دجەكسون-ۆەنيك تۇزەتۋى: ساياسي ەمەۋرىنى بار ساۋدا ەركىندىگى

تۇزەتۋ تۋرالى بىرەر ءسوز

دەگەنمەن سوناۋ كەڭەستىك كەزەڭنىڭ «قالدىعى» دەپ سانالاتىن ءبىر كەدەرگىنىڭ بار ەكەنىن قالىڭ كوپشىلىك جەتە بىلە بەمەيدى. ول – دجەكسون-ۆەنيك تۇزەتۋى (Jackson-Vanik amendment). بۇگىندە وسى تۇزەتۋدى الىپ تاستاۋ باعىتىنداعى ءتيىستى شارالاردى قولعا الۋ قوس تاراپتان دا جاندانا تۇسكەن.

دجەكسون-ۆەنيك تۇزەتۋى 1974 جىلى «قىرعي-قاباق» سوعىستىڭ كەزىندە قابىلداندى. سول جىلى بۇل تۇزەتۋدى گەنري دجەكسون مەن چارلز ۆەنيك سىن­دى كونگرەسسمەندەر اقش-تىڭ ساۋدا تۋرالى ز­اڭى­­نا تابانداپ تۇرىپ ەنگىزگەن. ياعني ولاردىڭ ەمي­­گ­را­تسياعا كەدەرگى كەلتىرەتىن جانە وزگە دە ادام قۇقىق­­تارىن بۇزا­تىن ەلدەرمەن ساۋدانى شەكتەۋ تۋ­را­لى زاڭنامالىق نورماسى كونگرەستىڭ قولداۋىن تا­ۋىپ, تاريحتا «دجەكسون-ۆەنيك تۇزەتۋى» دەگەن اتپەن قالدى. بۇل شەكتەۋ ەڭ الدىمەن كەڭەس وداعىنىڭ ساۋداسىنا باعىتتالعان. قىسقاسى, تىزىمگە ىلىنگەن ەلدەر ساۋداداعى بارىنشا قولايلى رەجىمنەن, مەملەكەتتىك نەسيەلەر مەن نەسيەلىك كەپىلدىكتەردەن قاعىلعان.

كسرو كەلمەسكە كەتكەننەن كەيىن ونىڭ قۇقىعىن يەلەن­گەن رەسەي باستاعان بۇرىنعى وداقتاس ەلدەردىڭ ءبىرازى بۇل تۇزەتۋ­دىڭ قامىتىن شەشىپ, اقش-پەن اراداعى ساۋدا-ساتتىق ماسەلەسىن دامىتۋدى رەتتەپ الدى. ماسەلەن, 2000 جىلى گرۋزيا مەن قىرعىزستان, 2004 جىلى ارمەنيا, 2005 جىلى ۋكراينا, 2012 جىلى مولدوۆا جانە رەسەي ءۇشىن تۇزەتۋلەردىڭ كۇشى جويىلدى. ەلىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنەن العان رەسمي اقپاراتتا قازاقستاننىڭ اقش-تاعى ەلشىلىگى كەيىنگى 25 جىلدا دجەكسون-ۆەنيك تۇزەتۋىنىڭ كۇشىن جويۋ ماقساتى اياسىندا كونگرەستەگى زاڭنىڭ كۇشىنە ەنۋى ءۇشىن 14 مارتە تالپىنىس جاساعان ەكەن. ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ناتيجەلى ءارى كوزگە تۇسەر باس­تاما 118-كونگرەسس (2023–2024 جىل) شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرىلىپتى.

«PNTR» ورناتۋ توڭىرەگىندەگى تارتىس

وسى تاقىرىپ توڭىرەگىندە ءبىز قا­زاقستان تاراپى قانداي ارەكەت جاساپ جاتقانىن بىلمەك ماقساتتا ەلىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە رەسمي ساۋا­لىمىزدى جولدادىق.

– جان-جاقتى جانە جۇيەلى جۇمىس ارقاسىندا قازاقستانمەن «تۇراقتى قالىپتى ساۋدا قاتىناس­تارىن» (Permanent Normal Trade Relations, PNTR) ورناتۋعا باعىت­تالعان كاليفورنيالىق دەموكرات-كونگرەسسمەن دجيممي پا­نەت­تانىڭ H.R.3611 «Kazakhstan Permanent Normal Trade Relations Act of 2023» زاڭ جوباسى بۇرىن بولماعان 46 كونگرەسس مۇشەسىنىڭ قولداۋىنا يە بولدى. مۇنداي ناتيجەگە كونگرەسستەگى 200-دەن اسا كەزدەسۋ, اقۇي, مەملەكەتتىك دەپارتامەنت, اقش ساۋدا وكىلى كەڭسەسىمەن تۇراقتى بايلانىستار, امەريكالىق بيزنەس وكىلدەرىمەن قارىم-قاتىناستار, ويتالقى ورتالىقتارىمەن قولعا الىنعان كەشەندى جۇمىس ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزدى, – دەيدى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ رەسمي وكىلى ايبەك سمادياروۆ.

سونىمەن قاتار مينيسترلىكتىڭ رەسمي وكىلى اتاپ كورسەتكەندەي, 2022 جىلى كونگرەسسمەندەر دجيم­مي پانەتتا مەن توم سۋوززي, 2023 جىلى سەناتور گەري پيتەرسس جانە وتكەن جىلى سەناتور ستيۆ دەينستىڭ ەلىمىزگە ساپارلارى شەشۋشى ءرول اتقارعان.

ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستانعا قاتىستى دجەكسون-ۆەنيك تۇزە­تۋىنىڭ كۇشىن جويۋ­دى اقش كونگرەسى قوس پالاتاسىنىڭ جانە قوس پارتيانىڭ دا وكىلدەرى قول­داپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, وتكەن جىلدىڭ 19 قاراشاسىندا كاپي­تولي عيماراتىندا ۇيىمداس­تىرىلعان «Strengthening US-Kazakhstan Ties: High Time to Establish Permanent Normal Trade Relations» اتتى سەمينار بارىسىندا رەسپۋبليكالىقتار مەن دەموكراتتار تاراپىنان كوشباسشى زاڭ شىعارۋشىلار ستيۆ دەينس پەن كريس مەرفي قازاقستاندى قولداپ, ءسوز سويلەگەن. سونداي-اق بيىلعى 15 قاڭتاردا اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى ماركو رۋبيونى لاۋازىمعا تاعايىنداۋ بويىنشا سەناتتاعى تىڭداۋلار بارىسىندا سەناتور س.دەينس دجەكسون-ۆەنيك تۇزەتۋى تۋرالى سۇراق قويىپ, ونىڭ كۇشىن جويۋعا اتسالىسۋعا شاقىردى.

– م.رۋبيو قازاقستاننىڭ نا­رىقتىق ەكونوميكا جانە دۇ­نيە­جۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ مۇشەسى رەتىندە دجەكسون-ۆەنيك تۇزەتۋىنىڭ كۇشىن جويۋ ءۇشىن بارلىق تالاپتى ورىنداعانى, سونداي-اق مەملەكەتتىك دەپارتامەنت بۇل ما­سەلەنى شەشۋ ماقسا­تىندا كونگرەسپەن ىنتىماق­تاستىققا دايىن ەكەنى تۋرالى ما­لىمدەدى. بۇل باعىتتاعى كە­شەن­دى جۇمىس جالعاسىن تاۋىپ وتىر. وسى جىلعى 6 اقپاندا 119-كونگرەسستەگى (2025–2026 جىل) جاڭا H.R.1024 «US-Kazakhstan Trade Modernization Act» زاڭ جوباسى نەگىزگى پروفيلدىك كوميتەت – سالىق جانە قار­جى كوميتەتىنىڭ قاراستىرۋىنا ءتۇستى. قازىر­­دىڭ وزىندە كونگرەسسمەندەرمەن وتكىزىلگەن 20-عا جۋىق كەزدەسۋدىڭ ناتيجەسى رەتىندە H.R.1024 زاڭى 17 كونگرەسس مۇشەسى تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ وتىر. ولاردىڭ قاتارىندا وسى ماسەلە بويىنشا تىكەلەي شەشىم قابىلدايتىن سالىق جانە قارجى كوميتەتىنىڭ 11 وكىلى بار, – دەپ ءسوزىن جالعادى ا.سمادياروۆ.

اقش ىسكەر قاۋىمىنا باعىتتالعان ماڭىزدى سيگنال

ءسىم رەسمي وكىلى كەلەسى ماڭىز­­دى قادام رەتىندە اتال­عان كو­ميتەتتىڭ بەدەلدى مۇشەسى كونگرەسسۆۋمەن كەرول ميللەر­دىڭ قازاقستانعا ساپارىن ۇيىم­داستى­رۋ بولعانىن اتاپ ءوتتى. بيىل­عى 19-23 ناۋرىز كۇندەرى استا­نا مەن الماتى قالالارىنا ساپار شەككەن اقش كونگرەسس مۇشەسىنىڭ مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتان بولەك ەلىمىزدىڭ بىرقاتار لاۋازىمدى تۇلعالارىمەن, دەپۋتاتتارمەن كەزدەسۋلەرى ۇيىمداستىرىلعان. ءوز سوزىندە ك.ميللەر H.R.1024 زاڭ جوباسىن قولداپ, ەلىمىزبەن «PNTR» ورناتۋ ماسەلەسىن باسىمدىقتار قاتارىنا جاتقىزاتىنىن جەتكىزگەن.

– سونىمەن قاتار اقش اكىم­شىلىگى مەن مەملەكەتتىك دەپارتامەنتپەن وتكىزىلگەن بىرقاتار جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋ بارىسىندا دجەكسون-ۆەنيك تۇزەتۋىن الىپ تاستاۋ ماسەلەسى بولەك كوتەرىلدى. جوعارىدا باياندالعان ارەكەتتەر مەن شارالار قارقىنىن ۇدەتپەي, قازاقستاننىڭ اقش-تاعى ەلشىلىگى H.R.1024 زاڭ جوباسىن العا جىلجىتۋ اياسىندا كونگرەسسمەندەرمەن كەزدەسۋلەردى جالعاستىرادى. بۇل جۇمىس اياسىندا قازاقستاندا قىزمەت اتقاراتىن ءىرى امەريكالىق كومپانيا­لار­دىڭ قولداۋىن جۇمىلدىرۋ جوسپارلانىپ وتىر, – دەپ ءسوزىن تولىقتىردى ءسىم رەسمي وكىلى.

ا.سمادياروۆ تۇزەتۋدىڭ كۇشىن جو­يىپ, اقش پەن قازاقستان اراسىندا «تۇراقتى قالىپتى ساۋدا قاتىناستارىن» ورناتۋ – ەلىمىزبەن ساۋدا-ساتتىق جانە ين­ۆەستيتسيا جاساۋعا بولادى دەگەن اقش ىسكەر قاۋىمىنا باعىت­تالعان ماڭىزدى سيگنال دەپ سانايتىن قازاقستاننىڭ پوزيتسياسىن جەتكىزدى.

جالپى, اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ 2017 جىلى العاشقى پرەزيدەنتتىك بيلىككە كەلگەن كەزدە بۇل ماسەلە تۋرالى ءسوز بولىپ, ازداپ بولسا دا ءۇمىت وتى مازداعان. الايدا قۋانىشىمىز ۇزاققا سوزىلمادى. ساۋداعا ساق كەلەتىن, بيزنەستى تۇسىنەتىن ترامپ بيلىگى وسى تاقىرىپتى ارمەن قاراي ىندەتپەي, ءۇنسىز قالدى.

ايتارلىقتاي ماڭىزى جوق كەدەرگى, الايدا...

ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الىپ, اقش-پەن بايلانىستى نىعايتقان سات­تەن باستاپ بۇل تۇزەتۋدىڭ كەدەر­گىسى كەيىنگى كەلىسسوزدەردە قابىلدانعان وزگە قۇجاتتارمەن «السىرە­تىلىپ» وتىرعان. ياعني ساراپشىلار ايتار­لىقتاي ەكونو­ميكالىق ماڭىزى جوق دەگەن پىكىردە. قالاي دەسەك تە, 1974 جىلى ۆاشينگتوننىڭ ماسكەۋگە دەگەن قىسىمى رەتىندە ەنگىزگەن دجەكسون-ۆەنيك تۇزەتۋى كەزىندە كسرو-نىڭ قۇرامىندا بولعان بۇگىنگى ازات قازاقستاننىڭ اتىنا سايا­سي تۇرعىدان كىر كەلتىرىپ تۇرعانداي كورىنەدى.

پرەزيدەنت جانىنداعى قازاق­ستان­نىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ەكونوميكالىق ساياساتتى تالداۋ ءبولىمىنىڭ باس ساراپشىسى اسەل ابەن بۇل تۇزەتۋدىڭ كۇشىن جويۋ ەڭ الدىمەن, ساياسي سيپاتقا يە جانە ەلدىڭ حالىقارالىق ارەنا­داعى ۇستانىمىن ودان ءارى نىعايتۋعا ىقپال ەتۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى.

– بۇل تۇزەتۋدىڭ كۇشىن جويۋ قازاق­ستاننىڭ, اسىرەسە ورتالىق ازياداعى ينۆەس­تورلار ءۇشىن تارتىمدىلىعىن ارت­تى­رىپ, اي­ماق­تىق تۇراقتىلىق پەن قاۋىپ­سىز­دىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى ءرو­لىن كۇ­شەيتەدى. دەگەنمەن پراكتي­كا­لىق تۇرعىدان العاندا, بۇل شەشىمنىڭ رامىزدىك ماڭى­زى باسىم. قازاقستان تمد-نىڭ باسقا ەلدەرى سياقتى جىل سا­يىن تۇزەتۋدىڭ ارەكەت ەتۋىنەن بوساتىلىپ وتىرعان. بۇل امەريكالىق ينۆەستورلارعا, اسىرەسە مۇناي-گاز سەكتورىندا, ەشبىر شەكتەۋسىز جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەردى. سونىمەن قاتار قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋى اتالعان ساۋدا كەدەرگىلەرىن ءىس جۇزىندە جويىپ, تۇزەتۋدى وزەكتىلىگىنەن ايىردى, – دەيدى قسزي باس ساراپشىسى.

ونىڭ ايتۋىنشا, تۇزەتۋ كۇشىنىڭ جو­يىلۋىنان اقش-پەن ساۋدا-ەكونو­ميكالىق قا­رىم-قاتىناسقا ايتارلىقتاي وزگەرىس­تەر كۇتۋ قاجەت ەمەس.

– 2023 جىلى قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى تاۋار اينالىمى رەكوردتىق 4,1 ملرد دوللارعا جەتتى. 2024 جىلدىڭ توعىز ايى­نىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بۇل كورسەتكىش 3,3 ملرد دوللاردى قۇرادى. سونىمەن قاتار ەكسپورت 2023 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 2,6%-عا ءوسىپ, 1,6 ملرد دوللارعا جەتتى, ال يمپورت 1,7 ملرد دوللاردى قۇرادى. قازاق­ستاننىڭ سىرتقى ساۋداسىنىڭ جالپى كولەمى وتكەن جىلدىڭ توعىز ايىن­دا 104,7 ملرد دول­لاردى قۇراسا, اقش-تىڭ ۇلە­سى شامامەن 3%-دان ءسال عانا اسادى. سونىمەن دجەكسون-ۆەنيك تۇزەتۋىنىڭ كۇشىن جويۋ قازاق­ستان ءۇشىن نەگىزىنەن ساياسي مانگە يە. ويتكەنى ەكونوميكالىق شەكتەۋ­لەر بۇعان دەيىن دە الىنىپ تاستالعان. بۇل شەشىم ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق احۋالى مەن حالىقارالىق بەدەلىنە وڭ اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن, بىراق اقش-پەن ساۋدا اينالىمىنا ايتارلىقتاي ىقپال ەتپەيدى, – دەيدى ءا.ابەن.

اقش-تىڭ ورتالىق ازياعا قىزىعۋشىلىعى ارتىپ كەلەدى

سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى جانىنداعى سىرتقى ساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى باسقارما توراعا­سىنىڭ ورىنباسارى امان­گەلدى تاجەنوۆ اقش-تىڭ جاڭا اكىم­شىلىگى ەلدىڭ سىرتقى ساياسي ستراتەگياسى مەن وداقتاستارىنا جانە باسقا دا ەلدەرگە قاتىستى ۇستى­نىمدارىن, كوزقاراستارىن ايتار­لىقتاي جاڭارتىپ جاتقانىنا توقتالدى.

– ەرتە مە, كەش پە, دجەكسون-ۆەنيك تۇزەتۋى الىنادى. دونالت ترامپ العاش رەت ەل بيلى­گىن تىزگىندەگەندە ونىڭ ورتا­لىق ازيا ەلدەرىنە قاتىستى قالىپ­تاس­تىرعان ساياساتى وسى جولى دا ساباقتاستىعىن تابادى دەگەن ءۇمىت بار. ناقتىلاپ ايتساق, ايماقتاعى ەكونو­ميكالىق دامۋدى قامتا­ماسىز ەتىپ, امەريكالىق ينۆەستيتسيانى ىنتا­لان­دىرۋعا جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ رەسەي مەن قىتايعا تاۋەلدىلىگىن ەڭسەرۋ ماق­ساتىنداعى اقش-تىڭ ورتالىق ازياعا باعىتتالعان 2019–2025 جىلدارعا ارنالعان ستراتەگياسى قابىلدانعان. بۇل كەزەڭدە دە وسىعان ۇقساس سترا­تەگيا­­نىڭ قابىلدانۋ ىقتيمال­دىلىعى بار, بۇل قيسىنعا كەلەدى. ورتالىق ازيا ەلدە­رىنە قاتىستى دجەكسون-ۆەنيكتىڭ قازىرگى تۇزەتۋىن «وتكەننىڭ قالدىعى» دەپ ەسەپ­تەيتىن مەملەكەتتىك حاتشى م.رۋبيو­نىڭ مالىمدەمەسى دە تەگىن ەمەس, – دەيدى ەلىمىزدىڭ ديپلوماتيا سالاسىنا ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى ا.تاجەنوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, اقش بيلىگى قاشان­دا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ىشىندە قازاقستانمەن قاي سالادا بولسىن تىعىز جۇمىس ىستەۋگە دايىن.

– بىراق ءبىزدىڭ ەل دە ءوز مۇددە­سىن, بىزگە كەلەر پايداسى جاعىن ءبىرىنشى ورىنعا قويۋى كەرەك. اسىرەسە تسيفرلاندىرۋ ىسىندە امەريكا بيلىگىنىڭ قاتارىنا قوسىلعان يلون ماسكتىڭ جوبالارى اياسىندا بايلانىس ورناتا بەرۋ قاجەت. ال دجەكسون-ۆەنيك تۇزەتۋى ءىس جۇزىندە ناقتى كەدەرگى كەلتىرىپ تۇرعان جوق دەۋگە دە بولادى. تەك ونى الىپ تاستاماي وتىر­عان ۇستانىمدارىنىڭ ساياسي استارى بار سياقتى. ماسە­لەن, رەسەيمەن بايلانىس­تى سانك­تسيا ماسەلەسىندە قۇرال رەتىن­­دە دە قولدانۋى مۇمكىن. ياعني ءبىر ماڭىز­دى ماسەلەدە «ساۋدا­لاسۋ» كەزىندە كەرەك بولىپ قالۋى بەك مۇمكىن. بىراق ناق­تى جاعداي­دا ساۋدا سالاسىنداعى بە­رىك باي­لانىستارىمىزعا ەش سالقى­نىن تيگىزىپ تۇرعان جوق, – دەيدى امانگەلدى ىدىرىس ۇلى.

دەگەنمەن ارداگەر ديپلومات ا.تاجە­نوۆ بۇل تۇزەتۋدى الىپ تاستاۋ ءىسىن پرە­زيدەنتتىك دەڭ­گەي­گە شىعاراتىنداي ماسەلە ەمەس ەكەنىن ايتتى. بۇل – ءتيىستى ۆەدوم­ستۆولاردىڭ, ءارى كەتسە ۇكىمەتتىڭ اينالىساتىن شارۋاسى.