القابيلەر جانە سوت تورەلىگى

قازىر القابيلەر سوتى ادام ساۋداسى, كامەلەتكە تولماعان ادامدى قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساۋعا تارتۋ, قاتىگەز, ادامگەرشىلىككە جاتپايتىن نەمەسە قادىر-قاسيەتتى قورلايتىن قارىم-قاتىناس, ازاپتاۋ, الكوگول, ەسىرتكى نەمەسە ماساڭ كۇيدە كولىك جۇرگىزىپ ناتيجەسىندە ادام ولىمىنە اكەلىپ سوققان اسا اۋىر قىلمىستاردى قاراۋعا قاتىسادى. وسىلايشا, 2024 جىلدىڭ باسىنان باستاپ القابيلەر قارايتىن قىلمىستىق ىستەردىڭ سانى 44 قۇرامعا كوبەيدى. ەندى ولار تەك اسا اۋىرلارىن ەمەس, اۋىر, ورتاشا اۋىر قىلمىس تۇرلەرىن دە قارايدى.

– القابيلەردىڭ سوت ۇدەرىسىندەگى ۇلەسى وتە زور. ولارعا جۇكتەلگەن مىندەتتىڭ سالماعى دا اۋىر. ءىس قارالىپ, شەشىم شىعاراردا كەڭەسۋ بولمەسىندە سۋديامەن قوسا 10 القابي شەشىم شىعارادى. مىسالى, 2023 جىلى استانا قالاسىندا اشۋ ۇستىندە قىزۋقاندىلىقپەن جابىرلەنۋشىنىڭ سول جاق جۇرەك تۇسىنان ەكى مارتە اس ءۇي پىشاعىمەن سوققى جاساۋ سالدارىنان قازا بولعانى تۋرالى قىلمىستىق ءىستى القابيلەر قارادى. وسىلايشا, ايىپتالۋشى كىنالى دەپ تانىلىپ, وعان 10 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى تاعايىندالدى. ايتا بەرسەك, مىسالدار وتە كوپ, – دەيدى استانا قالاسىنىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتىنىڭ توراعاسى ايجان كولباەۆا.

ونىڭ ايتۋىنشا, سۋديا ءىستi القابيلەر قاتىساتىن سوتتىڭ قاراۋىنا تاعايىنداۋ تۋرالى قاۋلى شىعارعاننان كەيiن سوت وتىرىسىنىڭ حاتشىسىنا سانى قاۋلىدا كورسەتiلگەن القابيگە كانديداتتاردى iرiكتەۋگە وكiم بەرەدi. سودان سوڭ باستى سوت تالقىلاۋى تاعايىندالعاننان كەيiن توراعالىق ەتۋشiنiڭ وكiمiمەن سوت وتىرىسىنىڭ حاتشىسى سوتتاعى القابيگە كانديداتتاردىڭ بىرىڭعاي تىزىمىنەن الدىن الا كەزدەيسوق تاڭداۋ جۇرگiزەدi. وسى­لايشا, سوت ىسىنە قاتىسىپ, وكىم شىعاراتىن القا­بيلەر تاعايىندالادى. سونداي-اق كەڭەسۋ بول­مەسىنە بارماي, سوت زالىندا عانا وتىراتىن قوسالقى ەكى القابي بار.

– ەگەر سوت تالقىلاۋى بارىسىندا, كەڭەسۋ بول­مە­سىندە القابيلەردiڭ ءبىرى سوت وتىرىسىنا ودان ءارi قاتىسا المايتىنى نەمەسە توراعالىق ەتۋ­شiنىڭ ونى سوت وتىرىسىنا قاتىسۋدان شەتتەتكەنi انىقتالعان جاعدايدا قوسالقى القابيلەردiڭ تەگi كورسەتiلگەن بيلەت جاشiكتەن قانداي تارتiپپەن الىنسا, سول تارتiپپەن قوسالقى القابيمەن اۋىستىرىلادى, – دەپ ءتۇسىندىردى ا.كولباەۆا.

تاراپتاردىڭ ءبىرى ۇكىممەن كەلىسپەي, اپەللياتسيا­عا بەرگەن جاعداي دا القابيلەر قۇرامى قايتا قۇرىل­مايدى. سوت توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, اپەللياتسيالىق ساتى القابيلەر قاتىساتىن سوت ۇكىمدەرى مەن قاۋلىلارىنا شاعىمداردى, پروكۋروردىڭ ءوتىنىش­حاتتارىن قاراعان كەزدە ۇكىم, قاۋلى شىعارعان سوتتىڭ قىلمىستىق جانە قىلمىستىق-پروتسەستىك زاڭنىڭ نورمالارىن ساقتاعانىن تەكسەرەدى. سونداي-اق وسىنىڭ نەگىزىندە ۇكىم, قاۋلىنىڭ زاڭدىلىعى, نەگىز­دىلىگى جانە ادىلدىگى تەكسەرىلەدى. مۇنداي جاع­دايدا القابيلەر قۇرامى قۇرىلمايدى, ءىستى اپەللياتسيالىق سوت القاسى قارايدى.

ايتا كەتسەك, زاڭ بويىنشا 25 جاستان اسقان كەز كەلگەن ەل ازاماتى القابي بولۋعا قۇقىعى بار. ۇلتى, الەۋمەتتىك جاعدايى, ءدىني نانىم-سەنىمدەرىنە شەكتەۋ قويىلمايدى. بۇرىن سوتتالماعان, ناركولوگيالىق نەمەسە پسيحونەۆرولوگيالىق ديسپانسەردە ەسەپتە تۇرماعان بولسا – بولعانى.

ەگەر ازامات القابي تىزىمىنە ەنسە, جۇمىستان ۋاقىتشا بوساتىلادى. جۇمىس بەرۋشى ونىڭ جۇمىس ورنىن ساقتاۋعا مىندەتتى. سونداي-اق اقىسى تومەن جۇمىسقا اۋىستىرا المايدى. القابيگە قابىلدانعان ازاماتقا ورتاشا جالاقىسىنان كەم ەمەس مولشەردە سىياقى تولەنەدى.

ال وتكەن جىلدىڭ 13 ناۋرىزىندا ءماجىلىس القابيلەردىڭ جۇمىس ىستەۋ ءتارتىبىن رەتتەيتىن زاڭ جوباسىن ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى. ەگەر بۇل زاڭ قابىلدانسا, القابيلەر سوتى بىرقاتار الەم ەلىندە قولدانىسقا ەنگەن كلاسسيكالىق مودەل بويىنشا ۇكىم شىعارادى. وندا 11 القابي سۋدياسىز شەشىم شىعارادى. جوعارعى سوت جانىنداعى حالىقارالىق كەڭەستىڭ ماقساتى وسى: القابيلەر سوتىنىڭ كلاسسيكالىق مودەلىن جانە «amicus curiae» ينستيتۋتىن ەنگىزۋدى كوزدەيدى. مۇنداي كلاس­سيكالىق مودەل ۇلىبريتانيا, اقش, كانادا, اعىلشىن-ساكسون ەلدەرىندە كەڭىنەن قولدانىلادى. ال جالپى الەمدە القابيلەر كونتينەنتالدى جانە كلاسسيكالىق ۇلگىمەن ايىپتالۋشىعا ۇكىم شىعارادى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, كلاسسيكالىق ۇلگى القابيلەر ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتىنە سايكەس كەلەدى. سۋديانىڭ ارالاسۋىنسىز ايىپتالۋشىعا شىعارىلعان شەشىم حالىق قولداعان ەڭ ادىلەتتى ۇكىم بولىپ ەسەپتەلەدى.

ال قازىر ەلىمىزدەگى القابيلەر سوتىندا سۋديا القابيلەر كەڭەسiنە باسشىلىق جاسايدى. ول تالقىلانعان سۇراقتاردىڭ جاۋابىمەن القابيلەر بەرگەن داۋىستاردى ساناپ وتىرادى.