سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – يگور بۋرگاندينوۆ
ايماققا ورتاق تەلەارنا قۇرىلادى
«جاھاندىق وزگەرىستەر داۋىرىندەگى ورتالىق ازيا. ستراتەگيالىق دامۋ قۇرالى رەتىندەگى مەديا» اتتى جيىنعا 700-دەن اسا جۋرناليست, مەديا ۇيىمى جەتەكشىلەرى, ساياساتكەرلەر مەن بەدەلدى ساراپشىلار قاتىسىپ, تسيفرلىق كەڭىستىكتەگى ىنتىماقتاستىق, جالعان اقپاراتقا قارسى كۇرەس, كليماتتىڭ وزگەرۋى, گەوساياسي تۇراقسىزدىق سىندى وزەكتى جاھاندىق سىن-قاتەرلەردى تالقىعا سالدى.
فورۋمنىڭ شىمىلدىعىن ورتالىق ازيا ەلدەرى اقپارات مينيسترلەرىنىڭ جۇمىس كەزدەسۋى اشتى. وعان ەلىمىزدىڭ مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆا, وزبەكستان, قىرعىزستان, تاجىكستان سالالىق ۆەدومستۆولارىنىڭ باسشىلارى مەن ءوڭىردىڭ نەگىزگى مەديا قۇرىلىمدارىنىڭ جەتەكشىلەرى قاتىستى.
القالى جيىننىڭ اشىلۋ راسىمىندە ءسوز العان مينيستر ا.بالاەۆا فورۋمنىڭ اقپاراتتىق ىنتىماقتاستىققا ارنالعان بىرەگەي الاڭ ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ باستاماسى ارقاسىندا بىرلەسكەن مەدياجوبالار جاساۋ مەن گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى نىعايتۋ جۇمىستارى جاندانا تۇسكەنىن ايتتى. ورتالىق ازيا قازىرگى ۋاقىتتا ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى سەنىمدى كوپىر ءارى ترانزيتتىك حاب بولۋمەن قاتار زور ينۆەستيتسيالىق, ساۋدا-ەكونوميكالىق, تۋريستىك جانە مادەني-گۋمانيتارلىق الەۋەتى بار اۋقىمدى ورتالىققا اينالعانىن ايتىپ, بىرنەشە ماڭىزدى ماسەلەگە ارنايى توقتالدى.
– ورتالىق ازيا كوشباسشىلارى دەڭگەيىندە اقپاراتتىق سالاداعى ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرۋ ماسەلەسى بىرنەشە رەت تالقىلانعانى ءمالىم. بىلتىر استانادا وتكەن كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋدە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بىرلەسكەن مەدياونىمدەر جاساۋ تۋرالى باستاما كوتەردى. ەلىمىز ورتالىق ازيانىڭ ورتاق تەلەارناسىن قۇرۋ جانە ايماقتىڭ الەۋەتى, وسى اۋماقتا تۇراتىن حالىقتاردىڭ دوستىعى مەن بىرلىگى تۋرالى حاباردار ەتەتىن تەلەجوبالاردى, سونداي-اق ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدىڭ تاريحى مەن ەرەكشەلىگى تۋرالى تانىمدىق تەلە-راديو باعدارلامالار توپتاماسىن دايىنداۋ يدەياسىن قولدادى. وسىلايشا, قازىرگى ۋاقىتتا ورتالىق ازيا ەلدەرى وڭىردەگى اقپاراتتىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا باعىتتالعان بىرلەسكەن تەلەارنا مەن وڭىرلىك مەدياپلاتفورمانى ىسكە قوسۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرىپ جاتىر, – دەدى ا.بالاەۆا.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ مەديا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعى جوسپارلى تۇردە جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلىپ كەلەدى. ماسەلەن, ەلىمىزدىڭ مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى مەن وزبەكستاننىڭ اقپارات جانە بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيالار اگەنتتىگى اراسىندا 2025 جىلعا دەيىنگى ءوزارا ءىس-قيمىل جوسپارىنا قول قويىلعان. جوسپار مەدياكونتەنت الماسۋدى, جۋرناليستەرگە ارنالعان ترەنينگتەر مەن سەمينارلار وتكىزۋدى, ءباسپاسوز حاتشىلارىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدى, جاس مامانداردى قولداۋدى جانە جالعان اقپاراتپەن بىرلەسىپ كۇرەسۋدى قامتيدى. سونداي-اق تاراپتار تاجىريبە الماسۋ جانە كاسىبي بايلانىستاردى دامىتۋ ماقساتىندا ەكى ەلدىڭ جۋرناليستەرى ءۇشىن ءباسپاسوز تۋرلارىن ۇيىمداستىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى.
كوشپەلىلەر ويىندارى مادەنيەت مەرەكەسىنە ۇلاستى
مينيستر ا.بالاەۆا كوتەرگەن كەلەسى ماسەلە – بىرلەسكەن مەدياجوبالار جاساۋ. ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ شولپان-اتا قالاسىندا وتكەن كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋىندە پرەزيدەنت ق.توقاەۆ بىرلەسكەن جۇمىستىڭ ماڭىزدى ۆەكتورى ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ باي تاريحي جانە مادەني مۇراسىن تانىمال ەتۋ ەكەنىن اتاپ وتكەنى بەلگىلى.
– وسى جۇمىس اياسىندا قازاقستان مەن وزبەكستان بىرلەسىپ شىعارعان «قورقىت اتا» تاريحي تەلەسەريالىن, قىرعىزستانمەن بىرلەسكەن «قوس قانات» تەلەكوپىرىن, قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە باعىتتالعان «زاكوۆات» زياتكەرلىك ويىنىن اتاپ وتۋگە بولادى. مۇنداي تاجىريبەنى ءوڭىردىڭ ورتاق تاريحي تۇلعالارىنا, مادەني مۇراسىنا, تۋريستىك مۇمكىندىكتەرى مەن قازىرگى زامانعى جەتىستىكتەرىنە ارنالعان جاڭا بىرلەسكەن مەدياجوبالاردى جاساۋ ارقىلى كەڭەيتە تۇسكەن ءجون دەپ سانايمىن. ءبىزدىڭ ارنالار قازىردىڭ وزىندە قىرعىزستاندا, وزبەكستاندا, ازەربايجان مەن تاجىكستاندا حابار تاراتادى. ولارمەن ءبىز ارنالاردىڭ پاريتەتتىك قاتىسۋ ءتىزىمىن كەڭەيتۋ بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز, – دەدى مينيستر.
وڭىردە مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستار دا جوسپارلى تۇردە نىعايىپ كەلە جاتقانىن ايتقان ا.بالاەۆا جىل سايىن ەلىمىزدە قىرعىزستاننىڭ, وزبەكستاننىڭ, تاجىكستان مەن تۇرىكمەنستاننىڭ مادەني كۇندەرى زور تابىسپەن وتكىزىلىپ جۇرگەنىن جەتكىزدى. ءدال سول سەكىلدى اتالعان ەلدەردە قازاقستاننىڭ مادەني كۇندەرى دە ءوتىپ جاتىر.
«دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىندارى ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن ورتاق مادەني-تاريحي مۇرانى بەينەلەيتىن بىرىكتىرۋشى وقيعاعا اينالدى. بىلتىر قىركۇيەك ايىندا استانادا وتكەن V كوشپەلىلەر ويىندارىنا الەمنىڭ 89 ەلىنەن 2 800 قاتىسۋشى مەن 700-دەن اسا جۋرناليست كەلدى. ويىنداردىڭ اشىلۋ سالتاناتى مەن باسقا دا سپورتتىق جارىستارىن تۇركيا, رەسەي, ازەربايجان, موڭعوليا, وزبەكستان, تۇرىكمەنستان مەن قىرعىزستان ەلدەرى جوعارى ساپادا تاراتىپ, كوپشىلىك كورەرمەنگە جەتكىزدى. بۇل ءىس-شارا سپورتتىق جارىس اياسىنان الدەقايدا اسىپ ءتۇسىپ, بۇكىل وڭىردەن جۇزدەگەن مىڭ كورەرمەن مەن ءتۋريستىڭ باسىن قوسقان كوشپەلى مادەنيەتتىڭ تاماشا مەرەكەسىنە ۇلاستى, – دەدى مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى.
سونداي-اق ا.بالاەۆا ورتالىق ازيا ءوڭىرى ءىرى حالىقارالىق مەديارەسۋرستار مەن ينتەرنەت-پلاتفورمالار ءۇشىن قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن سالماقتى ورتاق نارىقتى قالىپتاستىرىپ جاتقانىن, سول ارقىلى جاھاندىق مەدياالاڭعا بىرلەسىپ شىعۋ كەرەك ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءبىزدىڭ ەلىمىز حالىقارالىق رەسۋرستارمەن بايلانىس ورناتۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. وتكەن جىلدىڭ تامىز ايىندا استانا قالاسىندا «Euronews» ارناسىنىڭ ورتالىق ازيا بويىنشا وكىلدىگىن اشۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلعانىن مىسالعا كەلتىردى.
– «Euronews» كومانداسى ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدىڭ ونەرى, مادەنيەتى مەن ءومىر سالتى تۋرالى «مودەرن نومادس» تەلەشوۋىن, «ورتالىق ازيادان شىققان داۋىستار» تاقىرىپتىق سەرياسىن – ءوڭىردىڭ بەلگىلى قايراتكەرلەرىمەن سۇحباتتاردى, ءىرى وڭىرلىك ءىس-شارالاردى قامتيتىن «فوكۋس» رەپورتاجدارىنىڭ بىرقاتارىن كورسەتۋگە كىرىستى. ءبىز ورتالىق ازيانىڭ بارلىق ەلىمەن ورتاق تاريحي جانە مادەني مۇرامىزدى, ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە تۋريستىك الەۋەتىمىزدى كورسەتۋگە باعىتتالعان بىرلەسكەن مەدياجوبالاردى جاساۋ بويىنشا حالىقارالىق ارىپتەستەردى تارتۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋگە نيەتتىمىز, – دەدى مينيستر.
زاڭ سالاسىندا ارىپتەستىكتى نىعايتۋ قاجەت
ايدا بالاەۆا كوتەرگەن تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – زاڭ شىعارۋ سالاسىندا تاجىريبە الماسۋ. ماسەلەن, بۇگىندە ءبىزدىڭ ەلىمىز ءوز سەرىكتەستەرىمەن مەديا سالانى جەتىلدىرۋ بويىنشا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىس تاجىريبەسىن جانە وڭ ناتيجەلەرىن بولىسۋگە دايىن.
– 2023 جىلى مەملەكەت باسشىسى «ونلاين-پلاتفورمالار جانە ونلاين-جارناما تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. وندا «ونلاين-پلاتفورما» جانە «جەدەل حابار الماسۋ سەرۆيسى» ۇعىمدارى ايقىندالدى, شەتەلدىك ونلاين-پلاتفورمالاردىڭ باق سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگانمەن ىقپالداستىق بويىنشا ءوزىنىڭ زاڭدى وكىلىن تاعايىنداۋ, زاڭدارمەن جانە سوت شەشىمدەرىمەن تىيىم سالىنعان زاڭسىز اقپاراتتى جويۋ شارالارى بەلگىلەندى. سونداي-اق مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ شەتەلدىك ونلاين-پلاتفورمالاردىڭ, مەسسەندجەرلەردىڭ زاڭدى وكىلدەرىنىڭ ءتىزىلىمىن جۇرگىزۋ قۇزىرەتى ەنگىزىلدى. «ماسس-مەديا تۋرالى» زاڭ ءساتتى قابىلدانىپ, كۇشىنە ەندى, – دەدى ا.بالاەۆا.
سونىمەن قاتار مينيستر اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ ارقاسىندا زاڭسىز كونتەنت (كيبەربۋللينگ, الاياقتىق, ەكسترەميزم, پورنوگرافيا) پەن جالعان اقپاراتتى تاراتۋعا قارسى كۇرەستە ايتارلىقتاي تابىسقا قول جەتكىزىلگەنىن اتاپ ءوتتى. 2018 جىلى زياندى كونتەنتكە قول جەتكىزۋدى شەكتەۋدىڭ قۇقىقتىق تەتىكتەرىن بەكىتكەن «بالالاردى دەنساۋلىعى مەن دامۋىنا زيان كەلتىرەتىن اقپاراتتان قورعاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ, جەتىلدىرىلىپ جاتىر. سول تەتىكتەر اقپاراتتىق كەڭىستىكتەگى بالالار قاۋىپسىزدىگىنىڭ نەگىزدەرىن قامتاماسىز ەتۋدە ماڭىزدى قادام بولدى.
مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ءار ەلدەن كەلگەن ارىپتەستەرىن جالعان اقپاراتقا قارسى بىرلەسىپ جۇمىس جۇرگىزۋگە شاقىرا كەلە, فەيكپەن كۇرەستە ەلىمىزدىڭ «Stopfake.kz» جوباسى ءساتتى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقانىن, سونىمەن قاتار پرەزيدەنت «كرەاتيۆتى يندۋستريانى دامىتۋ قورىن» قۇرۋدى تاپسىرعانىن, ۇكىمەت كرەاتيۆتى يندۋستريانى دامىتۋدىڭ 2021–2025 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىن بەكىتىپ, ىسكە اسىرىپ جاتقانىن ايتتى.
– قازاقستاندىق سەريالدار مەن فيلمدەر تەلەارنا مەن ستريمينگتىك پلاتفورمالاردا جوعارى كورسەتكىشتەرگە يە بولىپ, تمد, ەۋروپا مەن ازيا ەلدەرىنە ەكسپورتتالىپ جاتىر. وسىلايشا, ەلىمىز «كرەاتيۆتى تاۋارلار مەن قىزمەتتەر» باعىتى بويىنشا «جاھاندىق يننوۆاتسيا يندەكسى» رەيتينگىندە 65-ورىنعا كوتەرىلدى. «سالەم ينتەرتەيمەنت» (Salem entertainment) ەكسكليۋزيۆتى بەينەكونتەنتتىڭ وتاندىق فابريكاسى الەۋمەتتىك جەلىلەردە جانە بەينەحوستينگتەردە كونتەنتتى ءوندىرۋ جانە تاراتۋ بويىنشا وڭىردەگى ەڭ ءىرى مەدياكومپانيا بولىپ سانالادى, – دەدى ول.
ا.بالاەۆا ءوز ءسوزىن قورىتىندىلاي كەلە عىلىمي جانە ءبىلىم بەرۋ الەۋەتىن بىرىكتىرە وتىرىپ, ورتالىق ازيا جۋرناليستيكا اكادەمياسىن قۇرۋ, جاستاردىڭ دارىندى وكىلدەرى ءۇشىن شىعارماشىلىق ورتالىعى بولۋدى كوزدەيتىن ورتالىق ازيا كرەاتيۆتى حابىن قۇرۋ, ۇزدىك جۇمىستاردى اتاپ وتۋگە جانە لايىقتى جۋرناليستەر مەن كونتەنتمەيكەرلەردىڭ ەڭبەگىن تانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جۋرناليستيكا سالاسىنداعى ورتالىق ازيا سىيلىعىن تاعايىنداۋ, ء«بىزدىڭ ادامدار» تەلەجوباسىن ىسكە قوسۋ, سول ارقىلى تۇراتىن ەلىنە جانە قارىم-قاتىناس تىلىنە قاراماستان, جاستاردى شابىتتاندىراتىن جانە ولارعا ونەگە بولاتىن تۇلعالار تۋرالى اڭگىمەلەۋ, ناۋرىزعا ارنالعان تەلەكوپىر ۇيىمداستىرۋ, باۋىرلاس ەلدەرىمىزدىڭ تەلەارنالارى ءۇشىن تەلەونىمدەردى قولجەتىمدى ەتۋ, تۋريزم مەن ينۆەستيتسيانى تانىمال ەتۋگە باعىتتالعان بىرلەسكەن كونتەنتتىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ, وسى جىلدىڭ كۇزىندە «ميپكوم» (MIPCOM) تەلەونىمدەرىنىڭ ەڭ تانىمال كورمەسىندە «Central Asia» برەندىمەن بىرىڭعاي الاڭ ۇسىنۋ, تەلەارنالار ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى ارىپتەستەرىنىڭ وتىنىمدەرى بويىنشا تۇسىرىلىمدەردى وتەۋسىز نەگىزدە جۇزەگە اسىراتىن الاڭ قۇرۋ سەكىلدى ماڭىزدى ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى.
ىقپالداستىق جاڭا كەزەڭگە بەت بۇردى
فورۋمنىڭ اشىلۋىندا ءسوز سويلەگەن وزبەكستان پرەزيدەنتى اكىمشىلىگى جانىنداعى اقپارات جانە بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيالار اگەنتتىگىنىڭ ديرەكتورى اسادجون حودجاەۆ ورتالىق ازيا بۇگىندە ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا كەزەڭىنە وتكەنىن, كەيىنگى قىسقا ۋاقىتتىڭ ىشىندە بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلە شەشىمىن تاۋىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ورتالىق ازيا دوستىق كەڭىستىگىنە اينالىپ, بارلىق سالادا ءوزارا سەنىم مەن تاتۋ كورشىلىك قاتىناس نىعايىپ كەلەدى.
ا.حودجاەۆ مەديافورۋمدار وتكىزۋ يگى داستۇرگە اينالعانىن ايتا كەلە مۇنداي ايتۋلى ءىس-شارالار كوپجاقتى ءارى ەكىجاقتى فورماتتا دا ۇيىمداستىرىلىپ جاتقانىن, ماسەلەن, بىلتىر قىركۇيەك ايىندا ءبىرىنشى وزبەك-ازەربايجان مەديافورۋمى وتكەنىن حاباردار ەتتى.
سونىمەن قاتار وزبەكستاندىق مامان ءوزارا ىنتىماقتاستىقتىڭ بىرقاتار ماڭىزدى باعىتىنا توقتالدى.
– بىرىنشىدەن, ورتالىق ازياداعى ءاربىر مەملەكەت ءوز كورشىلەرىمەن ەكىجاقتى قاتىناستى تەرەڭدەتە بەرۋى كەرەك. ەكىنشىدەن, ايماقتاعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ينستيتۋتتىق جانە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازاسىن نىعايتۋ قاجەت. ۇشىنشىدەن, جالعان اقپارات جاعادان الىپ تۇرعان زاماندا ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ ناتيجەلەرى تۋرالى باق ارقىلى, الەۋمەتتىك جەلىلەردە وبەكتيۆتى اقپارات بەرىپ, تانىمال كونتەنتتى تاراتۋ تاجىريبەسىن قالىپتاستىرۋ وتە ماڭىزدى. تورتىنشىدەن, ۇلتتىق ارنالارىمىزدىڭ ايماقتاعى بارلىق ەلدىڭ حابار تاراتۋ كەڭىستىگىنەن ورىن الۋىن جولعا قويعان ءجون. بۇل مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىس كوكجيەگىن كەڭەيتىپ, حالىقتارىمىز اراسىندا جاڭا ديالوگ ارنالارىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بەسىنشىدەن, جالعان اقپاراتپەن كۇرەس زامانىندا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اشىقتىعى ماڭىزدى. وسىعان وراي ءباسپاسوز حاتشىلارى ينستيتۋتى ۇنەمى دامىپ وتىرۋى قاجەت. بۇل سالادا دا ءبىز ءوزارا تاجىريبە الماسىپ, بىرىمىزدە جوقتى ەكىنشىمىز ۇيرەنىپ, ءبىر-بىرىمىزگە قولداۋ كورسەتكەنىمىز ابزال, – دەدى ول.
ماڭىزدى تالقىنى شۋشادا جالعاستىرۋ ۇسىنىلدى
ازەربايجان مەديا دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى احمەد يسمايلوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر باق-تىڭ ءرولى بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيگە كوتەرىلىپ, ول وقيعالاردىڭ رەفلەكتورى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ستراتەگيالىق دامۋدىڭ ماڭىزدى درايۆەرى رەتىندە دە ايرىقشا مانگە يە بولىپ وتىر. اقپارات قۇرالدارى بولاشاقتى قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى رەتىندە قىزمەت ەتەدى. ويتكەنى ازاماتتاردى اقپاراتتاندىرادى, وقىتادى جانە پىكىر قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىرگى جاھاندانۋ داۋىرىندە جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە قارسى كۇرەس پەن مەديا لاندشافتتى شوعىرلاندىرۋ ءۇشىن كۇش-قۋاتىمىزدى بىرىكتىرگەن ورىندى ەكەنىن ايتتى.
– ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ ورتاق مادەنيەتى مەن تاريحى, سونداي-اق مەملەكەت باسشىلارى اراسىنداعى قالىپتاسقان يگى قارىم-قاتىناس ىرگەلى ديپلوماتيالىق بايلانىستاردى, سونىڭ ىشىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن كوممۋنيكاتسيالار سالالارىنداعى قاتىناستى جاقسارتادى. اقپاراتتىق كەڭىستىكتى دامىتۋ مەن قورعاۋ – كەز كەلگەن ەلدىڭ جالعىز قولىنان كەلەتىن شارۋا ەمەس. جاھاندىق سىن-قاتەرلەر ۇجىمدىق ارەكەتتى تالاپ ەتەدى. باق ديپلوماتياسى ترانسشەكارالىق ىنتىماقتاستىق, بىرلەسكەن تەكسەرۋلەر مەن مادەني الماسۋلار ارقىلى ارىپتەستىكتى دامىتا الادى, – دەدى ول.
ازەربايجاندىق مامان ازيا قۇرلىعىنىڭ باسقا بولىكتەرىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋدىڭ بىرەگەي الاڭى – ورتالىق ازيا ءى مەديافورۋمى دا كوپكە پايدالى بولعانىن ايتتى. سونداي-اق ول ازەربايجاننىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن, اسىرەسە قازاقستان جانە وزبەكستانمەن مەديا سالاسىندا ىنتىماقتاستىعى ارتىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى.
ءسوزىنىڭ سوڭىندا ا.يسمايلوۆ وسى جىل ازەربايجان ءۇشىن ماڭىزدى كەزەڭ بولىپ وتىرعانىنا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بيىل ازەربايجان ءوزىنىڭ ۇلتتىق ءباسپاسوزىنىڭ 150 جىلدىعىن اتاپ وتەدى.
– وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, ءبىز جىل سايىن ءداستۇرلى تۇردە پرەزيدەنت يلحام اليەۆتىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن شۋشا جاھاندىق مەديافورۋمىن ۇيىمداستىرىپ كەلەمىز. باق سالاسىنداعى وزەكتى تاقىرىپتاردىڭ كەڭ اۋقىمىن تالقىلاۋ, يدەيالارمەن الماسۋ, ايماقتىق جانە حالىقارالىق مەديا ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ءۇشىن سەرپىندى الاڭ قىزمەتىن اتقاراتىن الداعى شۋشا جاھاندىق III مەديافورۋمىندا وسى مازمۇندى ديالوگتى جالعاستىرۋعا ارقايسىڭىزدى جىلى لەبىزبەن شاقىرامىن. ءىس-شارا 3 ايدان كەيىن, 19–22 شىلدە ارالىعىندا ازەربايجاننىڭ تاريحى تەرەڭ شۋشا قالاسىندا وتەدى جانە وعان سىزدەر دە قاتىسىپ, ەڭ ماڭىزدى دەگەن ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا اتسالىساسىزدار دەپ ۇمىتتەنەمىن, – دەدى ول.
ديپفەيكتەر قوعام دەگبىرىن الىپ تۇر
جيىندا ءسوز العان قىرعىز رەسپۋبليكاسى مادەنيەت, اقپارات, سپورت جانە جاستار ساياساتى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى مارات تاعاەۆ ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ اقپاراتتىق سالاداعى ىنتىماقتاستىعى ۋاقىت وتكەن سايىن وزەكتىلىگى جوعارىلاي تۇسكەنىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. سونىڭ ىشىندە ينتەرنەت ارقىلى تارالاتىن قاۋىپ-قاتەرگە قارسى بىرلەسكەن كۇرەس – زامان تالابى. ونىڭ ايتۋىنشا, اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ, اسىرەسە جاساندى ينتەللەكتىنىڭ جەدەل دامۋى قوعامعا پايداسىمەن قاتار, كەيبىر جاعىمسىز اسەرلەرىن دە بەرىپ جاتىر.
– ءبىر جاعىنان, جي ادامدارعا ۇلكەن مۇمكىندىكتەر ەسىگىن اشتى. اتاپ ايتقاندا, ۇدەرىستەردى اۆتوماتتاندىرۋ مەن ۇلكەن كولەمدەگى مالىمەتتەردى تالداۋعا دەيىنگى جەڭىلدىكتەردى ۇسىنادى. ەكىنشى جاعىنان, وسى مۇمكىندىكتەردى تەرىس ماقساتتا پايدالاناتىندار دا توبە كورسەتىپ ءجۇر. سونىڭ ءبىرى – ديپفەيكتەر. نەيروجەلىلەر شىنايى جاعدايلاردان ايىرا المايتىنداي جالعان ۆيدەولار مەن اۋديوماتەريالداردى تاراتىپ جاتىر. مۇنداي تەحنولوگيالار وتىرىك حابارلاردى جايۋ, قوعامدىق پىكىردى بۇرۋ, كيبەرقىلمىس جاساۋ, قوعام قايراتكەرلەرى مەن مەملەكەتتىك ورگاندارعا جالا جابۋ ماقساتىندا پايدالانىلۋى مۇمكىن, – دەدى ول.
بۇگىندە ورتالىق ازيا بىرلەسكەن شەشىمدەر مەن مەديانى ستراتەگيالىق تۇرعىدان قاراستىرۋدى تالاپ ەتەتىن سىن-قاتەرلەرگە تاپ بولىپ وتىرعانىن تىلگە تيەك ەتكەن ول ءبىرتۇتاس اقپاراتتىق كەڭىستىكتى دامىتۋ مەن مەديا سالاداعى وڭىرلىك ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ءبىزدىڭ ەلدەرگە جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە توتەپ بەرۋگە, قوعامنىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋعا جانە دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردىڭ دامۋىنا ىقپال ەتۋگە كومەكتەسەتىنىن, مەديا تەك بايلانىس قۇرالى ەمەس, سونىمەن قاتار ستراتەگيالىق ءوسۋ قۇرالى بولا الاتىنىن جەتكىزدى.
– وسىعان بايلانىستى حالىقتىڭ تسيفرلىق جانە مەدياساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ اسا ماڭىزدى. ازاماتتاردى اقپاراتتى تالداۋ مەن سىني تۇرعىدان پايىمداۋ داعدىلارىنا, فەيكتەر مەن ينتەرنەت-الاياقتىق ادىستەرىن تانۋعا ۇيرەتۋ قاجەت. تەك وسىلاي دەسترۋكتيۆتى كونتەنتكە ۇشىراۋ قاتەرىن ازايتىپ, كوممۋنيكاتسيالىق ورتانىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە بولادى. ءبىرتۇتاس اقپاراتتىق كەڭىستىكتى دامىتۋ كيبەرقاۋىپسىزدىك سالاسىندا بىرلەسكەن تەتىكتەر قۇرۋدى, تسيفرلىق قاتەرلەردى رەتتەۋ تاجىريبەسىمەن الماسۋدى, سونداي-اق ءبىلىم بەرۋ مەن اعارتۋ سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدى قاجەت ەتەدى. اقپاراتتىق ينتەگراتسيا تەك تەحنولوگيالىق پروگرەسپەن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار جاۋاپتى تسيفرلىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋمەن قاتار جۇرۋگە ءتيىس, – دەدى ول.
تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قارسى كۇرەس جاندانۋى كەرەك
مەديافورۋمنىڭ كەزەكتى قوناعى, تاجىكستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ جانىنداعى تەلەديدار جانە راديو حابارلارىن تاراتۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اليزودا سۋحروب اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردىڭ كۇندەلىكتى دامۋى جانە قازىرگى الەم تاجىريبەسى ەلەكتروندىق باق-تى ءتيىمدى پايدالانۋ تەك اقپاراتتىق كەڭىستىكتى تولتىرىپ قويماي, سونىمەن قاتار ايماقتاعى ەلدەردىڭ اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن كورسەتىپ وتىرعانىن ايتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, ورتالىق ازيا كەڭىستىگىندەگى اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك تە تەلەۆيزيالىق جانە راديوحابار تاراتۋشى كومپانيالاردىڭ, سونداي-اق باسقا دا مەديا ۇيىمداردىڭ شىعارماشىلىق جانە تەحنيكالىق الەۋەتىنە بايلانىستى.
تۇراقسىزدىق پەن زاماناۋي سىن-قاتەرلەر جاعدايىندا اقپاراتتىق ەكسترەميزم قوعامعا جانە جالپى ورتالىق ازيا ەلدەرىنە تەرىس اسەر ەتەتىنىن, ياعني ايماق قاۋىپسىزدىگىنە تونگەن ناقتى قاۋىپ ەكەنىن ايتقان ا.سۋحروب باق تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قارسى كۇرەسكە ءوز ۇلەسىن قوسىپ, زاماناۋي قاۋىپتەر مەن سىن-قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن قالىپتاستىرۋى كەرەك ەكەنىن جەتكىزدى.
– ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ مەديا ۇيىمدارى ءۇشىن ىنتىماقتاستىق ۇلگىسى – ەلدەرىمىزدىڭ باسشىلارى اراسىنداعى دوستىققا, ءوزارا تۇسىنىستىككە, قۇرمەت پەن سەنىمگە نەگىزدەلگەن, سونداي-اق كونسترۋكتيۆتى جانە ءتيىمدى سەرىكتەستىكتى ماقسات ەتكەن بايلانىستار بولۋعا ءتيىس. بيىل 31 ناۋرىزدا ەجەلگى حۋدجاند قالاسىندا تاجىكستان, قىرعىزستان, وزبەكستان پرەزيدەنتتەرىنىڭ ۇشجاقتى كەزدەسۋى ءوتتى. وسى باسقوسۋدا ءۇش مەملەكەت شەكاراسىنىڭ تۇيىسكەن نۇكتەسىنە قاتىستى كەلىسىمگە قول قويىلدى. بۇل وقيعا حالىقارالىق قاۋىمداستىق تاراپىنان اسا ماڭىزدى وقيعا رەتىندە باعالاندى. وسى مۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ, ورتالىق ازيا ءوڭىرىنىڭ مەديا ۇيىمدارىنا ۇشجاقتى كەلىسىم تۋرالى اقپاراتتى كەڭىنەن جاريالاعانى ءۇشىن العىسىمىزدى بىلدىرەمىز, – دەدى تاجىكستاندىق مامان.
ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزدى
مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆا فورۋم اياسىندا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ مەديا سالاسى مەكەمەلەرى مەن سالالىق ۆەدومستۆولارىنىڭ وكىلدەرىمەن بىرقاتار ەكىجاقتى كەزدەسۋ وتكىزدى. اتاپ ايتقاندا, وزبەكستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى اكىمشىلىگىنىڭ جانىنداعى اقپارات جانە بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيالار اگەنتتىگىنىڭ ديرەكتورى اسادجون حودجاەۆپەن باسقوسۋدا ەلىمىزدىڭ ورتالىق ازيا وڭىرىندە بىرىڭعاي اقپاراتتىق كەڭىستىكتى نىعايتۋدى ۇنەمى قولدايتىنىن اتاپ ءوتتى. تاراپتار اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ جانە ءوزارا تاجىريبەلىك بايلانىستى دامىتۋ ماقساتىندا اقپاراتتىق سالاداعى ارىپتەستىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان بىرلەسكەن حاتتاماعا قول قويىلدى.
ال ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەديا دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى احمەد يسمايلوۆپەن وتكەن كەلىسسوزدەر بارىسىندا تاراپتار حالىقتار اراسىنداعى جاقىنداسۋ مەن ورتاق اقپاراتتىق كەڭىستىك قالىپتاستىرۋدا مادەنيەت, ءبىلىم بەرۋ مەن مەديانىڭ ماڭىزدى ءرولىن اتاپ ءوتتى. اسىرەسە تەڭ دارەجەلى اقپارات تاراتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى ازەربايجاننىڭ «CBC TV» تەلەارناسىن ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا تىركەۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرىپ جاتىر.
سونداي-اق ايدا بالاەۆا CNN-ءنىڭ ورتالىق ازيا جانە افريكا بويىنشا وكىلى سايەد يمران احمادپەن كەزدەستى. تاراپتار تەلەجۋرناليستيكا مەن مەديا سالاسىن دامىتۋعا باعىتتالعان ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ جوسپارلارى مەن كەلەشەگىن تالقىلادى.
بۇعان قوسا ورتالىق ازيا ءىى مەديافورۋمىنىڭ ءبىرىنشى كۇنى «جاھاندىق مەديa: بولاشاقتىڭ اقپاراتتىق لاندشافتىن قالىپتاستىرۋ» تاقىرىبىنداعى پلەنارلىق سەسسيامەن جالعاسىن تاۋىپ, وندا ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستىڭ (اوسشك) باس حاتشىسى قايرات سارىباي, «Euronews» باس ديرەكتورى جانە رەداكتسيالىق ديرەكتورى كلاۋس شترۋنتس, ABU باس حاتشىسى احمەد ناديم, CGTN باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى دين يۋن, «AnewZ» تەلەارناسىنىڭ باس ديرەكتورى رۋفات حامزاەۆ, TASS اگەنتتىگى باس ديرەكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ميحايل كالمىكوۆ سەكىلدى تانىمال ماماندار ءسوز سويلەپ, ورتاق مەديا كەڭىستىگىن قۇرۋ مەن جالعان اقپارات تاراتۋعا قارسى بىرلەسكەن كۇرەس جايىندا ويلارىن ورتاعا سالدى.
سونىمەن قاتار تۇستەن كەيىن «جاساندى ينتەللەكت پەن ۇلكەن دەرەكتەر داۋىرىندەگى مەديانىڭ تسيفرلىق ترانسفورماتسياسى», «الەۋمەتتىك جەلىلەر – ەل ءيميدجىن ىلگەرىلەتۋ قۇرالى رەتىندە» تاقىرىپتارىندا پانەلدىك سەسسيالار مەن نەتۆوركينگ سەسسياسى ءوتتى. مۇندا وڭتۇستىك جانە ورتالىق ازياداعى رەتتەۋ جونىندەگى Meta كومپانياسىنىڭ ديرەكتورى سەنۋرا ابەرۆايدەنا, CNN International Commercial كرەاتيۆتى ديرەكتورى يەن ماكدونالد, تسيفرلىق ترانسفورماتسيا جانە جاساندى ينتەللەكت بويىنشا ساراپشى رۇستەم بيگاري, «Qazcontent» اق باسقارما توراعاسى اينا زادابەك, «كابار» قىرعىز ۇلتتىق اقپارات اگەنتتىگى ديرەكتورى مەدەربەك شەرمەتاليەۆ, «Atameken Business» باس ديرەكتورى قانات ساحاريانوۆ, جي جانە تسيفرلىق مەديا مامانى دانيار قوسنازار, وزگە دە ماماندار قاتىسىپ, بايانداما جاسادى.
ەسكەندىر زۇلقارناي,
جاسۇلان سەيىلحان,
«Egemen Qazaqstan»
