الەمدىك ەكونوميكاداعى قيىندىقتاردىڭ تەمىر قۇرساۋىنان قۇتىلار كۇن تالايعا ارمان بولىپ تۇر. قابىلدانعان شەشىمدەر, قولعا الىنعان باعدارلامالار, ۇتىمدى ۇسىنىستار, باتىل باستامالار كۇردەلى احۋالدى وڭتايلاندىرۋعا جول اشار ەمەس. ۋاقىت وتكەن سايىن ءسوز بەن ءىستىڭ اراسى الشاقتاپ بارادى. باسقانى بىلاي قويعاندا, اقش پەن ەۋرووداق ەلدەرىنىڭ ارەكەتسىزدىگى الەمدى ءارى-ءسارى كۇي كەشتىرۋدە. بۇلاردىڭ كەزىندە جاھاندى جالپاعىنان باسىپ, اتاق-داڭقى دۇركىرەگەن, باسەكەلەسىنە مۇرنىن شۇيىرە قارايتىن الپاۋىت كومپانيالارى دا شىدەرلەنگەن اتتاي كىبىرتىكتەپ, ەرتەڭىنە كۇمانمەن قاراۋعا ءماجبۇر.
سوڭعى ۋاقىتتا اقش-تىڭ بىرقاتار ءىرى كاسىپورىندارى شىعىنعا باتىپ, امالسىزدان جۇمىسشىلارىن بارىنشا قىسقارتۋدا. ەۋروايماقتىڭ كەيبىر مەملەكەتتەرىندەگى جاعدايلار, ءتىپتى, باقىلاۋدان شىعىپ بارا جاتقانداي. گرەكيانىڭ باسىنداعى تاۋقىمەتتەن ءبىر مىسقال دا كەم ەمەس اۋىرتپالىقتارعا دۋشار بولعان بۇل ەلدەردىڭ ىشىندە, اسىرەسە, يتاليانىڭ ءحالى مۇشكىل. سونداي-اق, جاعدايى ءبىرشاما ءتاۋىر دەپ ەسەپتەلىنىپ جۇرگەن گەرمانيادا دا قوردالانعان ماسەلەلەردىڭ شەتى كورىنە باستادى. دالىرەگى, داعدارىس بۇل ەلدى دە سىن تەزىنە سالۋعا كىرىسكەن سەكىلدى. بۇل تالايعا اقىل-كەڭەسىن ايتىپ, اعالىق جاساعانسىپ جۇرگەن گەرمانيانىڭ وزىنە دە تىعىرىقتان جول ىزدەر شاق تاياپ قالعانىن بىلدىرسە كەرەك. «توننىڭ ىشكى باۋىنداي» تىعىز بايلانىسىپ وتىرعان مەملەكەتتەردىڭ شامادان تىس قۇلدىراۋى «نەمىس ماشيناسىنا» وڭاي جۇك بولماسى انىق.
يتاليادا 2009 جىلدىڭ قازان ايىندا قۇرىلعان «بەس جۇلدىز» دەگەن وپپوزيتسيالىق باعىتتاعى قوزعالىس باسشىلارى قازىردىڭ وزىندە اتالعان ماسەلەگە قاتىستى حالىقتىڭ داۋىسىن جيناپ, جىل سوڭىنا قاراي رەفەرەندۋم وتكىزۋدى قولعا الىپ وتىر. بۇلاردى قولداۋشى ساراپشىلار مەملەكەتتىڭ ەۋرودان باس تارتۋى ەكونوميكالىق اۋىرتپالىقتاردىڭ جولىن كەسىپ, الەۋمەتتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرەدى دەگەن پىكىردى ءجيى قايتالاۋدا. وسىلايشا, توتەننەن تۋىنداعان بۇل ماسەلە بۇگىندە تالايدىڭ باسىن اۋىرتىپ وتىر.
يتاليانىڭ ەۋرودان باس تارتۋعا ءمۇمكىندىگى بار ما؟ ەگەر سولاي بولسا, ەل كەلەشەكتە قانداي جاعدايلارعا تاپ كەلۋى مۇمكىن؟ بۇل سۇراقتارعا ناقتى جاۋاپ بەرۋگە ازىرگە ەشكىم دايىن ەمەس. ويتكەنى, اتالمىش ماسەلەگە وراي «ءيا» نەمەسە «جوق» دەپ سەنىمدى تۇردە جاۋاپ بەرۋ اقىلسىزدىقتان تۋىنداعان اسىعىستىق بولار ەدى.
بۇگىندە يتاليالىقتار كۇن تارتىبىنە شىعارىلعان وسى جاعداياتقا بايلانىستى ءتۇرلى پىكىرلەردىڭ جەتەگىنە ەرىپ, جەلپىنىپ ءجۇر. ولاردىڭ ءبىرى «ليرانىڭ كەزىندە تۇرمىسىمىز الدەقايدا ءتاۋىر ەدى. ءتىپتى, قىتايدان دا وزىپ تۇرعانبىز. تاۋارلارىمىز ساپالى ءارى ءوتىمدى بولاتىن. ال قازىر ءبارى مۇلدە كەرىسىنشە. ەۋرووداق ءبىزدى قۇلدىراتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان. قارىزدان كوز اشپاي كەلەمىز. بيلىك ارەكەتسىز. ەشتەڭە شەشپەيتىن اتقارۋشى بيلىكتىڭ تىزگىنى حالىقارالىق ينستيتۋتتاردىڭ قولىندا», دەگەن مازمۇنداعى پىكىردى جاقتايدى. كەيبىر مامانداردىڭ ايتۋىنشا, يتاليا حالقىنىڭ جارتىسىنان استامى ەۋرودان باس تارتۋدى قولدايدى. ەۋرووداقتى جاراتپايتىن ازاماتتاردىڭ قاتارى جىلدان-جىلعا كوبەيۋدە. وعان داعدارىس تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىر. ال جوعارىداعى پىكىرگە قارسىلار «بىرىڭعاي ۆاليۋتا يتاليانى قارىزعا باتۋدان ساقتاپ قالدى. ەۋرونىڭ جالپى ارتىقشىلىعى كوپ, سوندىقتان ودان قول ۇزبەۋ كەرەك. ورتاق ۆاليۋتانى قايتا قاراستىرۋدىڭ قاجەتى جوق. اقشا اۋىستىرۋ وڭاي ەمەس. ءبارىبىر ەشتەڭە وزگەرمەيدى, ودان اۋىرتپالىق جەڭىلدەمەيدى», دەگەن سىڭايداعى ويدى قۇپ كورەدى.
ايتا كەتەيىك, ەۋرودان باس تارتۋ ماسەلەسىنىڭ كوتەرىلۋىنە تۇرتكى بولعان «بەس جۇلدىز» قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى, وسىدان 3 اي بۇرىن ەۋروعا قاتىستى جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ ماقساتىندا قول جيناي باستاعان بەپپە گريللو بىرىڭعاي ۆاليۋتادان قۇتىلمايىنشا ءىس وڭعا باسپايتىنىن 2013 جىلدان بەرى قوزعاپ كەلەدى ەكەن. ەندى ول بۇل شارۋانى بيىل سوڭىنا دەيىن جەتكىزۋدى كوزدەۋدە.
وسى ورايدا ەل دەپۋتاتتارى دا ءتۇرلى باعىت ۇستانىپ وتىر. ولاردىڭ اراسىندا ەۋرووداققا ءىش تارتا قويمايتىندار دا بارشىلىق. ماسەلەن, يتاليا پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتى دجوردجيو سوريال «كەيبىر زەينەتكەرلەر ايىنا 400 ەۋرو عانا الادى. ال ەلدەگى كەدەيلىك شەگى 600 ەۋرو دەپ بەلگىلەنگەن. جۇمىسسىزدار قاتارى دا قالىڭداپ كەلەدى. ولار باسقا ەلگە كەتۋگە ءماجبۇر. بىرىڭعاي ۆاليۋتادان باس تارتقان جاعدايدا ەلدە نە بولارى بەلگىسىز. ەۋروايماققا كىرگەن مەملەكەتتەرگە كەرى قايتار جول جابىق. الايدا, بۇگىنگى گرەكيانىڭ ۇستانعان باعىتى ەۋروپاداعى كوپتەگەن ەلگە دەم بەردى. گرەكيا ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى الەكسيس تسيپراس كۇتپەگەن قادامدار جاساپ, بريۋسسەلدى ويلانتىپ تاستادى», دەيدى. دەپۋتات بۇل ارادا الەكسيس تسيپراستىڭ تاياۋدا ەۋرووداقتى سىناپ ايتقان سوزدەرىن مەڭزەپ وتىر. ەسكە سالايىق, تاياۋدا گرەكيا پرەمەرى ەۋرووداق ەكونوميكاسى وڭتۇستىك جانە سولتۇستىك دەپ ەكىگە بولىنە باستاعانىن, مۇنىڭ سوڭى جاقسىلىققا اپارمايتىنىن, بىرلەستىكتە ادىلدىك, تەپە-تەڭدىك ساقتالۋى ءتيىس ەكەنىن, وداق باسشىلارىنا دۇرىستاپ ويلانۋ قاجەتتىگىن اشىق ايتقان بولاتىن.
وسى ارادا يسپانيانىڭ وپپوزيتسيالىق پارتياسى دا ەۋروايماقتان شىعۋعا بايلانىستى قوزعالىس ۇيىمداستىرۋعا كىرىسىپ جاتقانىن, ولار ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن رەفەرەندۋم وتكىزۋدى كوزدەپ وتىرعانىن, سول سياقتى, فرانتسيانىڭ دا كوزقاراسى ءدال وسىنداي باعىتتا ەكەنىن ايتا كەتەيىك. بۇعان قوسىمشا, ۇلىبريتانيا دا 2 جىلدان سوڭ وداقتان شىعامىز دەگەن ويدا. مۇنىڭ بارلىعىن ءبىلىپ وتىرعان كەيبىر ماماندار ەۋرووداق تەك گەرمانياعا عانا ءتيىمدى دەيدى.
ەندى رەتى كەلىپ تۇرعان سوڭ يتاليانىڭ قازىرگى كەزدەگى احۋالىنا از-كەم توقتالا كەتەيىك. سەبەبى, جوعارىدا ءسوز بولعان ماسەلەلەردىڭ تۋىنداۋىنا ەلدىڭ ىشكى ءتۇيتكىلدەرى تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىرعانى كۇمانسىز. ەندەشە, ول قانداي جاعداياتتار؟
بۇل ەل جۇمىسسىزدىقتىڭ قامىتىن كيگەلى ءبىراز بولدى. قازىرگى يتاليادا 9,5 ميلليون ازاماتتىڭ تۇراقتى تابىسى جوق. بۇل – مەملەكەت حالقىنىڭ 15 پايىزى. ال مۇلدە جۇمىسسىزدار سانى 3 ملن.-نان اسىپ كەتكەن. ەلدىڭ جالپى ەڭبەك كونفەدەراتسياسى جاريالاعان زەرتتەۋلەردىڭ سوڭعى قورىتىندىسى وسىنداي. يتالياداعى جۇمىسسىزدىق تالايدى ۇمىتسىزدىككە اپارىپ تىرەگەن. ماسەلەن, دجوردجيو ۆانتسيني دەگەن پەداگوگ ەڭبەك شارتىنىڭ مەرزىمى ءبىتىپ, جۇمىسسىز قالعان. سوڭعى 5 جىلدا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالارمەن جۇمىس ىستەگەن ول اقىرىندا بيۋدجەت قارجىسىن ۇنەمدەۋ شاراسىنىڭ سالدارىنان قىسقارتۋعا ۇشىراعان. ونىڭ قازىرگى ءۇمىتى تەك كاسىپوداق ۇيىمىندا. ەگەر وسى ۇيىم قۇقىعىن قورعاي الماسا, جاعدايى قيىن, كەلەشەگى ب ۇلىڭعىر. دجوردجيو ۆانتسيني «بارلىق ءۇمىتىم كاسىپوداقتا. ارىپتەستەرىمنىڭ دە كوپ جىلعى ەڭبەگى ەش كەتىپ, دالادا قالعالى تۇر. مۇنداي جاعدايدىڭ بولعانى اقىلعا سىيمايدى. بالالارمەن 10 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەيتىندەر بار. ولاردىڭ ەندى ەشكىمگە كەرەگى جوق», دەيدى.
سوڭعى مالىمەتتەرگە قاراعاندا, ەلدە اي سايىن 50 مىڭعا جۋىق ادام جۇمىسىنان شىعىپ قالۋدا. وزگە كاسىپ تاباتىندار وتە از. جۇمىس ىزدەپ جۇرگەندەردىڭ دەنى 25 پەن 45 جاس ارالىعىنداعى ازاماتتار. ولارعا بەرىلەتىن جاردەماقى كولەمى دە قىسقارىپ كەتكەن. ادامدار جۇمىس تابامىن دەگەن ۇمىتىنەن مۇلدە كۇدەرىن ۇزگەن. مۇنداي جانداردىڭ سانى 100 مىڭداپ سانالادى. ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان ەڭبەك شارتى تۋرالى, ءتىپتى, اڭگىمە قوزعاۋ قيىن. راس, مەملەكەت جاردەماقى تولەۋگە مول قارجى ءبولىپ, جاڭا ەڭبەك رەفورماسىن جۇرگىزۋگە تىرىسىپ باعۋدا. بىراق كاسىپوداقتار بۇل شارالاردىڭ وڭ ناتيجە بەرەرىنە سەنىڭكىرەمەيدى.
يتاليانىڭ Bruno Trentin قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى فۋلۆيو فامموني «زاڭدى وزگەرتۋ ارقىلى جۇمىسسىزدىق ءماسەلەسىن شەشۋگە بولادى دەۋ بوس ءسوز. ودان تۇك وزگەرمەيدى. ءبىزدىڭ پىكىرىمىز وسى. مەنىڭشە, مۇناي ارزانداپ, سالىق تومەندەگەن وسى كەزەڭدى ءتيىمدى پايدالانىپ, قارجىنى ەكونوميكاعا قايتا سالۋ قاجەت», دەيدى.
بۇگىنگى يتاليانىڭ جاي-كۇيى وسىنداي. مۇنداعى حالىقتىڭ ەكونوميكالىق قيىندىقتاردىڭ تۋىنداۋىنا ەۋرووداقتى كىنالاي باستاۋى جاقسىلىقتىڭ نىشانى ەمەس.
جاڭا ۇكىمەت قارىزعا العالى وتىرعان بۇل قارجىنى ەلدەگى قاتاڭ ۇنەمدەۋ ساياساتىنان ەڭ كوپ زارداپ شەككەندەرگە گۋمانيتارلىق كومەك رەتىندە جۇمساماق. پرەمەردىڭ اتالعان مالىمدەمەسىنە ەۋرووداق ەلدەرىنىڭ باسشىلارى قالاي قارايتىنى ازىرگە بەلگىسىز.
گرەكيا ۇكىمەت باسشىسىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, سوڭعى جىلدارى ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 25 پايىزعا قۇلدىراعان. ال جۇمىسسىزدار سانى 1 ملن.-نان اسىپ كەتكەن. بۇل جۇمىسقا جارامدى حالىقتىڭ 25 پايىزىن قۇرايدى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەر جايت, ءبىز بۇعان دەيىن مەملەكەتتىڭ سىرتقى قارىزى 340 ملرد. ەۋرونى قۇراپ وتىرعانى جونىندە بىرنەشە رەت جازعان بولاتىنبىز. الايدا, سوڭعى مالىمەتتەر بويىنشا, بۇل كورسەتكىشتىڭ از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەداۋىر وزگەرگەنى انىقتالدى. دالىرەگى, گرەكيانىڭ سىرتقا بەرەشەگى 412 ملرد. ەۋروعا جەتتى.
ايتا كەتەيىك, ەلگە قارجىلاي كومەك بەرۋدىڭ قازىرگى باعدارلاماسىنىڭ مەرزىمى 28 اقپاندا اياقتالادى. ەگەر گرەكيا ۇكىمەتى وسى ۋاقىتقا دەيىن بورىشىن وتەۋدىڭ جاڭا شارتتارى نەگىزىندە ەۋروپا ورتالىق بانكى, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى جانە ەۋروكوميسسيامەن كەلىسىپ ۇلگەرمەسە, ەلدىڭ جاعدايى تىم ناشارلاپ كەتەدى. ناقتىلاي سويلەسەك, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ شىلدە, تامىز ايلارىنا قاراي گرەكيانىڭ بەرەشەگىن وتەۋگە قارجىسى قالمايدى. ال مۇنىڭ اقىرى دەفولتقا ۇرىندىرۋى ىقتيمال.
ورايى كەلىپ تۇرعاندا توقتالا كەتەيىك, بۇگىندە افيناعا اقىلىن ايتىپ, جول سىلتەۋشىلەر جەتىپ, ارتىلادى. ماسەلەن, اقش-تىڭ فەدەرالدى قورىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى الان گرينسپەن گرەكياعا ەۋروايماقتان شىعۋعا تۋرا كەلەتىنىن جەتكىزدى.
BBC-گە بەرگەن سۇحباتىندا ا.گرينسپەن ەڭسەسى تۇسكەن گرەكيا ەكونوميكاسىنا قولداۋ ءبىلدىرىپ, جاڭا زايمدار بەرگىسى كەلەتىن ەشكىمدى كورىپ تۇرماعانىن ايتادى. جاڭا ۇكىمەت سىرتقى قارىزداردى وتەۋ ماسەلەسىنە قاتىستى كەلىسىمگە كەلۋ ءۇشىن ارەكەت ەتىپ جاتقانىنا قاراماستان, اقش فەدەرالدى قورىن 19 جىل باسقارعان ساياساتكەر گرەكيانىڭ ەۋرووداقتان شىعۋى قاجەت ەكەنىن مالىمدەي كەلىپ, «بۇل قادام افينا مەن ەۋروايماققا بىردەي ءتيىمدى بولادى دەپ ويلامايمىن. ايتسە دە, ۋاقىت وتە مۇنىڭ ءدال قازىرگى جاعدايداعى ەڭ ۇتىمدى ستراتەگيا ەكەنىن ءبارى تۇسىنەدى», دەپ اتالمىش مەملەكەتتىڭ ەۋروايماقتان كەتۋ مۇمكىندىگى تۋرالى ماسەلەگە تۇسىنىكتەمە بەردى.
سول سياقتى, اقش-تىڭ قارجى ءمينيسترى دجەك ليۋ مەن ۇلىبريتانيا قارجى ءمينيسترى دجوردج وسبورن گرەكياعا ءوز ەكونوميكاسىن قالىپقا كەلتىرۋ ماقساتىندا قۇرىلىمدىق رەفورما جاساۋ ءۇشىن كەشەندى قادامدارعا بارعانى ماڭىزدى ەكەنىن جاريالادى. بۇل «ۇلكەن جيىرمالىققا» ەنەتىن مەملەكەتتەردىڭ قارجى مينيسترلەرى جانە ورتالىق بانك باسشىلارىنىڭ ىستامبۇلدا وتەتىن كەزدەسۋى الدىندا Wall Street Journal باسىلىمىنا دجەك ليۋ مەن دجوردج وسبورن ەكەۋىنىڭ بىرلەسىپ جازعان ماقالاسىندا ايتىلعان. ناقتىسىنا كەلسەك, قوس مينيستر «G20-عا ەنەتىن ءار مەملەكەتتىڭ ۇكىمەتى ءوز ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسىن قولداۋ ماقساتىندا جانە «جيىرمالىقتىڭ» ورتاق مۇددەلەرىن, ياعني الەم ەكونوميكاسىنىڭ ديناميكالىق, تۇراقتى جانە كەپىلدى ءوسۋىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قولىندا بار بارلىق مۇمكىندىكتى پايدالانۋعا مىندەتتى», دەپ ءوز ۇندەۋلەرىن جاريالاعان-دى («جيىرمالىق توبى» (G20) – عالامدىق ەكونوميكالىق جانە قارجى سەرىكتەستىگىنە قاتىستى ماسەلەلەردى تالقىلايتىن الدىڭعى قاتارلى فورۋم. «ۇلكەن جيىرمالىق» الەمدەگى ءىرى دامىعان جانە دامۋشى ەكونوميكالاردى بىرىكتىرەدى. ولاردىڭ الەمدىك ءىجو-دەگى ۇلەس سالماعى 85 پايىزدى قۇرايدى. 2013 جىلى G20-عا رەسەي توراعا بولسا, 2014 جىلى بۇل مىندەت اۆسترالياعا اۋىستى. ال 2015 جىلى اتالعان فۋنكتسيانى تۇركيا اتقارادى).
بۇدان بۇرىن گرەكيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى الەكسيس تسيپراس ەل بيلىگىنىڭ قازىرگى ەكونوميكالىق داعدارىستان شىعۋىنا سەپتىگىن تيگىزەتىن حالىقارالىق باعدارلامالاردان باس تارتۋعا نيەتتى ەكەنىن راستاعان بولاتىن. ول جەكسەنبى كۇنى كەشتە پارلامەنتتە سويلەگەن سوزىندە 4 جىلعا جوسپارلانعان ۇكىمەتتىڭ ءوز باعدارلاماسىن ۇسىندى. تسيپراستىڭ جوسپارى بويىنشا ەلدە جەكە ينۆەستيتسيانى قولداۋعا, حالىقارالىق قارىز ماسەلەسىن شەشۋگە, گەرمانيادان باسقىنشىلىق كەزىندە كەتكەن شىعىندار ءۇشىن وتەماقى تالاپ ەتۋگە قاتىستى بىرقاتار رەفورمالار جۇزەگە اسپاق.
سونىمەن قاتار, ول جۇمىستان شىعارىلعان مەكتەپ كۇزەتشىلەرى مەن قارجى مينيسترلىگىندەگى ەدەن جۋشىلاردى قايتا قابىلداۋدى, جوو قىزمەتكەرلەرىن جۇمىستان شىعارۋدى توقتاتۋدى, ءارتۇرلى مەموراندۋمداردىڭ «ايۋاندىق قادامدارىنىڭ» قۇربانى بولعان بارلىق وتباسىعا تەگىن تاماق ۇلەستىرۋدى جانە تەگىن ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتۋدى كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلەلەردىڭ قاتارىنا قوستى. ودان بولەك, پرەمەر-مينيستر كەزەڭ بويىنشا ەڭ تومەن جالاقىنى 751 ەۋرو قىلىپ بەكىتۋگە جانە سالىق سالۋ جۇيەسىن وزگەرتۋگە ۋادە بەردى.
دايىنداعان
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان».
يتاليا ەۋرودان باس تارتا ما؟
«قالايدا ەۋرودان قۇتىلۋ كەرەك». قازىرگى تاڭدا يتاليالىقتاردىڭ باسىم بولىگى وسى ءبىر اۋىز ءسوزدى ءجيى ايتاتىن كورىنەدى. بۇدان ءبىز اتالمىش مەملەكەتتە بىرىڭعاي ۆاليۋتادان باس تارتۋ ماسەلەسى قوزعالا باستاعانىن اڭعارامىز.يتاليادا 2009 جىلدىڭ قازان ايىندا قۇرىلعان «بەس جۇلدىز» دەگەن وپپوزيتسيالىق باعىتتاعى قوزعالىس باسشىلارى قازىردىڭ وزىندە اتالعان ماسەلەگە قاتىستى حالىقتىڭ داۋىسىن جيناپ, جىل سوڭىنا قاراي رەفەرەندۋم وتكىزۋدى قولعا الىپ وتىر. بۇلاردى قولداۋشى ساراپشىلار مەملەكەتتىڭ ەۋرودان باس تارتۋى ەكونوميكالىق اۋىرتپالىقتاردىڭ جولىن كەسىپ, الەۋمەتتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرەدى دەگەن پىكىردى ءجيى قايتالاۋدا. وسىلايشا, توتەننەن تۋىنداعان بۇل ماسەلە بۇگىندە تالايدىڭ باسىن اۋىرتىپ وتىر.
يتاليانىڭ ەۋرودان باس تارتۋعا ءمۇمكىندىگى بار ما؟ ەگەر سولاي بولسا, ەل كەلەشەكتە قانداي جاعدايلارعا تاپ كەلۋى مۇمكىن؟ بۇل سۇراقتارعا ناقتى جاۋاپ بەرۋگە ازىرگە ەشكىم دايىن ەمەس. ويتكەنى, اتالمىش ماسەلەگە وراي «ءيا» نەمەسە «جوق» دەپ سەنىمدى تۇردە جاۋاپ بەرۋ اقىلسىزدىقتان تۋىنداعان اسىعىستىق بولار ەدى.
بۇگىندە يتاليالىقتار كۇن تارتىبىنە شىعارىلعان وسى جاعداياتقا بايلانىستى ءتۇرلى پىكىرلەردىڭ جەتەگىنە ەرىپ, جەلپىنىپ ءجۇر. ولاردىڭ ءبىرى «ليرانىڭ كەزىندە تۇرمىسىمىز الدەقايدا ءتاۋىر ەدى. ءتىپتى, قىتايدان دا وزىپ تۇرعانبىز. تاۋارلارىمىز ساپالى ءارى ءوتىمدى بولاتىن. ال قازىر ءبارى مۇلدە كەرىسىنشە. ەۋرووداق ءبىزدى قۇلدىراتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان. قارىزدان كوز اشپاي كەلەمىز. بيلىك ارەكەتسىز. ەشتەڭە شەشپەيتىن اتقارۋشى بيلىكتىڭ تىزگىنى حالىقارالىق ينستيتۋتتاردىڭ قولىندا», دەگەن مازمۇنداعى پىكىردى جاقتايدى. كەيبىر مامانداردىڭ ايتۋىنشا, يتاليا حالقىنىڭ جارتىسىنان استامى ەۋرودان باس تارتۋدى قولدايدى. ەۋرووداقتى جاراتپايتىن ازاماتتاردىڭ قاتارى جىلدان-جىلعا كوبەيۋدە. وعان داعدارىس تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىر. ال جوعارىداعى پىكىرگە قارسىلار «بىرىڭعاي ۆاليۋتا يتاليانى قارىزعا باتۋدان ساقتاپ قالدى. ەۋرونىڭ جالپى ارتىقشىلىعى كوپ, سوندىقتان ودان قول ۇزبەۋ كەرەك. ورتاق ۆاليۋتانى قايتا قاراستىرۋدىڭ قاجەتى جوق. اقشا اۋىستىرۋ وڭاي ەمەس. ءبارىبىر ەشتەڭە وزگەرمەيدى, ودان اۋىرتپالىق جەڭىلدەمەيدى», دەگەن سىڭايداعى ويدى قۇپ كورەدى.
ايتا كەتەيىك, ەۋرودان باس تارتۋ ماسەلەسىنىڭ كوتەرىلۋىنە تۇرتكى بولعان «بەس جۇلدىز» قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى, وسىدان 3 اي بۇرىن ەۋروعا قاتىستى جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ ماقساتىندا قول جيناي باستاعان بەپپە گريللو بىرىڭعاي ۆاليۋتادان قۇتىلمايىنشا ءىس وڭعا باسپايتىنىن 2013 جىلدان بەرى قوزعاپ كەلەدى ەكەن. ەندى ول بۇل شارۋانى بيىل سوڭىنا دەيىن جەتكىزۋدى كوزدەۋدە.
وسى ورايدا ەل دەپۋتاتتارى دا ءتۇرلى باعىت ۇستانىپ وتىر. ولاردىڭ اراسىندا ەۋرووداققا ءىش تارتا قويمايتىندار دا بارشىلىق. ماسەلەن, يتاليا پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتى دجوردجيو سوريال «كەيبىر زەينەتكەرلەر ايىنا 400 ەۋرو عانا الادى. ال ەلدەگى كەدەيلىك شەگى 600 ەۋرو دەپ بەلگىلەنگەن. جۇمىسسىزدار قاتارى دا قالىڭداپ كەلەدى. ولار باسقا ەلگە كەتۋگە ءماجبۇر. بىرىڭعاي ۆاليۋتادان باس تارتقان جاعدايدا ەلدە نە بولارى بەلگىسىز. ەۋروايماققا كىرگەن مەملەكەتتەرگە كەرى قايتار جول جابىق. الايدا, بۇگىنگى گرەكيانىڭ ۇستانعان باعىتى ەۋروپاداعى كوپتەگەن ەلگە دەم بەردى. گرەكيا ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى الەكسيس تسيپراس كۇتپەگەن قادامدار جاساپ, بريۋسسەلدى ويلانتىپ تاستادى», دەيدى. دەپۋتات بۇل ارادا الەكسيس تسيپراستىڭ تاياۋدا ەۋرووداقتى سىناپ ايتقان سوزدەرىن مەڭزەپ وتىر. ەسكە سالايىق, تاياۋدا گرەكيا پرەمەرى ەۋرووداق ەكونوميكاسى وڭتۇستىك جانە سولتۇستىك دەپ ەكىگە بولىنە باستاعانىن, مۇنىڭ سوڭى جاقسىلىققا اپارمايتىنىن, بىرلەستىكتە ادىلدىك, تەپە-تەڭدىك ساقتالۋى ءتيىس ەكەنىن, وداق باسشىلارىنا دۇرىستاپ ويلانۋ قاجەتتىگىن اشىق ايتقان بولاتىن.
وسى ارادا يسپانيانىڭ وپپوزيتسيالىق پارتياسى دا ەۋروايماقتان شىعۋعا بايلانىستى قوزعالىس ۇيىمداستىرۋعا كىرىسىپ جاتقانىن, ولار ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن رەفەرەندۋم وتكىزۋدى كوزدەپ وتىرعانىن, سول سياقتى, فرانتسيانىڭ دا كوزقاراسى ءدال وسىنداي باعىتتا ەكەنىن ايتا كەتەيىك. بۇعان قوسىمشا, ۇلىبريتانيا دا 2 جىلدان سوڭ وداقتان شىعامىز دەگەن ويدا. مۇنىڭ بارلىعىن ءبىلىپ وتىرعان كەيبىر ماماندار ەۋرووداق تەك گەرمانياعا عانا ءتيىمدى دەيدى.
ەندى رەتى كەلىپ تۇرعان سوڭ يتاليانىڭ قازىرگى كەزدەگى احۋالىنا از-كەم توقتالا كەتەيىك. سەبەبى, جوعارىدا ءسوز بولعان ماسەلەلەردىڭ تۋىنداۋىنا ەلدىڭ ىشكى ءتۇيتكىلدەرى تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىرعانى كۇمانسىز. ەندەشە, ول قانداي جاعداياتتار؟
بۇل ەل جۇمىسسىزدىقتىڭ قامىتىن كيگەلى ءبىراز بولدى. قازىرگى يتاليادا 9,5 ميلليون ازاماتتىڭ تۇراقتى تابىسى جوق. بۇل – مەملەكەت حالقىنىڭ 15 پايىزى. ال مۇلدە جۇمىسسىزدار سانى 3 ملن.-نان اسىپ كەتكەن. ەلدىڭ جالپى ەڭبەك كونفەدەراتسياسى جاريالاعان زەرتتەۋلەردىڭ سوڭعى قورىتىندىسى وسىنداي. يتالياداعى جۇمىسسىزدىق تالايدى ۇمىتسىزدىككە اپارىپ تىرەگەن. ماسەلەن, دجوردجيو ۆانتسيني دەگەن پەداگوگ ەڭبەك شارتىنىڭ مەرزىمى ءبىتىپ, جۇمىسسىز قالعان. سوڭعى 5 جىلدا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالارمەن جۇمىس ىستەگەن ول اقىرىندا بيۋدجەت قارجىسىن ۇنەمدەۋ شاراسىنىڭ سالدارىنان قىسقارتۋعا ۇشىراعان. ونىڭ قازىرگى ءۇمىتى تەك كاسىپوداق ۇيىمىندا. ەگەر وسى ۇيىم قۇقىعىن قورعاي الماسا, جاعدايى قيىن, كەلەشەگى ب ۇلىڭعىر. دجوردجيو ۆانتسيني «بارلىق ءۇمىتىم كاسىپوداقتا. ارىپتەستەرىمنىڭ دە كوپ جىلعى ەڭبەگى ەش كەتىپ, دالادا قالعالى تۇر. مۇنداي جاعدايدىڭ بولعانى اقىلعا سىيمايدى. بالالارمەن 10 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەيتىندەر بار. ولاردىڭ ەندى ەشكىمگە كەرەگى جوق», دەيدى.
سوڭعى مالىمەتتەرگە قاراعاندا, ەلدە اي سايىن 50 مىڭعا جۋىق ادام جۇمىسىنان شىعىپ قالۋدا. وزگە كاسىپ تاباتىندار وتە از. جۇمىس ىزدەپ جۇرگەندەردىڭ دەنى 25 پەن 45 جاس ارالىعىنداعى ازاماتتار. ولارعا بەرىلەتىن جاردەماقى كولەمى دە قىسقارىپ كەتكەن. ادامدار جۇمىس تابامىن دەگەن ۇمىتىنەن مۇلدە كۇدەرىن ۇزگەن. مۇنداي جانداردىڭ سانى 100 مىڭداپ سانالادى. ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان ەڭبەك شارتى تۋرالى, ءتىپتى, اڭگىمە قوزعاۋ قيىن. راس, مەملەكەت جاردەماقى تولەۋگە مول قارجى ءبولىپ, جاڭا ەڭبەك رەفورماسىن جۇرگىزۋگە تىرىسىپ باعۋدا. بىراق كاسىپوداقتار بۇل شارالاردىڭ وڭ ناتيجە بەرەرىنە سەنىڭكىرەمەيدى.
يتاليانىڭ Bruno Trentin قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى فۋلۆيو فامموني «زاڭدى وزگەرتۋ ارقىلى جۇمىسسىزدىق ءماسەلەسىن شەشۋگە بولادى دەۋ بوس ءسوز. ودان تۇك وزگەرمەيدى. ءبىزدىڭ پىكىرىمىز وسى. مەنىڭشە, مۇناي ارزانداپ, سالىق تومەندەگەن وسى كەزەڭدى ءتيىمدى پايدالانىپ, قارجىنى ەكونوميكاعا قايتا سالۋ قاجەت», دەيدى.
بۇگىنگى يتاليانىڭ جاي-كۇيى وسىنداي. مۇنداعى حالىقتىڭ ەكونوميكالىق قيىندىقتاردىڭ تۋىنداۋىنا ەۋرووداقتى كىنالاي باستاۋى جاقسىلىقتىڭ نىشانى ەمەس.
گرەكيا تاعى دا الاقانىن جايدى
ەۋرووداقتان بولىنەمىز دەپ بىرىككەن گرەكيا ەۋروپا ورتالىق بانكىنەن (ەوب) قىسقا مەرزىمدى نەسيە الۋدى كوزدەپ وتىر. بۇل تۋرالى ەلدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى الەكسيس تسيپراس پارلامەنت وتىرىسىندا حابارلادى.جاڭا ۇكىمەت قارىزعا العالى وتىرعان بۇل قارجىنى ەلدەگى قاتاڭ ۇنەمدەۋ ساياساتىنان ەڭ كوپ زارداپ شەككەندەرگە گۋمانيتارلىق كومەك رەتىندە جۇمساماق. پرەمەردىڭ اتالعان مالىمدەمەسىنە ەۋرووداق ەلدەرىنىڭ باسشىلارى قالاي قارايتىنى ازىرگە بەلگىسىز.
گرەكيا ۇكىمەت باسشىسىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, سوڭعى جىلدارى ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 25 پايىزعا قۇلدىراعان. ال جۇمىسسىزدار سانى 1 ملن.-نان اسىپ كەتكەن. بۇل جۇمىسقا جارامدى حالىقتىڭ 25 پايىزىن قۇرايدى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەر جايت, ءبىز بۇعان دەيىن مەملەكەتتىڭ سىرتقى قارىزى 340 ملرد. ەۋرونى قۇراپ وتىرعانى جونىندە بىرنەشە رەت جازعان بولاتىنبىز. الايدا, سوڭعى مالىمەتتەر بويىنشا, بۇل كورسەتكىشتىڭ از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەداۋىر وزگەرگەنى انىقتالدى. دالىرەگى, گرەكيانىڭ سىرتقا بەرەشەگى 412 ملرد. ەۋروعا جەتتى.
ايتا كەتەيىك, ەلگە قارجىلاي كومەك بەرۋدىڭ قازىرگى باعدارلاماسىنىڭ مەرزىمى 28 اقپاندا اياقتالادى. ەگەر گرەكيا ۇكىمەتى وسى ۋاقىتقا دەيىن بورىشىن وتەۋدىڭ جاڭا شارتتارى نەگىزىندە ەۋروپا ورتالىق بانكى, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى جانە ەۋروكوميسسيامەن كەلىسىپ ۇلگەرمەسە, ەلدىڭ جاعدايى تىم ناشارلاپ كەتەدى. ناقتىلاي سويلەسەك, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ شىلدە, تامىز ايلارىنا قاراي گرەكيانىڭ بەرەشەگىن وتەۋگە قارجىسى قالمايدى. ال مۇنىڭ اقىرى دەفولتقا ۇرىندىرۋى ىقتيمال.
ورايى كەلىپ تۇرعاندا توقتالا كەتەيىك, بۇگىندە افيناعا اقىلىن ايتىپ, جول سىلتەۋشىلەر جەتىپ, ارتىلادى. ماسەلەن, اقش-تىڭ فەدەرالدى قورىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى الان گرينسپەن گرەكياعا ەۋروايماقتان شىعۋعا تۋرا كەلەتىنىن جەتكىزدى.
BBC-گە بەرگەن سۇحباتىندا ا.گرينسپەن ەڭسەسى تۇسكەن گرەكيا ەكونوميكاسىنا قولداۋ ءبىلدىرىپ, جاڭا زايمدار بەرگىسى كەلەتىن ەشكىمدى كورىپ تۇرماعانىن ايتادى. جاڭا ۇكىمەت سىرتقى قارىزداردى وتەۋ ماسەلەسىنە قاتىستى كەلىسىمگە كەلۋ ءۇشىن ارەكەت ەتىپ جاتقانىنا قاراماستان, اقش فەدەرالدى قورىن 19 جىل باسقارعان ساياساتكەر گرەكيانىڭ ەۋرووداقتان شىعۋى قاجەت ەكەنىن مالىمدەي كەلىپ, «بۇل قادام افينا مەن ەۋروايماققا بىردەي ءتيىمدى بولادى دەپ ويلامايمىن. ايتسە دە, ۋاقىت وتە مۇنىڭ ءدال قازىرگى جاعدايداعى ەڭ ۇتىمدى ستراتەگيا ەكەنىن ءبارى تۇسىنەدى», دەپ اتالمىش مەملەكەتتىڭ ەۋروايماقتان كەتۋ مۇمكىندىگى تۋرالى ماسەلەگە تۇسىنىكتەمە بەردى.
سول سياقتى, اقش-تىڭ قارجى ءمينيسترى دجەك ليۋ مەن ۇلىبريتانيا قارجى ءمينيسترى دجوردج وسبورن گرەكياعا ءوز ەكونوميكاسىن قالىپقا كەلتىرۋ ماقساتىندا قۇرىلىمدىق رەفورما جاساۋ ءۇشىن كەشەندى قادامدارعا بارعانى ماڭىزدى ەكەنىن جاريالادى. بۇل «ۇلكەن جيىرمالىققا» ەنەتىن مەملەكەتتەردىڭ قارجى مينيسترلەرى جانە ورتالىق بانك باسشىلارىنىڭ ىستامبۇلدا وتەتىن كەزدەسۋى الدىندا Wall Street Journal باسىلىمىنا دجەك ليۋ مەن دجوردج وسبورن ەكەۋىنىڭ بىرلەسىپ جازعان ماقالاسىندا ايتىلعان. ناقتىسىنا كەلسەك, قوس مينيستر «G20-عا ەنەتىن ءار مەملەكەتتىڭ ۇكىمەتى ءوز ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسىن قولداۋ ماقساتىندا جانە «جيىرمالىقتىڭ» ورتاق مۇددەلەرىن, ياعني الەم ەكونوميكاسىنىڭ ديناميكالىق, تۇراقتى جانە كەپىلدى ءوسۋىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قولىندا بار بارلىق مۇمكىندىكتى پايدالانۋعا مىندەتتى», دەپ ءوز ۇندەۋلەرىن جاريالاعان-دى («جيىرمالىق توبى» (G20) – عالامدىق ەكونوميكالىق جانە قارجى سەرىكتەستىگىنە قاتىستى ماسەلەلەردى تالقىلايتىن الدىڭعى قاتارلى فورۋم. «ۇلكەن جيىرمالىق» الەمدەگى ءىرى دامىعان جانە دامۋشى ەكونوميكالاردى بىرىكتىرەدى. ولاردىڭ الەمدىك ءىجو-دەگى ۇلەس سالماعى 85 پايىزدى قۇرايدى. 2013 جىلى G20-عا رەسەي توراعا بولسا, 2014 جىلى بۇل مىندەت اۆسترالياعا اۋىستى. ال 2015 جىلى اتالعان فۋنكتسيانى تۇركيا اتقارادى).
بۇدان بۇرىن گرەكيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى الەكسيس تسيپراس ەل بيلىگىنىڭ قازىرگى ەكونوميكالىق داعدارىستان شىعۋىنا سەپتىگىن تيگىزەتىن حالىقارالىق باعدارلامالاردان باس تارتۋعا نيەتتى ەكەنىن راستاعان بولاتىن. ول جەكسەنبى كۇنى كەشتە پارلامەنتتە سويلەگەن سوزىندە 4 جىلعا جوسپارلانعان ۇكىمەتتىڭ ءوز باعدارلاماسىن ۇسىندى. تسيپراستىڭ جوسپارى بويىنشا ەلدە جەكە ينۆەستيتسيانى قولداۋعا, حالىقارالىق قارىز ماسەلەسىن شەشۋگە, گەرمانيادان باسقىنشىلىق كەزىندە كەتكەن شىعىندار ءۇشىن وتەماقى تالاپ ەتۋگە قاتىستى بىرقاتار رەفورمالار جۇزەگە اسپاق.
سونىمەن قاتار, ول جۇمىستان شىعارىلعان مەكتەپ كۇزەتشىلەرى مەن قارجى مينيسترلىگىندەگى ەدەن جۋشىلاردى قايتا قابىلداۋدى, جوو قىزمەتكەرلەرىن جۇمىستان شىعارۋدى توقتاتۋدى, ءارتۇرلى مەموراندۋمداردىڭ «ايۋاندىق قادامدارىنىڭ» قۇربانى بولعان بارلىق وتباسىعا تەگىن تاماق ۇلەستىرۋدى جانە تەگىن ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتۋدى كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلەلەردىڭ قاتارىنا قوستى. ودان بولەك, پرەمەر-مينيستر كەزەڭ بويىنشا ەڭ تومەن جالاقىنى 751 ەۋرو قىلىپ بەكىتۋگە جانە سالىق سالۋ جۇيەسىن وزگەرتۋگە ۋادە بەردى.
دايىنداعان
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان».
