توتەنشە جاعدايدىڭ الدىن الۋ مىندەتى

ەلدەگى مەملەكەتتىك ورمان قورىنىڭ القابى 31 ملن گەكتاردى, ونىڭ ىشىندە ورمانمەن كومكەرگەن جەرلەر 13,9 ملن گەكتاردى قۇرايدى. قازىر مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار بىرلەسىپ ورمان ءورتىنىڭ اۋقىمدى القاپتارعا تارالۋىنا جول بەرمەۋ جونىندە ءىس-شارا قابىلداپ جاتىر.

ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ەرلان نىسانباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ورمان شارۋاشىلىعىن جابدىقتاۋ نورماسى مەن ءنورماتيۆى قايتا قارالىپ بەكىتىلدى. وندا ورتكە قارسى تەحنيكا مەن جابدىقتار ءتىزىمى كەڭەيىپ, سانى دا كوبەيدى. سونداي-اق ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ باستاماسىمەن ازىرلەنگەن, ءىرى ورمان ورتتەرىن سوندىرۋگە اكىمدىكتە اۋە جانارمايى رەزەرۆىن قۇرۋدا زاڭناماعا تۇزەتۋ ەنگىزۋدى ءماجىلىستىڭ ءبىرىنشى وقىلىمىنا, 23 ساۋىردە شىعارۋ جوسپارلانعان. بۇعان قوسا ۇكىمەتتىڭ №604 قاۋلىسىنا ورمان شارۋاشىلىقتارىن ۋتيل تولەم ەسەبىنەن جابدىقتاۋ مۇمكىندىگىنە قاتىستى وزگەرىس ەندى. ەلدىڭ وڭتۇستىك وڭىرىندە ءورت ماۋسىمى 26 ناۋرىزدان, باتىس, سولتۇستىك جانە ورتالىق وڭىرلەرگە 7, ال شىعىستا 14 ساۋىر­دەن باستاپ بەلگىلەندى. سونىمەن قاتار 2023 جىلى ۆەدومستۆو توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىمەن بىرلەسە بەكىتكەن الگوريتم, تابيعي ورتتەردى بىرگە جويۋدا ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتتى.

ورمان شارۋاشىلىقتارىن قامتاماسىز ەتۋگە 2023–2027 جىلدارعا ارنالعان جالپى قارجىلاندىرۋ كولەمى 68 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. بيۋدجەت تاپشىلىعىنا بايلانىستى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋ 8,7 ملرد تەڭگەدەن 3,1 ملرد تەڭگەگە دەيىن قىسقارعان. بيىل جىل باسىنان بەرى 3,7 ملرد تەڭگەگە 136 شاعىن ورمان پاترۋلدىك كەشەنى مەن 60 تراكتور ساتىپ الىندى. قۇنى 11,3 ملرد تەڭگەگە تەڭ قالعان تەحنيكا مەن قاجەت قۇرىلعىلار ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن ساتىپ الىنادى. وعان قوسا قاجەت تەحنيكا ساتىپ الۋعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردە 6,3 ملرد تەڭ­گە قاراستىرىلعان. قابىلدانعان شارا 11 ءوڭىردىڭ ورمان شارۋاشىلىعى تەح­ني­كاسىن جاڭارتىپ, 100%-عا جاراقتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

دەسە دە, 7 ساۋىردەگى جاعداي بويىنشا اقتوبە, اتىراۋ, شىعىس قازاقستان, جامبىل, باتىس قازاقستان, قوستاناي, پاۆلودار, سولتۇستىك قازاقستان مەن تۇركىستان وبلىسىنىڭ ورمان شارۋا­شى­لىعى جانە «سەمەي ورمانى» رەزەرۆاتى ءورت ماۋسىمىنا دايىن بولمادى. ۆەدومستۆو تەكسەرىس ناتيجەسى بويىنشا وبلىس اكىمدىكتەرىنە, كەمشىلىكتەردى جويۋ جانە تەحنيكا مەن جەكە قۇرامدى تولىق جاۋىنگەرلىك ازىرلىككە كەلتىرۋگە بىرقاتار تالاپ ۇسىندى. انىعى جىل باسىنان بەرى مەملەكەتتىك ورمان قورى اۋماعىندا جالپى اۋدانى 4 831 گا قۇرايتىن 32 ورمان ءورتى تىركەلگەن.

وڭىرلەردە اۋماقتى تازارتۋ مەن جەر جىرتۋ جۇمىسى جالعاسىپ جاتىر. سونداي-اق ورماندى دالا القابىندا پروفيلاكتيكالىق جۇمىس باستالدى. كەيبىر اكىمدىككە دايىندىقتى ءتيىستى دەڭگەيدە جۇرگىزبە­گەنى تۋرالى 700-دەن استام ەسكەرتۋ بەرىلدى. ءموبيل­دى توپتار كۇندەلىكتى رەيد جۇرگىزىپ, 475 زاڭ بۇزۋشىلىق انىقتالدى. قازگيدرومەت بولجامىنا سايكەس جازدا قۇرعاقشىلىق بولادى, ءشوپ قالىڭ وسەدى, جوعارى ءورت قاۋپى قاتەرى ساقتالادى.

قازىرگى توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى كوماندالىق ورتالىعىندا جەدەل توپ تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەيدى. وعان قوسا اۋە كەمەلەرىنىڭ كەزەكشىلىگى ۇيىمداستىرىلىپ, قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ, ۇلتتىق ۇلان مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ سۋ اعى­زۋ قۇرىلعىلارى بار اۋە كەمەلەرىن تارتۋ الگو­ريتمى بەكىتىلدى. قاۋىپتى ايماقتاردا ۇش­قىش­سىز ۇشۋ اپپاراتتارى ىسكە قوسى­لادى. ەلدە بارلىعى 400-گە جۋىق ءورت ءسوندىرۋ بەكەتى جىل بويى جۇمىس ىستەيدى. 

سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مي­نيستر­لىگى بىلتىرعى سۋ تاسقىنىنا جۇر­گىزىلگەن تالداۋدى ەسكەرىپ, ەلدى مەكەندەردى تاسقىن سۋدان قورعاۋدىڭ ءتيىمدى شارالارى قابىلداندى. مۇددەلى ورگاندارمەن بىر­گە, قاۋىپتى ۋچاسكەلەر مەن گيدروتەحني­كا­لىق قۇرىلىستار باقىلاۋعا الىن­دى, سۋ تاسقىنىن بولدىرماۋ ءىس-شاراسى­­نىڭ ىسكە اسىرىلۋى تەكسەرىلدى. وڭىر­لەر­دە 590 كم قورعانىس بوگەتى مەن بىلىككە جون­دەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلىپ نىعايتىلدى, 164 كم درەناج جۇيەسى جوندەلىپ سالىن­­دى, 658 كم كانال مەن ارىق قازىلدى. وزەن ارناسىنداعى 360 كم جاعالاۋ بەكىتىلىپ, ءتۇ­بىن تەرەڭدەتۋ جۇمىسى جۇرگىزىلدى, 190 كم وزەن اۋماعى تازارتىلدى. كوماندالىق ورتالىق بازاسىندا سۋ رەسۋرستارى, ىشكى ىستەر, كولىك, تسيفرلاندىرۋ ۆەدومستۆوسى جانە قازگيدرومەت وكىلدەرى قاتىسۋىمەن سۋ تاسقىنىنا قارسى جەدەل شتاب ىسكە قوسىلىپ, بارلىق وڭىردە جۇمىس ىستەپ تۇر.

سۋ تاسقىنى باستالعالى بەرى شامامەن 4,3 ملن تەكشە مەتر سۋ سورىلدى, 600 مىڭنان استام قۇم سالىنعان قاپ توسەلىپ, 800 كم-دەن استام ارىق تازارتىلدى. 383 ادام ەۆاكۋاتسيالاندى. 51 مىڭنان استام مال قاۋىپسىز ورىنعا ايدالىپ, بۇگىندە كەرى قايتارىلدى. اۆتوموبيل جولىن سۋ شايعان 176 جاعداي مەن سۋ جىرىپ وتكەن 25 ۋچاسكە تىركەلدى. قازىر باقىلاۋدا تۇرعان 21 اۆتوجول مەن سۋ جىرىپ وتكەن 5 ۋچاسكە بار.

ءورت قاۋپىنە دايىندىق اياسىندا تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى تا­بي­عي ورتتەردى مونيتورينگىلەۋ بويىن­شا كەشەندى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. ول 3 نەگىزگى كەزەڭ بويىنشا جۇزەگە استى: ورت­كە دەيىن, ءورت كەزىندە جانە ورتتەن كەيىن. بۇل ءتاسىل ءار كەزەڭدە جەدەل دەرەك ۇسىنۋدى قامتيدى جانە ۋاقتىلى ارەكەت ەتۋ مەن زار­داپتى ناقتى باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ۆەدومستۆو ءورت قاۋىپتىلىك كلاسى مەن ءورت قاۋىپتىلىك يندەكسىن كورسەتەتىن كار­تا ازىرلەدى. كارتا mchs.gharysh.kz گەو­اقپاراتتىق جانە Tabigat.gov.kz اقپا­رات­تىق جۇيەسىندە قولجەتىمدى.

جۇيە ەكى نەگىزگى قۇرالدان تۇرادى: ءبىرىن­شى, ءورت قاۋىپتىلىك كلاسى – قازگيدرومەت دە­رەك­تەرى نەگىزىندە, مەتەوجاعدايلار مەن وسىم­دىكتەر جامىلعىسىنىڭ ءتۇرىن ەسكەرە وتى­رىپ, ورمانداعى ءورت قاۋىپسىزدىگى قاعي­­دا­سىنا سايكەس ەسەپتەلەدى. ەكىنشى, وسىم­دىك ەرەك­شەلىگىن ەسكەرىپ, عارىشتىق جانە مەتەو­رولوگيالىق دەرەكتى تالداۋ نەگىزىن­دە قالىپتاسادى جانە ەلدىڭ بۇكىل اۋما­عىن قامتيدى. بۇل ءتاسىل جەرۇستى مەتەو­ستان­سالارى مەن جەردى قاشىقتان زوندتاۋ سپۋت­نيكتىك دەرەكتەرىن بىرىكتىرەدى. ناتي­جە­سىن­دە, بۇكىل ەل اۋماعى قامتىلىپ, بولجام دالدىگى ارتادى. سونداي-اق بيىلدان باستاپ ەلىمىز عارىش جانە ءىرى اپاتتار جونىندەگى حالىقارالىق حارتياعا قوسىلدى, بۇل توتەنشە جاعدايدا حالىقارالىق سەرىك­تەس­تەردەن سۋرەتتەردى تەگىن الۋعا جول اشادى.

بىلتىر كۇردەلى جانە ورتاشا جوندەۋ شەڭبەرىندە جاڭا 227 سۋ وتكىزۋ قۇبىرى سالىنعان. 302 سۋ قۇبىرىنىڭ قۇرى­لىس جۇمىسى جىل سوڭىنا دەيىن اياقتالادى. شىعىس قازاقستاندا 4 كوپىر كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ, اقمولا  مەن قوستاناي وڭىرىندە 2 كوپىر جوندەلىپ بولدى. بۇل باعىتتاعى جۇمىس الداعى جىلدارى دا جالعاسادى. ول تۋرالى كولىك ءمينيسترى مارات قاراباەۆ ايتتى.

ۆەدومستۆو مالىمەتىنە قاراعاندا, 8 مىڭ قۇبىر قار مەن مۇزدان تازارتىلدى, 100 مىڭ تەكشە مەتر ينەرتتى ماتەريال دايىندالىپ, ونىڭ 40%-ى قولدانىلدى. سون­داي-اق سۋ باسۋ قاۋپى بار جول جيەكتەرى­نە ارنايى سيگنالدىق بەلگىلەر ورناتىلدى. قابىلدانعان شارالار ناتيجەسىندە سۋ تاسقىنى كەزەڭى شتاتتىق رەجىمدە ءوتىپ جاتىر. جول توسەمى مەن جاساندى قۇرىلىستاردىڭ بۇزىلۋىنا جول بەرىلگەن جوق. ايتسە دە, اۆتوموبيل جولدارىن سۋ باسۋ بويىنشا 17 فاكتى تىركەلگەن.

بۇگىندە كولىك قوزعالىسىنا شەكتەۋ تەك پەتروپاۆل قالاسى اينالما جولىندا  قويىلعان, ول جەردە بالامالى جول قامتاماسىز ەتىلگەن. قاۋىپتى ۋچاسكىلەردە تاۋلىك بويى باقىلاۋ جالعاسىپ جاتىر. ءبىر مىڭعا جۋىق مامانداندىرىلعان تەحنيكا بەكىتىلگەن. كۇندەلىكتى جاعدايدى باقىلاۋعا مينيسترلىكتىڭ احۋالدىق ورتالىعى مەن «قازاۆتوجول»-دىڭ ديسپەتچەرلىك قىزمەتى تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەپ تۇر.

تەمىرجول سالاسىندا سۋ تاسقىنى كەزە­ڭىن­دە تەمىرجول مەن جاساندى قۇرى­لىستىڭ تۇراقتى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان شارالار جۇرگىزىلدى. توتەنشە جاعدايلار مينيسترىلىگىنىڭ اۋماق­تىق ورگاندارىمەن بىرگە تەمىر­جولدان جوعارى ورنالاسقان 83 سۋقويماسى مەن بوگەتتىڭ جاي-كۇيى تەكسەرىلدى. مۇزدى تالقانداۋ مەن قار كوشكىنىن ءتۇسىرۋ بويىنشا 6 تەمىرجول ۋچاسكىسىندە بۇرعىلاۋ-جارۋ جۇمىس جۇرگىزىلدى. قازىر ەرىگەن سۋ كولەمىن وتكىزۋ شتاتتىق رەجىمدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. سۋ تاسقىنى قاۋپى بار 673 ۋچاسكىدە تاۋلىك بويى باقىلاۋ ۇيىمداستىرىلعان. ەرىگەن سۋدىڭ جينالۋى اقمولا مەن قوستاناي وبلىستارىندا بايقالادى.

ءورت سوندىرۋدە شۇعىل ارەكەت ەتىپ, ءتيىستى كۇشتەردى جۇمىلدىراتىن مەملەكەت­تىك ورگانداردىڭ ءىس-قيمىل الگوريتمى ازىر­لەنگەن. الايدا پاۆلودار مەن اباي وبلىسىندا بولعان تابيعي ءورت بۇل الگوريتمنىڭ ورىندالماي وتىرعانىن كورسەتتى. مىسالى, اباي وڭىرىندە ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەسى قىزمەتكەرى توتەنشە جاعدايلار, ىشكى ىستەر مەن قورعانىس مينيسترلىكتەرىنە ءورت شىققانى تۋرالى تەز حابار بەرمەگەن. پاۆلوداردا دا وسىنداي جاعداي بولدى.

«ەكولوگيا, توتەنشە جاعدايلار جانە ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە ەكى وڭىردەگى ءورت شىعۋ سەبەبىن تەكسەرىپ, ءتيىستى شارا قابىل­داۋدى جانە كىنالىلەردى انىقتاپ, جاۋاپ­ك­ەرشىلىككە تارتۋدى تاپسىرامىن. قازگي­درومەت بولجامى بويىنشا جاز ىس­تىق ءارى قۇرعاق بولادى. اسىرەسە باتىس پەن شىعىستا جانە وڭتۇستىكتە ءورت قاۋپى كۇشەيۋى مۇمكىن. دالا مەن ورمان القاپتارىندا قازىردىڭ وزىندە ءورت شىعىپ جاتىر. سوندىقتان بارلىق قىزمەتتەر شۇعىل قيمىلداپ, ۇيلەسىمدى ارەكەت ەتۋى قاجەت», دەدى ولجاس بەكتەنوۆ.

تەكسەرىس كورسەتكەندەي, تابيعي ءورتتىڭ الدىن الۋ مەن جويۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارى بارلىق وڭىردە بىردەي ءتيىستى دەڭ­گەي­دە ىسكە اسىرىلىپ وتىرعان جوق. جام­بىل, قوستاناي, تۇركىستان, اقتوبە, قاراعاندى, اباي, جەتىسۋ جانە ۇلىتاۋ وبلىسىن­داعى ەلدى مەكەندەر اينالاسىنان مينەرالدى بەلدەۋ جاساۋ جۇمىسى باستالماعان. دالالى جەردە, ورماندا ءورت شىقسا, بۇل اۋىلدارعا قاۋىپ تونەدى. ال باتىس قازاقستان, قوستاناي, قاراعاندى, ۇلىتاۋ وبلىسىندا ەلدى مەكەندەر اۋماعىن قۋراعان ءشوپ پەن قوقىستان تازارتۋ جۇمىسى ءالى جۇرگىزىلمەگەن. اقتوبە, پاۆلودار, قىزىلوردا, اتىراۋ, باتىس قازاقستان, قوستاناي, تۇركىستان, سولتۇستىك قازاقستان, جامبىل وبلىستارىنىڭ ور­مان مەكەمەلەرى ءورت قاۋپى جوعارى كەزەڭگە دا­يىن ەمەس.

ءوڭىر اكىمدەرىنە دايىندىق جۇمىسىن كۇشەيتۋدى جانە بۇل ماسەلەنى تىكەلەي باقىلاۋعا الۋدى جۇكتەگەن ۇكىمەت باسشىسى, بىرقاتار مەملەكەتتىك ءتيىستى ۆەدومستۆولارعا ناقتى تاپسىرما بەردى.