ول حح عاسىردىڭ اۋمالى-توكپەلى كەزەڭىندە زامانداستارىمەن قاتار اۋىر كۇندەردى باستان وتكەرىپ ءجۇرىپ جەتىلدى. قاندى قىرعىننىڭ قاق ورتاسىندا ءجۇرىپ ءتورت مارتە جارالانسا دا, رۋحى جاسىماعان جاۋىنگەر ءوز روتاسىنىڭ قارسىلاستار ترانشەياسىن الۋىنا جول اشىپ, ەرەكشە باتىرلىق تانىتقان. مىنە, وسى ەرلىگى ەلەۋسىز قالماي, ونىڭ «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالعانى تۋرالى دەرەك رەسەيدىڭ «پودۆيگ نارودا» سايتىندا تىركەلگەن.
بۇل باتىلدىقتىڭ ارعى جاعىندا قاستەرلى دە قاسىرەتتى سوزاق كوتەرىلىسى, ونىڭ زارداپتارى, «جاۋسىڭ با, قاسسىڭ با؟» دەگەن كىسى الالاۋ اقيقاتى, بالا كۇننەن كورگەن ءتۇرلى قيىندىقتىڭ سەبەپ-سالدارى تۇر. سوزاقتا 7 جىلدىق مەكتەپ بىتىرگەن بوزبالا ەل باسىنا تۇسكەن ناۋبەتتى كوتەرگەن سان مىڭ قانداسى سەكىلدى نامىستى, ادالدىقتى, ەرلىكتى ءبىرىنشى كەزەككە قويدى.
سوعىسقا كىرمەي تۇرىپ بىرنەشە اسكەري-جاتتىعۋ كۋرستارىندا, پولك مەكتەپتەرىندە وقىپ, تەزدەتىپ كىشى وفيتسەر شەنىن الدى. گۆارديا لەيتەنانتى قىدىرالى دۇيسەبەكوۆ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا كالينين, ۆولحوۆ, ۆورونەج, ستالينگراد, سمولەنسك, موگيلەۆ, دۋحوۆششينا, كۋرسك ءيىنى, باتىس پرۋسسيا, كيونيگسبەرگ سىندى رەسەي مەن ەۋروپا ءوڭىرىنىڭ مايدان سوقپاعىمەن ءبىر ءجۇرىپ وتسە, ايگىلى 1945 جىلدان كەيىن قيىر شىعىس, موڭعوليا, كىشى جانە ۇلكەن حينگان, مانچجۋريا, حولۋن ءوڭىرىنىڭ وتتى جولدارىن باسىپ ءوتىپ, اسكەري قىزمەتىن اتاقتى پورت-ارتۋردا جالعاستىرعان.
كىشى لەيتەنانت قىدىرالى دۇيسەبەكوۆتىڭ 1942–1947 جىلدار اراسىنداعى ەرلىگىنىڭ ايعاعى – ءى دارەجەلى «وتان سوعىسى», «قىزىل جۇلدىز», ءىىى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەندەرى مەن «كيونيگسبەرگتى العانى ءۇشىن», «جاپونيانى جەڭگەنى ءۇشىن», «1942–1945 جىلدارى ۇلى وتان سوعىسىندا گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن» مەدالدارى.
1945 جىلى 14 اقپان ايىندا پولك پودپولكوۆنيگى ۆ.گۆوزدوۆسكي لەيتەنانت ق.دۇيسەبەكوۆكە ۆزۆودىمەن الداعى جاۋدىڭ قارسى شابۋىلىنا تويتارىس بەرىپ, بەتىن قايتارۋدى تاپسىرادى. قىدىرالى ايتۋ ۇلى ۆزۆود جاۋىنگەرلەرىمەن تەز ارادا ەبىن تاۋىپ, تاپسىرمانى از شىعىنمەن مۇقيات ورىندايدى. وسى ءۇشىن – ءى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىن ومىراۋىنا تاعادى.
338-اتقىشتار ديۆيزياسىندا ءجۇرىپ 1945 جىلى 23 تامىزدا جاساعان كەزەكتى ەرلىگى ءۇشىن باس اسكەري قولباسشىسى ي.ءستاليننىڭ «العىس حاتىن» يەلەنەدى. بۇل العىسحات 1945 جىلدىڭ 23 قىركۇيەگىندە بەرىلگەن.
«مايدان ءبىزدى شىڭدادى. دوستىق پەن قاستىقتى, ەرلىك پەن ورلىكتى جاقىننان سەزىندىك. دۇرىسى, وت پەن وقتىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ, «قازاق جاۋىنگەرى قانداي؟» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن ىسىمىزبەن دالەلدەدىك», دەيتىن قىدىرالى اعامىز. سوندا ونىڭ وتتى كوزدەرى اينالاسىن ءبىر قارىپ وتەتىن.
ول قيىر شىعىستاعى اسكەري قىزمەتىنەن ءوزى سۇرانىپ, ەلگە قايتا ورالعاننان كەيىن 1947 جىلى قاراشادا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى باسشىلىعى پارمەنىمەن اسكەري قىزمەتكە شاقىرتىلادى. بۇل شاقتا ايگىلى قارلاگ داعدارىسقا ۇشىراپ, الەۋمەتتىك-ساياسي جاعداي ابدەن ۋشىققان ەدى. ءىس ناسىرعا شاپپاۋى ءۇشىن قىدىرالى ايتۋ ۇلى سياقتى تاجىريبەلى, ەڭبەكقور اسكەريلەر قاجەت بولدى. مايدانگەرلەر تۇرمەدەگى قارىم-قاتىناستى ىزگىلەندىرىپ, توڭدى ءجىبىتتى. وسىندا 1954 جىلعا دەيىن 7 جىل قىزمەت اتقارىپتى. اراسىندا ءىىم ءبىلىم جەتىلدىرۋدىڭ ومبى كۋرسىندا (1949–1950) وقىپتى.
قاراعاندىداعى قاسىرەتتى ورىن تۋرالى سۇراعان جەرلەستەرىنە قىدەكەڭ: «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ ءجونى ءبىر باسقا, مۇندا وتە اۋىر قىلمىس جاساعان وزبىرلار دا وتىردى. ستالين قايتقان سوڭ, ءبىراز نارسە وزگەردى. جازىقسىزدار ەرتە بوساتىلدى. ال كىسى ولتىرگەندەر مەن مەملەكەت مۇلكىنە زيان كەلتىرگەندەر قاتاڭ جازاسىن الدى», دەپ جاۋاپ بەرىپتى.
وفيتسەر قىدىرالى دۇيسەبەكوۆتىڭ بەيبىت ومىردەگى ەرلىگىن دە جەرلەستەرى ۇمىتپايدى. ول 8 جىلداي شىمكەنت وبلىسى كەنتاۋ قالاسى ىشكى ىستەر قىزمەتىندە ابىرويمەن قىزمەت اتقارىپ, وسى سالادا ادالدىق ءداستۇرىن جالعاستىردى. وقۋ دەڭگەيىنە قاناعاتتانباي, سارىاعاش اۋدانىنداعى قاپلانبەك زووۆەتتەحنيكۋمىنا سىرتتاي وقۋعا ءتۇسىپ, زووتەحنيك ماماندىعىن الىپ شىعادى. وسى ماماندىعىمەن سىزعان كەڭشارىندا قىزمەت تە ىستەيدى. ءبىرسىپىرا ۋاقىت قاراتاۋ گەولوگيالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ باقىلاۋشىسى قىزمەتىن اتقارادى.
قىدىرالى ايتۋ ۇلى 1980–2010 جىلدار ارالىعىندا مايدانگەر, ەڭبەك ارداگەرى رەتىندە قانشاما مەرەيتويلىق مەدالدارمەن ماراپاتتالدى. سونىڭ ىشىندە ەكى ماراپاتى ەرەكشە دەپ ويلايمىز. ءبىرىنشىسى – «مارشال جۋكوۆ» مەدالى, ەكىنشىسى – «استاناعا – 10 جىل» مەدالى. ءبىرىنشىسى تۇسىنىكتى. ەكىنشىسىنە كەلسەك, مايدانگەر ارقاشان جاڭا استانانىڭ قازاقستان دامۋىنداعى ورنىن ايتىپ, مەملەكەتشىل قايراتكەرلەرگە باتاسىن بەرىپ ءجۇردى. مۇنى ەل اقساقالىنىڭ اق نيەتى دەسەك جاراسادى.
مايدانگەر 86 جاسقا كەلگەندە ءال ۇستىندە جاتىپ جەرلەس زيالى ىنىلەرىنە: «قۇدايعا شۇكىر, ەلىمنىڭ ازاتتىعىن كوردىم. تاريحتىڭ تۇگەندەلگەنىن ءتۇيسىندىم. ەندىگى جالعىز ارمان – ەلدىڭ اۋىزبىرلىگى ارتىپ, ۇلتىمىزدىڭ سانى تەزىرەك 40 ميلليونعا جەتسە! ساپاسى قازىرگىدەن دە ارتسا! ەشقاشان داستۇردەن اجىراماڭدار, اينالايىندار!» دەگەن ارمان-تىلەگىن جەتكىزىپتى. اقساقالدىڭ وسى اسىل سوزدەرى ارقاشان جادىمىزدا تۇرۋى كەرەك.
قىدەكەڭنىڭ كىندىگىنەن تاراعان ءتورت ۇل مەن ەكى قىزدىڭ وزدەرى دە – بۇگىندە ءبىر قاۋىم ۇرپاق ەرتكەن ءبىر-ءبىر ماۋەلى اۋلەت. ولار قازىر قوعامنىڭ ءار سالاسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. بىلتىر ماۋەلى اۋلەت اتالارىنىڭ 100 جىلدىعىن مايدانگەرلەرگە تاعزىم شاراسى تۇرىندە لايىقتى اتاپ ءوتتى.
تىلەۋ ءالىموۆ,
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت
