كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
اۋليەاتانىڭ ونەرى ورگە ءجۇزىپ جاتسا, بارشامىز ءۇشىن جەتىستىك. سوندىقتان بۇل تاقىرىپتىڭ قوزعالۋى الدەكىمنىڭ شامىنا تيۋ ەمەس, ونەردىڭ ورىستەۋىنە وڭ نيەت دەپ تۇسىنگەن دۇرىس. اۋليەاتادا ەرتەدە ءوڭىردىڭ جىرشى-تەرمەشىلەرى بولدى. سول ءۇردىس جالعاسىپ, جامبىل جاباەۆتىڭ كەزەڭىنە جەتتى. جامبىل اتانىڭ قانشاما داستاندى ۇزاق تۇندەر بويى جىرلاعانى امبەگە ايان. جاكەڭنىڭ شاكىرتى كەنەن ازىرباەۆ تا جىرشىلىق, تەرمەشىلىك ءداستۇردى ىلگەرىلەتكەن ونەر يەسى.
تەرمەنى نەگە ەسىمىزگە الىپ وتىرمىز؟ سەبەبى قازاقتىڭ بارلىق تاربيەسى مەن ءتالىمى, وسيەتى, ونەگەسى وسى تەرمەنىڭ سوزدەرىندە جاتىر. قازىر بارعان جەرىن سىيلامايتىن كەلىن كوبەيدى. اتا-اناسىنىڭ ابىرويىن تۇسىرگەن, بۇزاقىلىققا بوي الدىرعان جىگىتتەر سانى ادام شوشىتادى. سونىڭ سالدارىنان قىلمىس جاساۋ, اجىراسۋ, اعايىننىڭ ارازدىعى ءورشىپ بارادى. مۇنىڭ بارشاسى تەرمەنى تىڭداي قالسا, تۇگەل شەشىمىن تاۋىپ كەتەدى دەپ تە ايتۋ قيىن. بىراق «بالانى جاستان» دەگەندەي, بوبەكتەردى بەسىگىندە جاتقان كەزىنەن جىر-تەرمەمەن سۋسىنداتساق, مەكتەپ جاسىنان تەرمەنىڭ ءتالىمىن, ءسوزدىڭ قاسيەتىن ۇعىنۋعا تاربيەلەسەك, كەلەڭسىزدىك ازايار ما ەدى دەگەن تىلەك بىزدىكى.
جالپى, تەرمەشىلىك, جىرشىلىق تۋرالى ايتقان كەزدە ءبىزدىڭ وڭىردە دە ويىمىزعا ورالاتىن ەسىمدەر بار. اۋەلى ۇزاق جىل جىرشىلىق, تەرمەشىلىك باعىتتا ەڭبەك سىڭىرگەن اياز بەتباەۆ اعامىز ەسىمىزگە تۇسەدى. ەسىمى ايتىسپەن تانىلسا دا, ايتمۇحانبەت يساقوۆ تا وسى جانردىڭ جاندانۋىنا ءبىراز تەر توكتى. مەركىلىك بەيبىت شوشاباەۆتى, بايزاقتىق ەرتاي تازابەكوۆتى, بولات باسىقاراەۆتى اتاپ وتۋگە بولادى.
ال بايزاقتىق تەرمەشى ەرتاي تازابەكوۆ: «بارلىق وسيەت پەن تاعىلىم تەرمەنىڭ سوزدەرىندە جاتىر. سول قۇندىلىق جاستار مەن جاسوسپىرىمدەر تاربيەسىنە وتە كەرەك. ءبىز وسى جاعىنان اقساپ تۇرمىز. نەگە تەرمەشىلەر كوپ شىقپايدى دەپ كىنا تاعۋ دا دۇرىس ەمەس. سوڭعى ۋاقىتتا بۇل باعىتقا كوڭىل بولىنبەي كەتتى. ايتىس ونەرى وبلىستا وتە جاقسى دامىدى. ۇلكەندەرىن ايتپاعاندا, وقۋشى اقىنداردىڭ جەتىستىكتەرى دە قوماقتى. سول سەكىلدى تەرمە ونەرىن دە مەكتەپتەن دامىتۋ كەرەك. وقۋشىلار اراسىندا اۋداندىق, وبلىستىق تەرمە بايقاۋلارى ءجيى ءوتىپ, جەڭىمپازداردى ىنتالاندىرۋ قاجەت. قازىر ايتىسكەرلەردى ىنتالاندىرۋ جاقسى. سونداي دەڭگەيدە تەرمەشىلەرگە دە نازار بۇرۋىمىز كەرەك. «ەل ءىشى – ونەر كەنىشى» دەگەندەي, جاس ۇرپاقتى تاربيەلەسەك, جاقسى تەرمەشىلەر كوپتىڭ اراسىنان شىعارىنا سەنىمىم مول», دەيدى.
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى باقىت شاعىرباەۆتى, مەركى اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى بەيبىت شوشاباەۆتى دا سوزگە تارتتىق. ولار دا تەرمە ونەرىنىڭ جاعدايىنا الاڭداۋشىلىقتارىن ءبىلدىردى. ماسەلەن, باقىت شاعىرباەۆ: «مەن كوپتەگەن اۋىلعا تەگىن كونتسەرت بەرەمىن. تەرمەلەردى تەگىن ورىندايمىن. ول دا تەرمە ونەرىن دامىتۋعا باستايتىن قادام. ماعان كوپتەگەن كورەرمەن تەرمەنى دامىتۋدىڭ ءتۇرلى جولدارىن ايتادى» دەسە, بەيبىت شوشاباەۆ: «كەزىندە تەرمە-جىر بايقاۋلارى كوپ ءوتتى. سونىڭ ارقاسىندا جىرشى-تەرمەشى بولىپ قالىپتاستىم. ۇستازىم اياز بەتباەۆتان ۇيرەنگەنىم كوپ. ءوڭىرىمىزدىڭ مادەنيەتىن ۇزاق جىل باسقارعان الىبەك امزەەۆ: «بەيبىت, سەنىڭ ايتىساتىن ونەرىڭدى دە بىلەمىن. بىراق سەن تەرمە مەن جىرشىلىقتىڭ سوڭىنا ءتۇسشى. بىزدە وسى جاعى اقساپ تۇر» دەگەنى بار. سول ولقىلىقتىڭ ورنى ءالى تولماي كەلەدى», دەدى.
ۇزاق جىل مەكتەپ ديرەكتورى, اۋىلدىق وكرۋگ اكىمى بولعان بايزاقتىق تۇرعىن, «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىنىڭ يەگەرى نازىم قۋانىشباەۆا: «تەكتىلىك پەن ۇلاعاتتىڭ بارشاسى تەرمەدە جاتىر. تەرمەنى 9–11 سىنىپتارعا قوسىمشا ساباق رەتىندە جاپپاي وقىتۋ كەرەك. قازىر مەكتەپتەرگە ۇيىرمە ساعاتتارى ءبولىنىپ جاتىر. مۇمكىندىك بار. سولاردىڭ ۇزدىكتەرى اۋداندىق, وبلىستىق بايقاۋلارعا قاتىسۋعا ءتيىس. سوندا بۇل جۇمىس وڭعا باسادى. ەڭ الدىمەن, مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ جاناشىرلىعى كەرەك. مەن زەينەتتە بولسام دا, قىزىلجۇلدىز اۋىلىنداعى ونەر مەكتەبىندە تەرمە سىنىبىنىڭ اشىلۋىنا ىقپال ەتىپ جاتىرمىن», دەدى.
وبلىس اكىمىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن بيىل عانا اشىلعان وبلىستىق «ايتىس اقىندارى مەن جىرشى-تەرمەشىلەرى ورتالىعى» مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى احمەتجان وزبەكوۆكە دە حابارلاستىق.
– وڭىردە ايتىس ونەرى جاقسى دامىعان. ءبىزدىڭ ەكىنشى قاناتىمىز – تەرمەشىلىك پەن جىرشىلىق. مىنە, وسى سالاعا تەرەڭ كوڭىل بولىنبەي جاتقانىن تۇسىنگەن وبلىس باسشىلىعى ارنايى ورتالىق اشىپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى – تەرمە مەن جىرشىلىق ونەرگە كوڭىل بولىنگەندىگى. ازىرگە مۇنداي ورتالىق ءبىزدىڭ وبلىستان باسقا وڭىرلەردە جوق. قازىر وسى ونەردى دامىتۋ باعىتىندا جۇمىستى جوسپارلاپ, قولعا الىپ جاتىرمىز. وسىدان ەكى جىل بۇرىن «حابار» اگەنتتىگى وتكىزگەن «جەتى قازىنا» بايقاۋىندا ءبىزدىڭ وبلىس ونەرپازدارى باس جۇلدە الدى. ول بايقاۋدا تەرمە اتالىمى دا بولدى. دەمەك نەگىز بار, جۇمىس بار.
اۋىل-اۋىلدان تالانتتى جىرشى-تەرمەشىلەردى ىزدەستىرىپ جاتىرمىز. جاقىندا عانا جامبىل اۋدانىنان سارسەن ابىلقايىر دەگەن تەرمەشى جىگىتتى تاپتىق. تەرمەشىلەر قاتارى تولىعىپ كەلەدى. جىرشىلىققا دا كوڭىل بولەمىز. ورتالىق جانىنان جىرشى-تەرمەشىلەر ۇيىمەسىن اشۋ قولعا الىنىپ جاتىر. بيىلعا جاساپ وتىرعان جوسپارىمىز وتە اۋقىمدى. سوندىقتان ءوڭىردىڭ تەرمەشىلەرى مەن جىرشىلارىنىڭ دا بولاشاعى جارقىن. ارينە, سىر ءوڭىرى نەمەسە باتىس وڭىرىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. دەگەنمەن جۇلدە قورىن جاقسىلاپ تاعايىنداپ, جىرشى-تەرمەشىلەر بايقاۋىن وتكىزۋدى جيىلەتۋ قاجەت. جاقسى تەرمەشىلەرگە پاتەر بەرۋ, قولداۋ جاعى جەتىسپەيدى. الداعى ۋاقىتتا مادەنيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ قولداۋىمەن وسىنداي يگى ىستەردى جۇزەگە اسىرا بەرەمىز, – دەدى.
ءبىز دە اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردى كورمەي وتىرعان جوقپىز. ارنايى ورتالىق اشىلعان كەزدە بارشا جامبىلدىقتار قۋاندى. ۇزاق جىلداردان بەرى كەنجەلەپ قالعان ونەردى ورگە باستىرۋعا قادامدار جاسالىپ جاتقانى قانداي جاقسى. ءبىز وسى ونەردى دامىتۋعا قانداي جۇمىستار اتقارىلۋى كەرەكتىگىن سارالادىق. سەبەبى تەرمەشىلىك, جىرشىلىق ونەردىڭ العا باسۋى – بارشامىزعا ورتاق جەتىستىك.
ەسەت دوسالى,
جۋرناليست
جامبىل وبلىسى
