ىندەتپەن كۇرەس ىلگەرى باسا ما؟

ءبىلىم سالاسىنداعى زاڭسىزدىقتار

Cىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ء­ىس-قيمىل اگەنتتىگى بەر­گەن مالى­مەتتەرگە نازار اۋدار­ساق, قازىرگى تاڭدا اقتوبە وبلىسى بويىنشا سىبايلاس جەمقور­لىققا قارسى قىز­مەت وبلىستىق ءبىلىم بەرۋ سالاسىن­داعى ساپانى قام­­تاماسىز ەتۋ دەپارتا­مەنتى باسشىسى­نىڭ مىندەتىن ۋاقىت­شا اتقارۋشىعا قاتىستى قىل­مىستىق ءىستى تەرگەپ جاتىر. وعان مەملەكەتتىك اتتەس­تاتتاۋدان وتۋگە جاردەمدەسكەنى ءۇشىن ءبىلىم مەكەمەلەرىنىڭ باسشىلارىنان بىر­نەشە رەت پارا الدى دەگەن ايىپ تاعىلىپ وتىر.

سونداي-اق وزىنە نەگىزسىز ارتىق جالاقى اۋدارۋ ارقىلى 4,9 ملن تەڭگە كولەمىندەگى بيۋدجەت قاراجاتىن جىم­قىردى دەپ كۇدىككە ىلىنگەن اقتوبە قالا­سى ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باس ماما­نىنا قاتىستى دا قىلمىستىق ءىس قارالىپ جاتىر.

ال قىزىلوردا وبلىسىنىڭ سى­باي­لاس جەمقورلىققا قارسى قىز­مەتى قىزىلوردا قالاسى­ ءبىلىم ءبو­لى­مىنىڭ باسشىسىنا قاتىستى سوت­قا دەيىنگى تەرگەۋدى باس­تاعان. وعان تاعى­لىپ وتىر­عان ايىپ – ءوزىنىڭ تۋى­سىن ۆەدومستۆولىق باعىنىستى ۇيىم­نىڭ پەداگوگى رەتىندە جۇمىسقا ورنالاس­تىرعانى ءۇشىن قالا تۇرعىنىنان 1 ملن تەڭگە سوماسىندا پارا العان.

الماتى وبلىسىندا ەڭبەك­شىقازاق اۋداندىق سوتى بالقاش اۋدانى ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باسشىسى د.اقمولداەۆا مەن وسى ءبولىمنىڭ 8 بۋحگالتەرىنە قاتىستى ۇكىم شىعاردى. ولار 129,6 ملن تەڭگە كولەمىندەگى بيۋدجەت قاراجاتىن وز­دەرىنە ارتىق جالاقى اۋدارۋ ارقىلى جىمقىرعانى ءۇشىن كىنالى دەپ تانىلعان. د.اقمولداەۆا مەملەكەتتىك قىزمەت­تەن ءومىر بويىنا شەتتەتىلىپ, 8 جىل 6 اي مەرزىمگە باس بوستاندىعى­نان ايىرىلدى. بۋحگال­تەر­لەرگە مەملەكەتتىك قىزمەتتە 3 جىل­دان 10 جىلعا دەيىن قىزمەت اتقا­رۋعا تىيىم سالىنىپ, 2 جىلدان 8 جىل­عا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جانە شەكتەۋ جازالارى تاعا­يىندالدى.

تاعى ءبىر مىسال. تالدى­قورعان قالا­لىق سوتى «تالدى­قورعان قالا­سىنىڭ №12 ورتا مەكتەبى» كمم باس بۋحگال­تەرى گ.سالپينوۆاعا جانە وسى مەكتەپ­تىڭ بۋحگالتەرى ن.يۋسۋپوۆقا قاتىستى ۇكىم شىعاردى. ولار 24,5 ملن تەڭگە كولەمىندەگى بيۋدجەت قاراجاتىن وزدەرىنە بەلگىلەنگەن نورمادان جوعارى جالاقى اۋدارۋ ارقىلى جىمقىرعانى ءۇشىن كىنالى دەپ تانىلدى. ەكەۋىنە سايكەسىن­شە 8 جانە 7 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى تاعايىندالدى. سونى­مەن قاتار مەملەكەتتىك قىزمەت پەن كۆازي­مەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىندە 10 جىل مەرزىم­گە قىزمەت اتقارۋ قۇقىنان ايى­رىلدى.

سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ حا­بار­لاۋىن­شا, ءبىلىم سالاسىن­داعى بيۋدجەت قارا­جاتىن جىم­­قىرۋ وقيعالارىن ازاي­تۋ ماق­ساتىندا بارلىق وڭىردە بۋح­گال­تەرلىك باعدارلامالارعا بىرىڭ­عاي تەحنيكالىق تالاپتار ەنگىزىلگەن. ولار جوعارى جالاقى اۋدارۋ مەن ء«ولى جانداردى» ەسەپتەي وتىرىپ, الاياقتىقتى ۋاقتىلى توقتاتۋعا, جالعان دەرەكتەردىڭ ەنگىزىلۋىنە توس­قاۋىل قويۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇعان قوسا «بۇلتتى بۋحگالتەريا» جو­باسى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. ول بۋح­گالتەرلىك ەسەپتىڭ بارلىق جۇيە­سىن ورتالىقتاندىرۋدى جانە مەم­لەكەتتىك ورگانداردىڭ, ونىڭ ىشىندە قازىناشىلىق دەرەك­قور­لارىمەن ينتەگراتسيالاۋ­دى كوزدەيدى. قازىر اكىم­دىكتەر اي سايىن ءبىلىم ۇيىم­­دارىنىڭ بۋحگالتەرلىك ەسەپ جۇيە­­لەرىن قازىناشىلىق ەسەپ­تەرىمەن اۆتوماتتى تۇردە سالىس­تىرىپ وتىرادى. كەز كەلگەن ساي­كەسسىزدىك ەكى رەت تەكسەرىلەدى.

سونىمەن قاتار ىشكى مەم­لە­كەتتىك اۋديت كوميتەتى مەن ونىڭ اۋماقتىق دەپارتامەنتتەرى وسى جىلدىڭ تامىز ايىنان باس­تاپ جالاقىنى نەگىزسىز اۋدارۋ فاك­تىلەرىن بولدىرماس ءۇشىن تولەم­دەردى كامەرالدىق باقىلاۋ­دى جۇزەگە اسىرماق. بارلىق كۇ­دىكتى وپەراتسيا سىبايلاس جەم­قور­لىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنت­تىگىنە, ءبىلىم باسقارماسىنا جانە اۋدارىم جاسا­عان ۇيىمنىڭ وزىنە تالداۋ جاساۋ ءۇشىن تۇسەدى. مۇعالىمدەرگە تولەنەتىن بارلىق تولەم, ونىڭ ىشىندە جالاقى, ءىسساپار, سىيلىقاقى جانە دەما­لىس اقىسى جسن جانە ءتاا بو­يىن­شا رەسمي دەرەكتەرگە ساي­كەس­تىگى اۆتوماتتى تۇردە تەكسە­رىلەدى.

سونداي-اق ەكىنشى دەڭگەي­دەگى بانك­تەر جسن بويىنشا تۇس­كەن تولەمدەردى بانك شوتىنىڭ دەرەك­تەرىمەن سالىستىرادى. بۇل ءۇشىنشى تۇلعانىڭ بانكتىك شوتى قازىرگى جۇمىسشىنىڭ اتىمەن كورسەتىلگەن كەزدە جالعان مالى­مەتتەر بو­يىنشا قارا­جات اۋدارۋ مۇمكىندىگىن تولى­­عىمەن جويادى. اتالعان جاڭا­شىل­دىقتار ءبىلىم ۇيىم­دارىنا عانا ەمەس, قازى­ناشىلىق جۇيەسى ارقى­لى تولەم­دەردى جۇزەگە اسىراتىن باس­قا دا مەملە­كەتتىك مەكەمەلەرگە قول­دانى­لاتىنىن اتاپ وتكەن ءجون.

قىلمىسىن جاسىرۋدىڭ قيتۇرقى جولى

ەلىمىزدە سىبايلاس جەم­قور­لىق قىلمىس­تارى­نىڭ الدىن الۋ مەن سالدارىن جويۋعا باعىتتال­عان جۇمىستار بارلىق باعىتتا قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر. سونىڭ تاعى ءبىرى – ەل ىشىندە دە, سىرت مەملەكەتتەردە دە قىل­مىستىق جولمەن كەلگەن قارا­جاتتى ىزدەۋ, ياعني زاڭسىز اكتيۆ­تەردى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋ جۇمىس­تارى. 2022 جىلدان بەرى 1,12 ترلن تەڭگەدەن اسا زاڭسىز اكتيۆ مەملەكەتكە قايتا­رىلعان.

وسى باعىتتا سىبايلاس جەم­­­قور­لىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى قارجى مونيتورينگى اگەنتتىگىنىڭ قارجىلىق بارلاۋ بولىمشەسىمەن, سونداي-اق حالىقارالىق ارىپتەستەر­مەن تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتقان. زاڭسىز اكتيۆتەردى تابۋ مەن قايتارۋ ءۇشىن «GlobE», «CARIN», «ARIN» جانە باسقا دا بەيرەسمي بايلانىس ارنالارى پايدالانىلىپ كەلەدى.

مىسالى, جەتىسۋ وبلىسىنىڭ سى­باي­لاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەتى ءبىلىم سالاسىنداعى بيۋدجەت قارا­جاتىن جىمقىرۋ فاكتىسى بويىن­شا قىلمىستىق ىسكە قاتىستى كۇدىك­تىنىڭ ۇيىندە ءتىنتۋ جۇرگىزۋ بارىسىندا شەتەل­دىك بانك­تىڭ رەكۆيزيتتەرى كورسەتىل­گەن قارجى­لىق قۇجاتتاردى تاپ­قان ەدى. قارجى مونيتورينگى اگەنتتىگىنىڭ قارجىلىق بارلاۋ بو­لىم­شەسىمەن بىرلەسكەن جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە ۇرلان­عان قاراجاتتىڭ ءبىر بولىگى اتال­عان شەتەلدىك بانكتەگى شوتتارعا اۋدارىلعانى تۋرالى اقپا­رات الىندى.

كەيىن سىبايلاس جەمقور­لىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنت­تىگى­نىڭ بايلانىس وفيتسەرى «GlobE» حالىقارالىق جەلىسى ارقى­لى شەتەلدىك ارىپتەس­تەرى­مەن بايلانىس ورناتىپ, كۇدىكتى مەن ونىڭ تۋىسىنا تيەسىلى شوتتار مەن قارجىلىق وپەرا­تسيالاردىڭ بار ەكەنىن راستادى. سونداي-اق قارا­جاتتى العان شەتەلدىك تۇلعاعا قاتىس­تى دەرەكتەرگە قول جەتكىزدى. زاڭسىز اۋدارىلعان قاراجاتتى قايتارۋ جۇ­مىستارى جالعاسىپ جاتىر.

اگەنتتىك ۇسىنعان مالى­مەت­تەرگە قاراعاندا, قارجىلىق تەرگەۋ جۇرگىزۋ كەزىندە كۇدىكتىلەردىڭ تۋىستارىنا, سەنىمدى ادامدارعا جانە نومينالدى مەنشىك يەلەرى رەتىندە پايدالانىلاتىن باسقا دا تۇلعالارعا راسىم­دەلگەن اكتيۆتەر تەكسەرىلەدى. ادەتتە ولار وزدەرى­نىڭ تابىسى اكتيۆتەر­دىڭ قۇنى­نان الدەقايدا از بولعاندىق­تان, م ۇلىكتى ساتىپ الۋعا جۇمسالعان قاراجاتتىڭ زاڭدى شىعۋ تەگىن دالەل­دەي المايدى.

مىسالى, شىعىس قازاق­ستان وبلىسىندا سىبايلاس جەم­قورلىق جاسا­دى دەگەن كۇدىكتى قىلمىستىق جول­مەن الىنعان قاراجاتقا ساتىپ الىن­­عان اۆتوكولىك پەن ەكى پاتەردى جۇ­مىسسىز تۋىسىنىڭ اتىنا راسىم­دەگەن. شىم­كەنتتە مەم­لەكەتتىك قىزمەتكەر ۇرلانعان اقشاعا زايىبىنا ەلەكتر­موبيل ساتىپ اپەرگەن. ال جەتىسۋ وبلىسىندا جۇرگىزىلگەن قارجىلىق تەرگەۋ ناتيجەسىندە جالپى سوماسى 2,8 ملرد تەڭگە بولاتىن م ۇلىك, سونىڭ ىشىندە اقشالاي قارا­جات, التى اۆتو­كولىك پەن ءبىر پاتەر انىقتالىپ, مەملەكەت مەنشىگىنە تاركىلەندى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپ­سىر­ماسى مەن جەم­قور­لاردان تاركىلەنگەن بارلىق قارجى الەۋ­مەتتىك قاجەت­تى­لىكتەردى قام­تا­ما­­سىز ەتۋگە باعىت­تالىپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا, ء«بىلىم بەرۋ ينفرا­­قۇرىلىمىن قولداۋ قورى» ار­قىلى قايتارىلعان 153,3 ملرد تەڭگە 89 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسىنا جۇمسال­عان. ونىڭ ىشىندە 2024 جىلى 25 جاڭا مەكتەپ سالىندى, ونىڭ باسىم بولىگى استانا قالاسىندا, سون­داي-اق ماڭعىستاۋ, الماتى جانە جام­بىل وبلىستارىندا ورنالاسقان. بار­لىق ءبىلىم ۇيىمى زاماناۋي جاب­دىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلىپ, وقۋ­شى­لار ءۇشىن قولايلى جاعداي جا­سالعان. بيىل 22 مىڭ وقۋ­شى­عا ارنالعان تاعى 28 مەكتەپ­تىڭ قۇرى­لىسى باستالماق.

اقپارات بەرىپ, اقشالى بول

وزەككە تۇسكەن قۇرت سەكىلدى مەم­­­لەكەتكە شاشەتەكتەن شى­عىن كەلتى­رەتىن سىبايلاس جەم­­قور­لىق ىندە­تىمەن كۇرەسۋ – مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ عانا مىندەتى ەمەس, ول ءاربىر ازامات­تىڭ ەل الدىنداعى پارىزى. وسى ورايدا سىبايلاس جەمقور­لىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى جەم­قورلىق فاكتىسى تۋرالى سەنىمدى اقپارات بەرگەن ادامدارعا سىياقى تولەنەتىنى تۋرالى حابارلايدى. وسى ماقساتتا Call-ورتالىق (1424 ءنومىرى بويىنشا) تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەپ تۇر. وعان كەز كەلگەن ازامات حابارلاسىپ, ءوزى كۋا بولعان جەمقورلىق جايتى تۋرالى اقپارات بەرە الادى. ەگەر قىلمىس دالەلدەنسە, حابار بەرگەن ادامعا تاركىلەنگەن قاراجاتتىڭ 10%-ىنا دەيىنگى بولىگى سىياقى تۇرىندە بەرىلەدى. بىراق سىياقى كولەمى 4 مىڭ اەك-تەن اسپايدى. ياعني ءسىز سىبايلاس جەمقورلىق تۋرالى سەنىمدى اق­پارات بەرسەڭىز, 15,7 ملن تەڭگەگە دەيىن سىياقى الۋىڭىز مۇمكىن.

بىلتىر سىبايلاس جەم­قور­لىق­قا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى 104 ازا­­ماتقا جالپى سوماسى 35,5 ملن تەڭ­گە سىياقى بەرگەن. مىسالى, شىم­كەنت قالاسىندا ت. جانە ب. ەسىمدى ازاماتتاردىڭ قىلمىستىق ارەكەتىنىڭ جولىن كەسۋگە كومەكتەسكەنى ءۇشىن ب. ەسىمدى ازاماتقا تاركىلەنگەن سومانىڭ 10%-ى, ياعني 6 ملن تەڭگە سىياقى تولەندى.

ايتا كەتسەك, جەمقورلىق فاكتى­­لەرىن جوعارىدا اتالعان Call-ورتا­لىق نومىرىنە نەمەسە 8 777 0001424 WhatsApp مەس­سەند­جەرىنە حابارلاۋعا بولادى. اقپارات بەرۋشىنىڭ قۇپيا­لى­لىعىنا تولىق كەپىلدىك بەرىلەدى.