باتىل بارلاۋشىنىڭ ەرلىگى

بوز توبەنىڭ باسىنداعى زيراتتا مايدانگەر اداي ەسەنعاليەۆ جەرلەنگەن. ول 1943 جىلدىڭ باسىندا 18 جاسقا تولىپ, مايدانعا اتتانىپتى. جەڭىس كۇنىن بەرلين قالاسىندا قارسى الىپ, 1950 جىلى ەلگە ورالدى. تابيعاتىنان تۇيىقتاۋ مايدانگەر سوعىس تۋرالى اڭگىمەگە ساراڭداۋ ەدى. ءوزىنىڭ باي بالاسى رەتىندە قۋعىن كورگەن جاستىق شاعى ويىنا ورالدى ما, الدە سۇيەگى تابىلماعان اكەسى يمانقوجانىڭ رۋحى الدىنداعى وتەلمەگەن پارىزى جانىنا تى­نىشتىق بەرمەدى مە ەكەن؟

يمانقوجا حIح عاسىردىڭ باسىنداعى قازاقستاننىڭ باتىس وڭىرىندە ءومىر سۇرگەن ءىرى بايلاردىڭ ءبىرى بولعان. شىلدەدە سۋاتقا قۇلاعان ءۇيىر-ءۇيىر جىلقىسى كولدىڭ سۋىن سارقىپ ىشەدى ەكەن. ءتورت ت ۇلىكتىڭ قادىرىن جەتىك بىلەتىن باي شۇرايلى قونىس ىزدەپ, ءورىس جاڭارتۋ ءۇشىن جىل ون ەكى اي كوشىپ-قونىپ جۇرەدى. قازان رەۆوليۋتسياسىنان كەيىن «اسىرا سىلتەۋ بولماسىن, اشا تۇياق قال­ماسىن» دەگەن جالاڭ ۇرانمەن بايلاردىڭ مال-مۇلكىن جاپپاي كونفيسكەلەۋ, قۋدالاۋ ناۋقانى قىزعان كەزدە يمان­قوجا باي ۇدەرە كوشىپ, ورىسكە سىيمايتىن مالى­مەن مايلى قيان ماڭعىستاۋعا تابان تىرەيدى. وسى قاسيەتتى توپىراقتا 1925 جىلى دۇ­نيەگە كەلگەن ۇلىنا اداي ەسىمىن بەرەدى.

ۇلان-عايىر قازاق دالاسىن شارپىعان «رەۆوليۋتسيا الاۋىنان» وڭاي قۇتىلماسىن سەزگەن يمانقوجا كىشكەنتاي ادايدى اتالاس اعايىنى سايانعا اماناتتاپ, ەدىلدى بويلاپ, سارىتاۋ (رەسەيدىڭ ساراتوۆ وبلىسى) اسادى. بۇل جاقتا دا قىزىل رەۆوليۋتسيا ءدۇمپۋى شىداتپاي, قايتادان نارىن جاقتى بەتكە الادى. قازىر قىزىلقوعا اۋدانى اۋما­عىنداعى تايسويعان قۇمىنان تياناق تابۋعا تىرىسادى. قالىڭ ەلى قازاعىنىڭ جوعىن جوقتاعان الاش يدەياسى كوڭىلىنە قون­عان يمانقوجا باي كومەك رەتىندە الاش­ورداشىلارعا 4-5 ءۇيىر جىلقىسىن بەرەدى. كوشىپ-قونىپ جۇرگەن الاساپىراندا دۇنيەگە كەلگەن ءتورتىنشى ۇلىنىڭ ەسىمىن الاشوردالىقتاردىڭ قۇرمەتىنە الاش دەپ اتايدى.

«مىڭعىرعان مال بىتكەن يمان­قوجا بايدىڭ سوڭعى تۇراق­تاعان جەرى – نارىن قۇمىنا جالعاس جاتقان بەكەتاي قۇمىنداعى كەتە­شاعىل قونىسى. ودان ءارى ءىزى جوق. قانشا ىزدەستىرسەك تە, ەشقانداي دەرەك تابىلماي تۇر. سول ماڭايداعى مۇسىلماندار قاۋىمىنا اداي ۇلى نۇرماعامبەت باس­تاعان ۇرپاقتارى بەلگى قويدى», دەيدى مەم­لەكەتتىك قىزمەت سالاسىنىڭ ارداگەرى ساعىنعالي شوتپاقوۆ.

قاتارداعى جاۋىنگەر اداي ەسەن­عاليەۆ كوۆەل قالاسى ءۇشىن بولعان ۇرىستا ەرەكشە ەرلىك كورسەتكەن. ول جاۋ تىلىنا جاسىرىن بارلاۋ جۇرگىزىپ, قارسى جاقتىڭ ءبىر مينومەت باتارەياسى, ءۇش پۋلەمەت نۇكتەسى, ءبىر تانكىگە قارسى بەكىنىس, ءۇش بلينداجدىڭ ورنالاسقان جەرىن انىقتاعان. ءسويتىپ, وعان ۇرىس تاكتيكاسىن ۇيىمداستىرىپ, جاۋ شەبىن بۇزىپ وتۋگە جول اشقان. وسى ەرلىگى ءۇشىن بارلاۋشى ا.ەسەنعاليەۆ 1944 جىلى 13 شىلدەدە «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعان.

ال 1-بەلورۋسسيا مايدانى­نىڭ 165-مينو­مەتشىلەر پولكىنىڭ قۇرامىن­داعى بارلاۋشىلار ۆزۆو­دىنىڭ قاتارداعى جاۋىنگەرى ا.ەسەنعاليەۆ بوبرۋيسك, كالەن­كوۆيچ, موزر قالالارىن جاۋدان ازات ەتۋدەگى ەرلىگى ءۇشىن III دارەجەلى «داڭق» وردەنىمەن ناگراد­تالدى. كەيىنىرەك ۆار­شاۆا قالاسى ءۇشىن بولعان قيان-كەسكى شايقاستا ۆيسلا وزەنىنەن ء«تىل» اكەلگەنى ءۇشىن II دارەجەلى «داڭق» وردەنىمەن مارا­پاتتالدى. كوپ ۇزاماي ودەر وزەنىندە بولعان شايقاستا دا باتىلدىعىمەن كوزگە تۇسكەن اعا سەرجانت ا.ەسەنعاليەۆ I دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىن كەۋدەسىنە قادادى.

باتىل بارلاۋشى ا.ەسەن­عا­ليەۆتىڭ I دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنىنە بايلانىستى تۇسىنىكسىز جايت بار. ءسوزىمىز دالەلدى بولۋ ءۇشىن ونىڭ ماراپاتتاۋ قاعازىنداعى ما­لىمەتتى تۇپنۇسقا كوشىرمەسىن سول كۇيىندە بەرگەندى ءجون كوردىك.

«ۆ بوياح س نەمەتسكو-فاشيستكيمي زاحۆاتچيكامي توۆاريشش ا.ەسەنگاليەۆ پوكازال وبرازتسى, سمەلوستي ي مۋجەستۆا. 30.04.45 گ. ون ۋچاستۆۋيا ۆ رازۆەدگرۋپپە, كوتورايا ۆەلا رازۆەدكۋ بوەم ۆ رايونە گورودا براندەنبۋرگ يز سۆوەگو اۆتوماتا ليچنو ۋبيل 16 سولدات ي وفيتسەروۆ پروتيۆنيكا ي سودەيستۆوۆال ۆ ­زاحۆاتە 6 پلەننىح.

5.05.45 گ. توۆاريشش ەسەنگاليەۆ ناچالنيكوم رازۆەدكي ديۆيزيو­نا دۆيگالسيا ۆ پەرەدوۆوي تسەپي پەحوتى. سەۆەرو-زاپادنەە گورودا براندەنبۋرگ ۆ رايونە فل.كيۋتتسكوۆ پروتيۆنيك وكازال سوپراتيۆلەنيە. پود پريكرىتيەم وگنيا ديۆيزيونا باتالون اتاكوۆال پروتيۆنيكا. ۆ اتاكە ۋچاستۆوۆال توۆاريشش ەسەنگاليەۆ, كوتورىي يز ليچنوگو ورۋجيا ۋبيل 10 گيتلەروۆتسەۆ, ەتيم سامىم سپوسوبستۆوۆال پەحوتنومۋ پودرەزدەلەنيۋ وۆلادەت ناسەلەننىم پۋنكتوم كيۋتتسوۆ.

دوستوين پراۆيتەلستۆەننوي ناگرادى وردەنا سلاۆى I-ي ستەپەني.

كوماندير 135 مينومەتنوگو پولكا پولكوۆنيك (گۋريانوۆ). 11.5.45».

بۇل ەرلىك شەجىرەسىنە ۇڭىل­سەڭىز, 1945 جىلدىڭ 5 مامىرىندا بولعان ۇرىس قي­مىلدارى ناقتى دەرەكتەرمەن كەلتىرىلگەن. ال 11 مامىردا جوعارى ناگراداعا ۇسى­نىل­عان.

بىراق قازاق جاۋىنگەرىنە تيەسىلى I دا­رەجەلى «داڭق» وردەنىن قىزعانعان جوعارى دەڭگەيدەگى باسشىلىق ا.ەسەنعاليەۆتىڭ سوڭعى شايقاستاعى ەرلىگىن كوپەكورىنەۋ بۇرمالاعان. ءسويتىپ, I دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىنە اۋىس­تىرىپ جىبەرگەن. وتىرىكشىنىڭ ايعاعى قاسىندا دەگەندەي ونىسى «بايقاۋسىزدا» قۇجاتتا كورىنىپ قالىپتى. جوعارىداعى 1945 جىل­عى 11 ما­مىرداعى بارلاۋشى ا.ەسەنعاليەۆتى ناگراد­تاۋ تۋرالى ۇسىنىستى قارا سيامەن ءبىر سىزىپ, I دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنى­مەن ناگرادتالسىن دەپ 1945 جىلعى ­24 مامىردا قول قويعان گەنەرال پولكوۆنيك كازاكوۆ ەكەن.

اتتەڭ تاعدىرلى تۇلعا اداي ەسەنعا­ليەۆكە ەرلىگىنە ساي تيە­سىلى ماراپاتى تابىستالسا, ءۇش دارەجەلى «داڭق» وردەنىنىڭ يەگەرى رەتىندە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرىنا تەڭەستىرىلەتىن ەدى. سوندا باتىر جاۋىنگەرلەردىڭ قاتارى تاعى ءبىر ادامعا تولىعاتىنى داۋسىز بولاتىن. ما­حامبەت اۋدا­نى­­­نىڭ تۇرعىندارى كەڭەس ودا­عىنىڭ باتىرى گ.كانتسەۆپەن بىرگە ا.ەسەن­عاليەۆتىڭ دە ەرلىگىن دارىپ­تەپ جۇرەر ەدى. دەگەنمەن جەڭىستىڭ 80 جىلدىعى قار­ساڭىندا ەرلىگى ەسكەرىلىپ, ەلىمىزدىڭ جوعارى ماراپاتى «حالىق قاھارمانى» اتاعى بەرىلسە, باتىردىڭ ەرلىگىنە لايىقتى قۇرمەت بولارى انىق.

مايدانگەر اداي ەسەنعاليەۆ 1950 جىلدىڭ سوڭىندا سوعىس­تان كەيىن ەلگە جەت­كەندە تاۋى تاسقا شاعىلعانداي بولدى. ءوزىن سوعىسقا اتتاندىرعان اۋىلى باق­سايداعى ءبىر فەرما تۇگەلىمەن قالماق رەسپۋبليكاسىنا كوشى­رىلگەن. ناۋبەت جىلدارى اكەسى يمانقوجادان كوز جازىپ قالىپ, تاربيەسىن كورگەن سايان اعاسىن ىزدەيدى. باقسايداعى بارلىق مال فەرماسىندا مەڭگەرۋشى بولىپ, ەلگە پايداسىن تيگىزگەن سايان اعاسى دا سوڭعى موبيليزاتسيامەن ستالينگراد مايدانىنا اتتانعان. ءبىر وكىنىشتىسى, سوعىسقا اتتانعان كۇننىڭ ەرتەڭىنە تىلداعى جاۋاپتى تۇلعا رەتىندە ونى جۇمىس ورنىندا قالدىرۋ جونىندەگى جوعارى جاقتىڭ رۇقسات قاعازى (برون) كەلەدى. بىراق بۇل كەزدە ءبارى كەش ەدى. ءسوي­تىپ, ستالينگرادتى قورعاۋ ءۇشىن بولعان سۇ­راپىل شايقاستا اكەسىندەي بولعان اعاسى سايان ەسەنعالي ۇلى دا مەرت بولادى. سۇيەگى سول جاقتا قالدى. بۇل كۇندە ونىڭ ەسىمى ۆولگوگراد قالاسىنداعى ماماي قور­عانىن­دا ورناتىلعان ەرلىك تاقتاسىندا جازىلعان.

ال اداي ەسەنعاليەۆ ەسبول اۋدانىنداعى كۋلاگينو كەڭشا­رىنا جۇمىس ىزدەپ كەلىپ, قانىم­زياعا ۇيلەنەدى. 1950–1952 جىلدار ارا­لىعىندا ەسبول اۋداندىق سوتىندا سوت ورىنداۋشىسى بولىپ قىزمەت اتقارادى. كوپ ۇزا­ماي باۋىرىنىڭ مايداننان ورالعانىن ەستىگەن ءىنىسى الاش ىزدەپ كەلىپ, وزىمەن بىرگە قالماق رەسپۋبليكاسىنا كوشىرىپ اكەتەدى. وندا 1972 جىلعا دەيىن يۋستين اۋدا­نىنا قاراستى حاربا سەلوسىندا ەسەپشىلىك جۇمىستى ىستەيدى. سول جىلى كوپپەن بىرگە ەلگە ورالىپ, 1985 جىلعا دەيىن ءارتۇرلى مەكەمەدە ديسپەچەر, كادر ءبولىمىنىڭ ينسپەكتورى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارىپ, زەينەت دەمالىسىنا شىقتى. ءۇش جىلدان كەيىن ومىردەن وزدى.

نۇرىم ەرعاليەۆ,

ماحامبەت اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى