل – اتالعان قۇجات­تىڭ قۇندىلىعىن مويىنداۋ فاكتىسى عانا ەمەس, ونى حالىقارالىق قورعاۋ ءارى قاراي زەردەلەۋ مەن دارىپتەۋ قۇرالى.

«التىن وردا, قازاق حاندىعى بو­­­يىن­شا جازباشا دەرەككوزدەر, ۇلى جىبەك جولى, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋى تۋرالى شەجىرەلەر – الەمدىك تاريحي جادتىڭ ءبىر بولىگى. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – ولاردى ساقتاي وتىرىپ, قازاقستاننىڭ جاھاندىق وركەنيەتتىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى رەتىندە ىلگەرىلەتۋ. وسىنداي قۇجاتتار, تانىلعان تاريحي جانە مادەني نىساندار ارقىلى قازاقستانعا دەگەن قىزىعۋشىلىق ارتىپ, ەلىمىزدىڭ ءيميدجى كوتەرىلەدى, جالپىۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىز نىعايادى. مەملەكەت باسشىسى وسى باعىتتاعى جۇمىستى جانداندىرۋدى تاپسىردى. ول ءۇشىن كەشەندى ۆەدومستۆوارالىق ءوزارا ءىس-قيمىلمەن قاتار, حالقىمىزدىڭ ءتول تاريحىنا, قۇندى جادىگەرلەرى مەن مادەني مۇراسىنا جاناشىرلىقپەن قاراۋ قاجەت», دەدى و.بەكتەنوۆ.

پرەمەر-مينيستر يۋنەسكو اياسىندا مادەني مۇرانى ساقتاۋ جانە ىلگەرىلەتۋ ماسەلەلەرىن قاراۋ قورىتىندىسى بويىنشا بىرقاتار تاپسىرما بەردى.