ەرلىگىن شەت جۇرت دارىپتەگەن

«سيدنەيدەن شىعاتىن «Mirror» گازەتىندە 1943 جىلى 19 قازاندا جارىق كورگەن مىنا ماقالا ءبىز ءۇشىن تىپتەن قۇندى بولماق. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان قازاق مەرگەندەرىنىڭ ءجۇزى قانداي جىلى دەرسىز. اتالعان گازەت حابارلاماسىندا بىلاي دەلىنگەن:«قىزىل مەرگەندەردەردىڭ قاھارلى جەڭىسى, قازاق سيازبەكوۆ كۇندە ءتورت-بەس ءفاشيستى جەر جاستاندىرادى. رەسەي مايدانىنداعى ناقتى ۇرىس كورىنىستەرى كەزىندە تۇسىرىلگەن بۇل فوتوسۋرەتتە سيازبەكوۆ (وڭ جاقتا) قار باسقان ورىس دالاسىندا جايلى جەرگە جاسىرىنعانى انىق. ونىڭ قاسىنداعى قىزىل اسكەر جاكەەۆ تە مەرگەن. اۋستراليالىق ەسكى گازەت­تىڭ بەتىنە ەكى باتىردىڭ مەرگەن مىلتىعىنا سىعالاپ تۇرعان سۇستى دا ايبىندى بەينەسى بەرىلگەن» دەپ جازىپتى ەگەمەندىك جۋرناليست.

اۋستراليالىق گازەتتىڭ كەيىپ­كەرى سۇلتانبەك سيازبەكوۆ ءبىزدىڭ سوزاقتان شىققان باتىر. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ەرەن ەرلىك­تىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن اتامىزدىڭ ەرلىك جولى كەۋدەمىزگە ماقتا­نىش سەزىمىن ۇيالاتتى. سوزاقتان شىققان باتىرلار از بولعان جوق. ارقاشان الدىڭعى شەپتە وزدە­رىنىڭ سارا جولى, ەرەن ۇلگىسى مەن ونەگەسىن دە بولەكشە كورسەتە ءبىلدى. باتىرلارىمىزدىڭ جاساعان ەرلىكتەرى دە سان الۋان. بارلاۋشى, پارتيزان, زەڭبىرەكشى, جاياۋ اسكەر, مەرگەن, ۇشقىش سياقتى اسكەر­دىڭ ءتۇرلى ونەرى مەن تۇرلەرىن مەڭگە­رىپ, ماشىقتانعان سوزاقتىقتار جەڭىستىڭ جاقىنداۋىنا ءوز ۇلەس­تەرىن قوستى. سولاردىڭ ءبىرى مەرگەن سۇلتانبەك سيازبەكوۆ اتامىز 1889 جىلى شولاققورعان اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەلەرى اۋليەاتا جاعىنان كوشىپ كەلگەن. ويىق رۋىنىڭ ۇرپاقتارى ەكەن. العاشىندا اۋىل مولداسىنان حات تانىپ, كەيىن سوزاق اۋدانىنان تاۋ اسىپ, وقۋ ىزدەپ شىققان تالاپتى جاس تۇركىستان قالاسىنداعى ءتورت جىلدىق ورىس مەكتەبىنە 1914 جىلى ءتۇسىپ, ونى 1918 جىلى ءبىتىرىپ شىعادى. ودان كەيىن تاشكەنت قالاسىنداعى تۇزەمدەرگە ارنالعان ۋچيليششەگە بارىپ تۇسەدى. ونى 1921 جىلى ءبىتىرىپ ەلگە كەلەدى. ول شولاققورعان, سوزاق, قوزمولداق, سىزعان, قۇمكەنت, باباتا, جارتى­توبە اۋىلدارىندا مەكتەپ ۇيىم­داستىرعان. 1921 جىلى اراب قار­پىمەن وقىسا, ودان كەيىن لاتىنشا, كيريلل الىپبيىمەن ءدارىس ال­عان.­ العاشقى وقىتقاندا بالالار التى اي وقىپ, جازدا التى اي «قىزىل وتاۋ» ۇيىمداستىرى­لىپ, جۇرت­شىلىق اراسىندا جاڭادان شىققان قاۋلى, قارارلاردى ءتۇسىن­دىرىپ, ەرەسەكتەردى وقۋعا تارتقان. جاڭا دۇنيەنىڭ جارشىسى بولىپ ساۋاتسىزدىقتى جويۋمەن كۇرەس­كەن. سۇلتانبەكتىڭ ۇلكەن ۇلى ىبى­راي 1925 جىلى تۋعان. ول دا سوعىس­قا اتتانىپ, حابار-وشارسىز كەتكەن. ارتىندا قالعان تۋىستارى, باۋىرلارى ىبىرايدى ىزدەپ ماسكەۋ, پودولسك قالالارىنداعى اسكەري ارحيۆتەرگە قانشاما رەت حات جازىپ ىزدەۋ سالدى. بىراق بىردە-ءبىر ناتيجە بولمادى. تۇتقىنعا ءتۇستى مە, جوق الدە الدىڭعى لەكپەن بارعاندا جاپپاي قىرىلىپ كەتتى مە بەلگىسىز.

ەكىنشى ۇلى قۋات ۇزاق جىل وقۋ اعارتۋ سالاسىندا قاجىر­لى ەڭبەك ەتتى. ودان كەيىنگى قىزى ناعيما شولاققورعاندىق قۋان­دىقوۆتار وتباسىندا, ۇلدارى ساي­لاۋ شىمكەنت شاھارىندا, كەنجەسى سيازبەك تاراز قالاسىندا تۇرادى.

سۇلتانبەك سيازبەكوۆتىڭ شا­كىرت­تەرى ەسىركەپ ومىربەكوۆ, اقشال مۇقانوۆ, تۇرسىنباي وماروۆ, ءابىلدا ءجۇنىسوۆ, بەكزات جولداسوۆ, ءادىش قاۋىنباەۆ, ءادىل ءابدىراشوۆ, ءاشىمحان زەيىلبەكوۆ, اشىربەك جاسۇلانوۆ كەزىندە سۇلتانبەكتەن ءتالىم مەن تاربيە, ءبىلىم العان ازا­ماتتار. بارلىعى دا ەلگە قىز­مەت ەتىپ, ابىرويلى ازاماتتار قاتا­رىندا بولدى.

سۇلتانبەك 1938 جىلى تۇركىس­تان پەدۋچيليششەسىن بىتىرەدى. 1942 جىلى قۇمكەنت اۋىلىندا مەك­تەپ ديرەكتورى قىزمەتىنەن ماي­دانعا اتتانعان. 1979 جىلى ومىر­دەن وزدى. 1975 جىلى جەڭىستىڭ وتىز جىل­دىعىنا ارناپ الماتى قالا­سىنداعى «جازۋشى» باسپاسى­نان شىققان «قاھارمان» اتتى جيناققا, ە.ومىربەكوۆتىڭ «داۋلەت پەن ساۋلەت» اتتى كىتابىنا, سوزاق ەنتسيكلوپەدياسىنا ەسىمى ەنگەن.

سوعىستان سوڭ اۋىلشارۋاشى­لىعىندا ەڭبەك ەتكەن. شولاق­قور­عاندا ءبىر كوشەگە ەسىمى بەرىلگەن. وتكەن جولى اۋداندىق گازەتتەن سۇلتانبەك اتامىز تۋرالى ماقا­لا­نى وقيسىزدار دەپ فەيسبۋكتەگى الەۋمەتتىك پاراقشامدا جازعان بولاتىنمىن. سول ۋادەمە وراي باتىردىڭ سوڭىندا قالعان نەمە­رەسى ماديار ىنىمىزبەن دە حابارلاسىپ ۇلگەردىم. باتىر باباسى تۋرالى «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە شىققان ماقالانى كورسەتكەنىم­دە, مادياردىڭ قۋانىشىندا شەك بولعان جوق.

سوزاق اۋدانىنىڭ ورتالىعىن­دا سۇلتانبەك سيازبەكوۆ اتىن­داعى كوشە بار. بۇل كىسى كىم؟ قانداي ەرەن ەڭبەگى, ەرلىگى ءۇشىن كوشە اتى بەرىلگەنىندە بۇگىنگى جاستار, ءتىپتى ورتا بۋىن ازاماتتار دا بىلە بەرمەيدى. مەن ول كىسىنىڭ ەسىمىن 1997 جىلى 9 مامىر قارساڭىندا ەستى­دىم. جاستار ءىسى, سپورت جانە تۋريزم باسقارماسىندا قىزمەت اتقارىپ جۇرگەندە سۇلتانبەك اتامىز­دىڭ نەمەرەسى بوتاكوز قۋاتقىزى سۇلتانبەكوۆا قولىندا جوعارىدا ايتقان مۇقاباسى سارعىش كەلگەن «قاھارمان» دەگەن كىتاپ بار. وسى كىتاپتا مەرگەن سۇلتانبەك سيازبەكوۆ تۋرالى جازىلعان ەكەن. كەيىن سول سىرتى سارى كىتاپتى قايتا كورمەدىم. قولىما تۇسپەدى.

سۇلتانبەك سيازبەكوۆ 158-ات­قىشتار ديۆيزياسى, 875-اتقىشتار پولكىندە گيتلەرشىلەرگە قارسى جان اياماي سوعىسادى. 1943 جىلى كوكتەمدە «1943 جىلى 13 ناۋرىزدا شولاققورعانعا سمولەنسك وبلىسى, بەلسكي اۋدانى, فەدوتوۆا دەرەۆنياسى ماڭىنداعى كەسكىلەسكەن شايقاستا ەرلىكپەن «قازا تاپتى» دەگەن قارالى قاعاز كەلەدى. اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ وكىلدەرى ارنايى بارىپ شاڭىراعىنا قارالى جايدى ەستىرتەدى. الايدا «قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا اجالدى عانا ولەدى» دەگەندەي سۇلتانبەك ءتىرى بولىپ شىعادى.

ارىدان باستاساق, سۇلتانبەكتىڭ ۇلى قۋات كوكەمىز كوزى تىرىسىندە «اكەم 1930 جىلى سوزاق كوتەرى­لىسىنە قاتىسقان ەكەن. ونى كەيىن قۋعىنشىلىق باسىلعان سوڭ ءسوز اراسىندا ايتىپ وتىراتىن» دەپتى. راسىندا سۇلتانبەك 1930 جىلى 7 اقپاندا باستاۋ العان سوزاق كوتەرىلىسىنە قاتىسادى. بىراق كەيىن اركىمدەردىڭ تۇرتكىلەۋىمەن جازاعا ىلىگىپ كەتەم بە دەپ «شىقپا جانىم شىقپا» دەپ تىنىش جۇرەدى. كەيىن سوعىس باستالعاندا ءوز ەركىمەن العاشقىلاردىڭ قاتا­رىندا مايدانعا اتتانادى. ودان 1943 جىلى اۋىر جارالانىپ ءبىر جاق بەتىنە, جۋان سانىنا سنارياد جارىقشاعى كىرىپ كەتەدى. ءسويتىپ ەس-ءتۇسسىز مايدان دالاسىندا جاتىپ قالادى. كەيىن سۇلتانبەكتى نە­مىستەر تاۋىپ الىپ, تۇتقىنعا تۇ­سەدى. بىراق تۇتقىننان قاشىپ شى­عىپ, كەڭەس اسكەرىنە قايتا قوسىلادى. «كۇنىنە ءتورت-بەس ءفا­شيس­تىڭ كوزىن جويىپ وتىردى», دەي­­دى سوندا ەسەپتەي بەرىڭىز. پولك كو­مانديرى مەرگەن سۇلتانبەك سياز­بەكوۆتى جوعارى كوماندوۆانيەگە جوعارى اتاققا ۇسىنادى. بىراق تا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى­نا ۇسىنىلعاندا تۇتقىنعا ءتۇسۋى بار, سوزاق كوتەرىلىسىنە قاتىسقانى بار, ءبارى الدىنان شىعىپ, كەدەرگى كەلتىرسە كەرەك.

1990 جىلى شولاققورعان اۋىل­دىق كەڭەسىندە جينالىس بولىپ, اۋىل تۇرعىندارى ءبىلىم سالاسىنىڭ ارداگەرى, مايدانگەر سۇلتانبەك سيازبەكوۆتى ماڭگى ەل ەسىندە قال­دىرۋ ماقساتىندا شولاققورعان اۋىلىنداعى اندرەەۆ كوشەسىن وزگەرتىپ, سۇلتانبەك سيازبەكوۆتىڭ ەسىمىن بەرۋ جونىندە ۇسىنىس ايتادى. 1990 جىلى 15 مايدا حالىق دەپۋتاتتارى اۋداندىق كەڭەسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ №145 قارارى بويىنشا اندرەەۆ كوشەسىنە سۇلتانبەك سيازبەكوۆتىڭ ەسىمى بەرىلەدى.

– ەڭ ءبىرىنشى اتامدى 1995 جىلى 9 مامىر قارساڭىندا سول ۋاقىتتاعى اۋدان اكىمى قۋانىش ايتاحانوۆ ىزدەگەن بولاتىن. ءسويتىپ, جەڭىس كۇنى اۋدان ورتالىعىنداعى جەڭىس شەرۋىنە وقۋشىلار اتام سۇلتانبەك سيازبە­كوۆتىڭ پورترەتىن كوتەرىپ شىققانى ءالى كۇنگە ەسىمدە قالىپتى. 2008 جىلى اتام تۋرالى مالىمەتتەر مەن دەرەكتەردى جيناق­تاعان جۋرناليست كارى­باي امزەەۆ اعامىز «وسى جۇرت سۇلتە­كەڭدى بىلە مە ەكەن؟» دەگەن ماقا­لاسىن جازىپ سول جىلى 6 قىركۇيەكتە «تەرىسكەي» گازەتىن­دە جاريا­لانعان بولاتىن, – دەيدى سۇلتانبەك باتىردىڭ نەمەرەسى ماديار سۇلتانبەكوۆ.

ماقسات قارعاباي,

جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى