«وتانداستار» قورىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ق.قوبىلاندين وقىرماندارعا جول تارتقان كىتاپتاردىڭ تانىستىرىلىمىندا تاريحي-تانىمدىق سيپاتتا جازىلعان بەلگىلى عالىم ابدۋساتتور نۇراليەۆتىڭ «تاجىكستانداعى قازاقتار» اتتى جيناقتىڭ ماڭىزى ەرەكشە ەكەنىن ايتقان ەدى.
ابدۋساتتور نۇراليەۆ – قازاق مەكتەبىندە وقىپ, قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن. بىرنەشە عىلىمي-تانىمدىق جيناقتىڭ اۆتورى. فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جۇرەگى قازاق دەپ سوققان ازامات. ونىڭ بۇل تۋىندىسى حالقىمىزعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىنەن تۋعان. مۇندا عالىم تاجىكستانداعى قازاقتاردىڭ تاريحى مەن قونىستانۋى جايىندا تىڭ دەرەكتەردى باياندايدى.
ايتالىق, تاجىكستاندا «موعول», «مارعۇلان» جانە تاعى باسقا قازاق تىلىندەگى كونە اتاۋلار ساقتالىپ قالعان. بۇل ەكى حالىق اراسىنداعى تاريحتىڭ تامىرى تەرەڭدە ەكەنىن زەردەلەيدى. ايگىلى تاريحشى مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي راشيدي» اتتى ەڭبەگىندە قازاقتاردىڭ ورتا عاسىردا وسى ايماقتا تىرشىلىك ەتكەنى تۋرالى انىق سيپاتتاعان. سوندىقتان ا.نۇراليەۆ «تاجىكستانداعى قازاقتار» كىتابىندا اتاقتى تاريحشىنىڭ ەڭبەگىندەگى مازمۇندى مالىمەتتەرگە تاريحي دەرەك رەتىندە توقتالعان.
سونداي-اق اۆتور تاجىكستانداعى قازاقتاردىڭ كوشىپ-قونۋ سەبەبىنە ءۇڭىلىپ, ولاردىڭ ەتنوستىق تاريحىن زەرتتەۋگە نازار اۋدارعان. وسى ماقساتتا زەرتتەۋشى تاجىكستاندى مەكەندەيتىن تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ تاريحى مەن ولاردىڭ ەتنوستىق قۇرامى جونىندە قىسقاشا ماعلۇمات بەرەدى. تاجىك جەرىنە بىرنەشە عاسىر بۇرىن لاقاي, قوڭىرات, قۇراما, دۇرمەن, قارلۇق, مارقا سەكىلدى بىرقاتار تۇرىك تايپالارى قونىس تەپكەن. بۇل تايپالاردىڭ كەيبىرى بىزگە رۋلىق شەجىرە جاعىنان جاقىن.
اسىرەسە لاقايلاردىڭ قازاقتارعا سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرىپ, فولكلورى وتە ۇقساس. ماسەلەن, عالىم لاقايلاردىڭ ماقال-ماتەلى, ەل اۋزىنداعى ولەڭدەرى, «جوقتاۋ», «باتا بەرۋ» سەكىلدى سالتى قازاققا مەيلىنشە جاقىن ەكەنىن ايتادى. «جۋك اۋرىن نار كوتەرەر, ەلديڭ اۋرىن ەر كوتەرەر» نەمەسە «يارابەزەن (جاراپازان) ايتىپ كەلديك ەشيگيڭە, قوچقارداي ۋل بەرسين حۋداي بەشيگيڭە» دەگەن-ءدى قازاق ءتىلىنىڭ ديالەكتىسى دەۋگە سايادى. ءبىر جاعىنان, لاقايدىڭ «اۆزي جامان ەلدي بۋلعايدي, اياعى جامان ءتوردى بۋلعايدي», «جالقاۋ قاراب ۆوتيريب چارچايدي» دەگەن ماقالى بۇل ءتىلدىڭ قازاق تىلىنەن كوپ ايىرماشىلىعى جوقتىعىن كورسەتەدى.
شىنىندا دا, لاقاي جۇرتى تۋرالى ا.نۇراليەۆتىڭ ەڭبەگىنەن ءبىلىپ وتىرمىز. لاقايلار «وزبەك ەمەسپىز, لاقاي دەگەن حالىقپىز» دەپ ايتادى ەكەن. وسىدان-اق لاقايلاردىڭ ارعى تەگى قازاققا بارىپ تىرەلەتىن ەل ەكەنىنە كوز جەتكىزەسىز. سونداي-اق 1924 جىلعى حالىق ساناعىندا تاجىكستان مەن وزبەكستاننىڭ وڭتۇستىگىندە 40 مىڭنان اسا قوڭىرات مەكەندەگەن. بۇل از سان ەمەس. قوڭىراتتاردىڭ باسىم بولىگى سۇرحانداريا وبلىسىندا, 4 مىڭعا جۋىعى تاجىكستاننىڭ قاراتاۋ داريا بويىندا ياۆانسۋدا, سونداي-اق كافارنيحان جازىقتىعىن جايلاپتى. ال گۋلشانيدىڭ «تاريحي حۋمايۋن» (1909) اتتى ەڭبەگىندە شىعىس بۇحارادا 15 مىڭ ءۇي قازاق تىرشىلىك ەتكەن دەپ جازادى. قازاقتارعا جاقىن بۇل تايپالار وزبەكتەرمەن, تاجىكتەرمەن ارالاسۋ بارىسىندا بىرتىندەپ اسسيميلياتسياعا ۇشىراعان. ال بولەك شوعىرلانىپ قونىستانعان قانداستارىمىز انا ءتىلىن, سالت-ءداستۇرىن, ۇلتتىق ەرەكشەلىگىن جاقسى ساقتاعان.
پروفەسسور ا.نۇراليەۆ كىتابىندا تاجىك جەرىنە قونىستانعان قازاقتاردىڭ كوشىپ-كەلۋ جاعدايىن 5 كەزەڭگە ءبولىپ قاراستىرعان. ءبىرىنشىسى – XVI عاسىردىڭ باسىندا شايباني حان باستاعان كوشپەندى وزبەكتەردىڭ ماۋەرانناحر مەن اۋعانستانعا جاساعان جورىعى كەزىندە وزبەك-قازاق اتالعان تايپالار قۇرامىندا بىرگە كەلگەن قازاقتار. بۇلار دۇرمەن, قاتاعان, نايمان, قوڭىرات جانە ت.ب.تايپالار بولاتىن. ولاردىڭ ءبىرازى لاقاي جۇرتىمەن جاقىن ارالاسىپ, ءسىڭىسىپ كەتتى. ەكىنشىسى – 1723 جىلى قازاق جەرىنە جاساعان جوڭعارلاردىڭ شابۋىلى كەزىندە جاۋدان ىعىسىپ, ۇدەرە كوشكەن قازاقتاردىڭ ءبىر توبى وسىندا كەلىپ, ولار بوحتار, ۆاحش, قورعانتوبە, عيسسار جەرىنە قونىستاندى. ءۇشىنشىسى – كەڭەس وكىمەتى قۇرىلعان 20-جىلدارى ەل ىشىندەگى داۋلەتتى ادامدار مەن ءدىن قايراتكەرلەردى قۋدالاۋ ناۋقانى باستالعاندا, ولار وتباسى مەن مال-جانىن امان ساقتاپ قالۋ ءۇشىن اۋعانستانعا قاراي بەت الدى. ءسويتىپ, ولار قازىرگى وڭتۇستىك تاجىكستان ايماعىمەن اۋا كوشتى. بۇل كوشتىڭ ءبىرازى شەكارا جابىلعانعا دەيىن ءوتىپ كەتەدى. ال شەكارادان وتە الماعان قازاقتار امالسىزدان تاجىك جەرىندەگى قورعانتوبە, ۆاحش الابىن مەكەندەيدى. مۇندا قازاقتار مال شارۋاشىلىعىمەن, ەگىنشىلىكپەن اينالىسىپ, جەرگىلىكتى حالىقپەن قويان-قولتىق ارالاسادى. ءتورتىنشىسى – 30-جىلدارداعى قولدان جاسالعان اشتىقتان بالا-شاعاسىن امان ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ءبىراز قازاق وتباسى اۋعانستان, يران, قىتايعا قاراي كوشتى. سولاردىڭ ءبىرازى تاجىكستاننىڭ عيسسار الابىنا كەلىپ, قونىس تەپكەن. الىس جولدان ارىپ-اشىپ كەلگەن قانداستارعا تاجىكتەر قولىنداعى بارىمەن ءبولىسىپ, كومەك كورسەتكەن. بەسىنشىسى – 30-جىلداردىڭ ورتاسىنداعى قۋعىن-سۇرگىننەن بوي تاسالاعان اعايىنداردىڭ شاعىن توبى تاجىكستاندى كەلىپ پانالادى.
سونىمەن زاماننىڭ ءتۇرلى تەپەرىشىنەن تاجىك جەرىنە قونىستانعان قازاقتاردىڭ جالپى سانى 70 مىڭنان اسقان ەكەن. ولار تاجىكستاننىڭ حوتلان وبلىسىنداعى ۆاحش, فارحار, كۋلياب, ياۆان, جىلىكول اۋداندارىمەن قاتار قىزىلسۋ, گاراۋتي ەلدى مەكەندەرىندە, سونداي-اق عيسسار ءوڭىرىنىڭ كەيبىر اۋداندارىنا قونىستانىپ, بوس جاتقان جەرلەردى يگەرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان.
شىندىعىندا, تاجىك اعايىندار قازاقتاردى جاتسىنباي باۋىرىنا تارتىپ, قامقورلىق كورسەتكەن. تاجىكستانعا تاعدىر ايداپ, قونىس تەپكەن ادامداردىڭ اراسىندا سامارقان مەدرەسەلەرىندە وقىعان ءبىلىمدى ازاماتتار از بولماعان. سونىمەن بىرگە قازاقتار تۇرعان ەلدى مەكەندەردىڭ باسشىلىعىنا بيلەر تاعايىندالعان. بۇقارا ءامىرىنىڭ كەڭەسشىسى س.گۋلشانيدىڭ «تاريحي حۋمايۋن» (1909) اتتى ەڭبەگىندە عيسسار بەكتىگى قازىناشىسىنىڭ داپتەرىندە 7 ءبيدىڭ اتى جازىلعان ەكەن. ا.نۇراليەۆ بي دەگەن اتاۋ تەك قازاقتاردا قولدانىلعانىن ايتادى. 1989 جىلعى ەسەپ بويىنشا تاجىكستاندا 12 مىڭنان اسا قازاق بولعان. ولار حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ بارلىق سالاسىندا ەڭبەك ەتكەن. سولاردىڭ ىشىندە لاۋازىمدى قىزمەت اتقارعان ازاماتتار دا بار. اسىرەسە تاجىكستان كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ 1-شاقىرىلىمىنىڭ (1938–1947) دەپۋتاتى ك.سارسەنباەۆ, 1924–1926 جىلدارى تاجىكستان اۆتونوميالى كەڭەس رەسپۋبليكاسىنىڭ ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارى بولعان ا.يارمۇحاممەدوۆتى ەرەكشە ايتۋعا بولادى. ا.يارمۇحاممەدوۆ – تاجىكستاندا ەلەۋلى ءىز قالدىرعان قايراتكەر. كەيىن قازاقستانعا ورالىپ, تۋعان ەلىندە دە لاۋازىمدى قىزمەت اتقاردى. سونداي-اق تاجىكستاندا كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى تەمىربەك جۇرگەنوۆ تە ەڭبەك ەتتى. ول 1928–1930 جىلدارى تاجىكستاننىڭ قارجى كوميسسارى, ورتالىق ستاتيستيكا باسقارماسىنىڭ باسشىسى بولىپ ىستەدى. ت.جۇرگەنوۆ تاجىكستاندا جازۋشى س.اينيمەن تانىسادى. بۇل قالامگەر بۇقاراداعى «كوكىلتاش» مەدرەسەسىندە اتاقتى اقىن, اۋدارماشى ت.ىزتىلەۋ ۇلىمەن قاتار وقىعان. 1934 جىلى «شاھنامانىڭ» 1000 جىلدىعى تويلانادى. سوندا تەمىربەك جۇرگەنوۆ «شاھنامانى» قازاق تىلىنە ت.ىزتىلەۋ ۇلى عانا اۋدارا الادى دەپ س.اينيگە ايتادى. تۇرماعامبەت ىزتىلەۋ ۇلى ت.جۇرگەنوۆتىڭ تىكەلەي ۇسىنىسىمەن ايگىلى داستاندى تۇپنۇسقادان تىكەلەي اۋدارعان.
سونداي-اق كىتاپتا تاجىكستانداعى قازاقتاردىڭ ىشىندە ەلگە تالانتىمەن تانىلعان الشەكەي كۇيشى, باي يشان, اقىن شاناي ۇلى, ساعيدوللا مولدا, ءمۇسىنشى ك.جۇماعازين, ر.ابديەۆ, دارىگەر-عالىم ع.ەسەنعاليەۆا سەكىلدى بىرەگەي تۇلعالار تۋرالى باياندالعان. تاجىكستانداعى قازاقتار جول سالۋ, كانال قازۋ, دالاعا سۋ شىعارۋ, ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ, تاعى باسقا دا شارۋاشىلىق سالالارىندا ەڭبەك ەتكەن. سونىمەن بىرگە تاجىكستاننان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا جۇزدەگەن قازاق ازاماتى اسكەرگە الىندى. سولاردىڭ كوبى مايداننان ورالماعان. ماسەلەن, اۆتور وسى جيناعىندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى چۋتاك ورازوۆتىڭ ۇلتى قازاق ەكەنىن جازادى. بىراق قۇجاتىندا وزبەك دەپ جازىلعان ەكەن. سونداي-اق «داڭق» وردەنىنىڭ تولىق يەگەرى اساد حاسانوۆ پەن ءى, ءىى دارەجەلى «داڭق» وردەنىن العان ەرگەن عافۋروۆتىڭ سوعىستاعى ەرلىكتەرىنە دە توقتالعان.
جالپى, تاجىكستانداعى قازاقتار كوپ شوعىرلانعان ايماقتاردا ۇلتتىق سالت-ءداستۇر, ءان-كۇي مەن جىراۋلىق ونەرى جاقسى دامىعان. الايدا اقىن, جىرشى, دومبىراشىلاردىڭ شىعارماشىلىعىن زەرتتەگەن ەشكىم بولماعاندىقتان, كوبىنىڭ ەسىمى ەلەۋسىز قالدى. ءبىر عانا الشەكەي كۇيشىنىڭ 70-كە تارتا كۇيى بولعان ەكەن. ونىڭ بىزگە 10-عا جۋىق كۇيى جەتتى. دارىندى كۇيشىنىڭ شىعارمالارى تۋرالى كورنەكتى قالامگەر, عالىم اقسەلەۋ سەيدىمبەك جوعارى باعا بەرگەنى بەلگىلى.
تاجىكستان جەرىنە نەگىزىنەن قازاقتار ءتۇرلى زۇلمات كەزەڭدەرىندە قازىرگى ماڭعىستاۋ, اقتوبە, قىزىلوردا وبلىستارىنان اۋىپ بارعان.
1992–1998 جىلدارى تاجىكستانداعى ساياسي جاعدايعا بايلانىستى 10 مىڭنان استام قانداسىمىز تاۋەلسىزدىگىن العان اتاجۇرتىنا قونىس اۋداردى. بۇگىندە تاجىكستاندا 2 مىڭعا تارتا قازاق تۇرادى. 2002 جىلى «تاجىك-قازاق» دوستىق قوعامى قۇرىلعان. سونىڭ اياسىندا «بايتەرەك» مادەني ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى.
تۇجىرىمداپ ايتقاندا, ايتۋلى عالىم ابدۋساتتور نۇراليەۆتىڭ «تاجىكستانداعى قازاقتار» اتتى كىتابى – ەكى ەلدىڭ تاريحي تامىرى تەرەڭدە ەكەنىن بايانداعان قۇندى ەڭبەك.
مۇحتار قازىبەك,
جازۋشى
