ابايدىڭ ءداستۇرىن جالعاستىرعان الاش ارىستارىنىڭ ءبىرى, اقىن ءارى ويشىل عۇلاما, اۋدارماشى, سازگەر شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ مۇراسىن كوزبەن كورۋگە اسىعىپ, ۋنيۆەرسيتەتكە تارتتىق. شىعىستاعى ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ باستاۋ بۇلاعى بولىپ تۇرعان بۇل وقۋ ورنىنىڭ بۇگىندە اتى دا, زاتى دا وزگەرگەن. بۇرىنعىداي ورىستان تىكە اۋدارىلاتىن «يمەني», ياعني «اتىنداعى» دەيتىن ارتىق جالعاۋى الىنىپ, Shakarim university اتانىپتى. ءبىلىم سالاسىنىڭ جاھاندىق ستاندارتى.
وسىنداي سۇيەكتى دە, سۇبەلى جۇمىستاردى جۇيەلى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان وقۋ ورنىنىڭ رەكتورى دۋمان ورىنبەكوۆ مىرزا اۋەلى وسى جۇمىستىڭ ءساتتى جۇزەگە اسقانىن, ۋنيۆەرسيتەت جانىنان «شاكارىم عىلىمي مۋزەيى» اشىلعانىن جانە «شاكارىم» عىلىمي جۋرنالىنىڭ شىققانىنا 20 جىل تولعانىن ايتتى.
90 جىلدىق تاريحى بار Shakarim university ەلىمىزدەگى ىرگەلى ءبىلىم ورداسى. سەمەي قالاسىنىڭ تاريحىندا جوعارى ءبىلىمنىڭ ۇيتقىسى بولعان – سەمەي پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى, سەمەي مالدارىگەرلىك ينستيتۋتى, سەمەي ەت جانە ءسۇت ءوندىرىسىنىڭ تەحنولوگيالىق ينستيتۋتى جانە سەمەي ەكونوميكا ينستيتۋتتارىنىڭ باسىن قوسقان جوعارى وقۋ ورنى.
– ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اتاۋى اقىن, عۇلاما شاكارىمنىڭ قۇرمەتىنە قويىلعاندىقتان, ونىڭ ءومىرى مەن مۇراسىن ناسيحاتتاۋ, زەرتتەۋ – تىكەلەي مىندەتىمىز. ويلانا كەلە, حاكىم ابايدىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزى كەلىپ اشقان رەسپۋبليكالىق اباي مۋزەيىن زامانعا ساي مودەرنيزاتسيا جاساعان, وسى ۋنيۆەرسيتەت تۇلەگى, ادەبيەتتانۋشى, فيلوسوف, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى تۇردىقۇل شاڭبايدى جۇمىسقا شاقىردىم. ونداعى ماقسات, قازىر ەكەۋمىز بارا جاتقان ۋنيۆەرسيتەت جانىنان شاكارىم مۋزەيىن اشۋ ەدى, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن دۋمان رىمعالي ۇلى.
مۋزەيدى تەزىرەك كورۋگە اسىق بولعانىم سونشا, ءجۇرىسىم جىلدامداي ءتۇستى. بىلدەي ءبىر وقۋ ورنىنىڭ باسشىسىن جۇرە تىڭداپ كەلەمىن.
– تۇردىقۇل اعانى بۇرىننان تانيتىنمىن, – دەپ ءسوزىن جالعادى دۋمان رىمعالي ۇلى. – قارىمدى ەنتسيكلوپەديست, كورنەكتى عالىم سەمەيگە الماتىدان كەلىپ, 2002 جىلدارى وسى ۋنيۆەرسيتەت جانىنداعى شاكارىمتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىن باسقارىپ, «شاكارىم» تۇلعالىق ەنتسيكلوپەدياسىن, «شاكارىمتانۋ ماسەلەلەرى» سەريالىق عىلىمي جيناعىن دايىنداعانىن وتاندىق عالىمدار جاقسى بىلەدى. مىنە, وسى جايتتاردى ەسكەرىپ, جاڭا تۇرپاتتى مۋزەي جاساقتاۋدى تۇردىقۇل قاسەن ۇلىنا تاپسىردىم.
مۋزەي ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەكىنشى قاباتىندا, رەكتوردىڭ كابينەتىنەن تىم الىس تا ەمەس ەكەن. اۋەلگى كەڭ زال شاكارىم عىلىمي مۋزەيىنىڭ ۋنيۆەرسيتەت تاريحىنا ارنالعان ەكسپوزيتسياسى ەكەن. وندا ۋنيۆەرسيتەت قوناقتارىن جانە ستۋدەنت جاستاردى ءبىلىم ورداسىنىڭ تاريحىن, جەتىستىكتەرىن, عىلىمي باعىتتارىن جانە كورنەكتى عالىمدار, تانىمال تۇلعالارمەن تانىستىرۋعا ارنالعان فوتوسۋرەتتەر, ارحيۆ دەرەكتەرى قويىلىپتى. مىنا ءبىر دەرەكتە 1994 جىلى العاش بولىپ, ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى جارتىلاي قىلشىق ءجۇندى قازاقتىڭ جاڭا «بايىس» قوي تۇقىمىن شىعارعانى تۋرالى ايتىلىپتى.
مۇندا كوپ بوگەلگىم كەلمەگەنىن ۇققان رەكتور بىردەن شاكارىم ءومىرى مەن مۇراسىنا ارنالعان ەكىنشى زالعا الىپ ءجۇردى.
كىرەبەرىستەن مۋزەيدىڭ باسشىسى تۇردىقۇل قاسەن ۇلى قارسى الدى. ول كىسىنى بۇرىننان تانيتىن ەدىم. بىردەن جىلى ۇشىراسا كەتتىك.
– بۇل عىلىمي مۋزەي, تەگىندە, – دەپ باستادى تۇردىقۇل اعامىز. – ال شاكارىم عىلىمي مۋزەيى ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويىنا ەرەكشە سىي دەۋگە بولادى. مۋزەيدىڭ نەگىزگى تىرەگى – عىلىمي باعىت. ەلىمىزدە شامامەن ءىرىلى-ۇساقتى 500-دەن استام مۋزەي بار. شاعىن بولسا دا شاكارىم مۋزەيىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى, عىلىمعا باسىمدىق بەرۋىندە. شاكارىم – فەنومەن تۇلعا. شاھيت بولىپ دۇنيەدەن وزعانعا دەيىن, ءومىرىن دانالىققا, شىعارماشىلىققا جانە عىلىمعا ارناعان. ونىڭ تاريح, ءپالساپا سياقتى عىلىم سالاسىنداعى ەڭبەكتەرى ۇلتتىق عىلىمنىڭ باسىندا تۇرعان دۇنيەلەر. ول قالىپتاستىرعان «ار ءىلىمىنىڭ» ءوزى – ادامزات بالاسى ءۇشىن ەشقاشان ماڭىزىن جويمايتىن قۇندىلىق.
مۋزەيدىڭ وسى زالى تولىعىمەن شاكارىم تۇلعاسى مەن مۇراسىنا ارنالىپتى. بۇل زالداعى جۇيەلى ورنالاسقان 23 ەكسپوزيتسيا شاكارىمتانۋ سالاسىنداعى ناقتى عىلىمي ماسەلەلەردى كورسەتىپ تۇر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ارقايسىسى بولاشاقتا شاكارىمتانۋدا ديپلومدىق, ماگيسترلىك, دوكتورلىق جۇمىستارعا مول ازىق بولاتىنى ءسوزسىز. ءار ەكسپوزيتسيا ۆيترينالارىندا بۇگىنگە دەيىن قورعالعان جۇمىستاردىڭ اۆتورەفەراتتارى, عىلىمي مونوگرافيالار مەن زەرتتەۋلەر قويىلعان. شاكارىمتانۋعا قاتىستى ماتەريالداردى جيناقتاۋ, ونىڭ ەلەكتروندىق قورىن بايىتۋ دا جولعا قويىلىپتى. شاكارىمتانۋ سالاسىندا بالاماسى جوق عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىق دەسە بولعانداي.
– شاكارىم عىلىمي مۋزەيىنىڭ قورى – شاكارىم مۇراسىنا قاتىستى ماتەريالدارمەن عانا شەكتەلمەگەن, قازاق تاريحىنا قاتىستى تاريحي-ەتنوگرافيالىق جادىگەرلەر دە جيناقتالعان. ونىڭ ىشىندە XIX عاسىردا جارىق كورگەن كىتاپتار, V عاسىردان باستاۋ الاتىن ايەلدەردىڭ اشەكەي بۇيىمدارى, اسكەري ساداقتىڭ ۇشتارى, كەيىنگى كەزەڭدەرگە دەيىن تۇرمىستا قولدانىلعان زاتتار جيناقتالعان. ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارىنىڭ ارحەولوگيالىق-تاريحي, ەتنوگرافيالىق-مادەني ىزدەنىستەرى سىر شەرتەدى, – دەدى تۇردىقۇل شاڭباي.
عۇلامانىڭ كۇللى ءجۇرىپ وتكەن جولى – عىلىمنىڭ ارنالى سالالارى بويىنشا ەكسپوزيتسيادا جۇيەلى تۇردە كورسەتىلگەن. الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننان باستاپ, بۇگىنگى شاكارىمتانۋشى ەرلان سىدىقوۆقا دەيىنگى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرى تۇگەل قامتىلعان. اقىننىڭ بارلىق قىرلارى عىلىمي زەرتتەلىپ, سورەلەردەن سويلەپ تۇر. اقىننىڭ جەكە تۇتىنعان زاتتارى نەگە جوق دەگەن سۇراق تۋىنداۋى مۇمكىن. كوپ دۇنيە «سايات قورادا» شاكارىمنىڭ كىتاپتارى ورتەلگەندە, تالان-تاراجعا تۇسكەن. بىراق عىلىمي مۋزەيدە اقىننىڭ ءوز قولىمەن جازعان حاتتارى, كوزى تىرىسىندە جارىق كورگەن ەڭبەكتەرى, قولجازبالارى, ءار جىلدارى «سارىارقا», تاعى باسقا باسىلىمداردا جارىق كورگەن زەرتتەۋلەرى رەت-رەتىمەن, جانر بويىنشا جۇيەلى قويىلىپتى. اسىرەسە 1931 جىلى 3 اقپاندا ءسابيت مۇقانوۆقا جازعان حاتى كوزگە وتتاي باسىلدى.
تۇردىقۇل قاسەن ۇلىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, عۇلامانىڭ زاتتاي مۇرالارى ابايدىڭ «جيدەباي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە ادەبي-مەموريالدىق قورىق-مۋزەيىنىڭ – ابايدىڭ اقىندىق مەكتەبى ەكسپوزيتسياسىندا قويىلعان. وندا اقىننىڭ اسىل سۇيەگى سالىنعان چەمودان, شوقپارى, ساپتاياعى ساقتالىپتى. اقىننىڭ باسقا دۇنيەلەرىن كەڭەستىك قىزىل جەندەتتەر قۇرتىپ تىنعان ءتارىزدى...
ايتكەنمەن اسىل مۇرانىڭ ەڭ نەگىزگىسى – اقىننىڭ الاقانى تيگەن ايگىلى سايات قورا مەكەنى. الايدا ول كيەلى مەكەننىڭ دە قازىر ءحالى مۇشكىل ەكەنى بارشاعا ءمالىم. احات شاكارىم ۇلى: «1925 جىلى كەرەيمەن جاپسارلاس, شاقپاقتىڭ كۇنگەي بەتىنەن, بۇرىنعى قوراسىنان ون بەس شاقىرىمداي ارى, جايلاۋدان اكەيگە جاڭا قورا سالىپ بەردىك. ءبىر تام, ءبىر شوشالا, اينالدىرا سالعان پىشەن قورا, ات قوراسى بولدى. ءوزى ولگەنشە سول قوراسىندا بولدى. قىستاي سول قوراسىندا جازۋىن جازىپ, كىتاپتارىن وقىپ جاتادى», دەپ جازادى. دەمەك شاقپاقتىڭ كۇنگەيىندەگى سايات قورا 1925 جىلى سالىنسا, بيىل 100 جىل بولىپتى. ءتىپتى كەڭەس زامانىن ايتپاعاندا, ەل تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى وتىز ءتورت جىل ءوتتى. عۇلامانىڭ كوزىندەي ءتورتبۇرىش تامنىڭ كىرپىشتەرىن قازىر جەل ءمۇجىپ, جاۋىن كەمىرىپ بارادى.
– ءيا, ءۋاجىڭ وتە ورىندى. بيىل سايات قورانى زەرتتەۋگە ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى گرانتتىق جوبا ۇتىپ الدى. جەتەكشىسى – تاريحشى عالىم مۇحتاربەك كارىموۆ. ەندى ول جەردە عىلىمي-ارحەولوگيالىق جۇمىستار جۇرەدى. مۇمكىن كومىلگەن بۇيىمدار تابىلىپ قالۋى دا عاجاپ ەمەس قوي, – دەپ تۇردىقۇل قاسەن ۇلى ءبىر قۋانتتى.
بولاشاقتا شاكارىم قاجىنىڭ كوزىندەي بولعان سايات قورانى كەشەندى قورعاۋ جۇمىسى دا قولعا الىنا جاتار دەپ ۇمىتتەنىپ قايتتىق.
اباي وبلىسى
