جۋىردا تەاتردىڭ رەپەرتۋارىنان ورىن العان شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «تەڭىز جاعالاي جۇگىرگەن تارعىل توبەت» پوۆەسى – قازاق تەاترلارىندا كوپ قويىلا بەرمەيتىن تۋىندى. رەجيسسەر اتالعان قويىلىمدا كۇيرەگەن ورگان وتباسىنىڭ تاعدىرى مەن شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ جازىقسىز جازالانعان اكەسى تورەقۇلدىڭ پەشەنەسىنە جازىلعان ازابىن قيسىندى بايلانىستىرىپتى, ياعني ول مۇنداعى كيريسكىنى – شىڭعىس, ەمرايندى – تورەقۇل دەپ قاراستىرىپ, ەڭ جاقىندارىنان ايىرىلعان بالانىڭ باسىنان كەشكەن قايعىسىن اكەسىنەن قاپىدا كوز جازىپ قالعان شىڭعىستىڭ قاسىرەتىمەن پاراللەل العان.
رەجيسسەر دانيل فيليپپوۆيچ پەن سۋرەتشى دارىن قالپەنوۆ ساحنانى كولدەنەڭنەن ەكى بولىككە بولگەن: الدىڭعى جاعىندا (اۆانستسەناعا جاقىن) ەمراين مەن ايەلىنىڭ ديالوگى ورىن السا, ارتقى جاعىندا كورەتىنىمىز – ءۇش بولىككە بولىنگەن قايىق پەن اڭ اۋلاۋعا شىققاندار ارەكەت ەتەتىن كەڭىستىك. وتباسى مەن تەڭىزدىڭ وسىنداي ەكى پلاندا بەرىلۋى, كورىنىستەردىڭ جوعارىدان تۇسىرىلەتىن پەردە ارقىلى اۋىسىپ وتىرۋى وقيعالاردىڭ شاشىراماي بىرتۇتاستىقتا وربۋىنە مۇمكىندىك جاساعان.
مۇنداعى اكەلى-بالالىلاردىڭ جول جۇرەر الدىنداعى كىشكەنتاي دوربالارىنا جەردەن توپىراق سالىپ الۋ كورىنىسىنىڭ كورەرمەنگە بەرەر اسەرى وزگەشە. توپىراق – ۇزاق كۇندەر بويى تەڭىز ۇستىندە ءومىر كەشەتىن ولاردىڭ جەرگە دەگەن ساعىنىشىن بىلدىرەتىن مەتافورالىق دەتال. ءارى ءۇش ادامنىڭ قازاسىن الدىن الا بىلدىرەتىن بۇل شەشىم قويىلىمنىڭ جانرىن اقتايدى. مۇنى د.فيليپپوۆيچ ۇرپاعىن ساقتاپ قالۋ جولىندا وزدەرىن سانالى تۇردە قۇربان ەتكەن ۇشەۋدىڭ تەڭىزگە كەتەردە ۇستەرىنە توپىراق شاشۋى ارقىلى جەتكىزەدى. ساحنانىڭ سىرتىنان شۋىلداعان تەڭىز دىبىسىنىڭ بەرىلىپ تۇرۋى دا شىعارمانىڭ اتموسفەراسىنا ادەمى ءۇن قوسىپ, يدەيانىڭ اشىلۋىنا كومەگىن تيگىزگەن. اتا, بالا, نەمەرە – ۇشەۋدىڭ اۋلاعان نەرپالاردى اتۋ كورىنىسى بەتتەرىنە قارا ماسكا كيگەندەردىڭ بيىمەن قيسىندى بايلانىسىپ, ورگان, ەمراين, مىلگۋننىڭ ولاردىڭ تۇتقىنىنا اينالۋ ساحناسىمەن جالعاسىن تابادى, ياعني بۇلار – تورەقۇلدى «ساتقىن» دەپ جازىقسىز جازالاعان كەڭەس وكىمەتىنىڭ وكىلدەرى.
سونداي-اق شارتتى تۇردەگى بۋىرقانعان تەڭىز بەينەسىن بىلدىرەتىن ۇلكەن قارا تسەللوفاننىڭ ۇستىندە كيريسكىنىڭ سۋعا مالىنىپ, الاسۇرۋى, قاتتى داۋىل تولقىتقان قايىقتىڭ ىشىندەگى ارپالىس – وتە ءساتتى شىققان كورىنىس. تەڭىز ۇستىندەگى سۇراپىل تولقىننىڭ دىبىسى, تسەللوفاندى الاسۇرعان تولقىن ءتارىزدى قوزعالتۋ جانە ءتۇتىن (تۇمان) سياقتى ەففەكتىلەر قايىقتىڭ ىشىندە پسيحولوگيالىق كۇيزەلىسكە تۇسەتىن كەيىپكەرلەردىڭ مۇشكىل ءحالىن, جالپى قويىلىمنىڭ مازمۇنىن اشۋعا ىقپالىن تيگىزگەن. اكەلى-بالالى ۇشەۋدىڭ بىرىنەن كەيىن ءبىرى و دۇنيەگە كەتۋى ساحنا تورىندەگى قايىققا جالعاسىپ, ارعى ءومىر مەن بەرگى ءومىردى بايلانىستىرىپ تۇرعان ەسىك جانە پروجەكتوردىڭ جارقىلى ارقىلى ورىندالادى. سول پروجەكتور جارىعىنىڭ كيريسكىنىڭ الىستان تارعىل توبەتتى كورگەندە بەرىلۋىن جازۋشى ءومىرىنىڭ جارقىن بولاشاعى دەپ قابىلدادىق. ال ولىمگە بەت بۇرعان ەمراين–تورەقۇلدىڭ شاپانىن بالاسىنا تەرىس قاراتا جابۋى ءوزى كەشكەن قيىن تاعدىردى قايتالاماۋىن تىلەگەندىك ەدى.
اكتەرلىك ويىندا بارلىق كۇش پەن جاۋاپكەرشىلىك كيريسك–شىڭعىس رولىندەگى ولجاس بەگايداروۆقا جۇكتەلىپتى. اڭشىلىققا شىعاتىن العاشقى كورىنىستەگى كيريسكىنىڭ قۋانىشىن جاسىرا الماعان سەزىمى ولجاستىڭ كۇلىمدەگەن جايدارى جۇزىنەن بايقالادى. ونىڭ بالالىق ارمانى, بولاشاققا دەگەن كوزقاراسى, ءۇمىتى و.بەگايداروۆتىڭ اۆانستسەنانىڭ سول جاعىنداعى توستاعانعا قاعازدان جاسالعان قايىقتى سالىپ, ونى قولىمەن ءارى-بەرى تەڭسەلتۋىمەن بەرىلگەن. بالالىق, جاستىق شاعى اشتىقپەن, جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن ورىن العان ۋاقىتپەن, سوعىسپەن قاتار كەلگەن شىڭعىس بەينەسىندەگى ولجاستىڭ ءۇنى دە, قيمىل-قوزعالىسى دا جىلدام وزگەرىسكە ءتۇسىپ وتىرادى. سپەكتاكل سوڭىندا اتاسىنىڭ, اكەسى مەن اعاسىنىڭ كيىمدەرىن قۇشاقتاپ وتباسىنا ورالعان كيريسك بىردەن اناسىنان اكەسىنىڭ ورالعانىن سۇراپ جاتقان شىڭعىسقا اينالىپ كەتە بارادى, ياعني بۇل جەردە تاعدىردىڭ جازۋىمەن ءوزى قاتتى جاقسى كورەتىن جاقىندارىنان ايىرىلىپ, تابيعاتتىڭ الىپ كۇشىنىڭ قۇدىرەتىمەن تەز ەسەيگەن بالانىڭ ازاماتتىق بولمىسىن كورەمىز. الايدا اكتەردىڭ جاسى ون ءبىر-ون ەكى جاستاعى بالانىڭ بەينەسىنە سايكەس ەمەس. جالپى, و.بەگايداروۆتىڭ ويناۋ شەبەرلىگىنە, دارىنىنا داۋىمىز جوق. الايدا كيريسكىنىڭ ۇلكەندەرمەن سالىستىرۋعا كەلمەيتىن ءۇنىن, ونىڭ پسيحولوگياسىن, سويلەۋ مانەرىن, ەركەلىگىن بەرۋگە تىرىسقانىمەن, ەرەسەك اكتەردىڭ قيمىلىنا سەنۋ قيىن. وسى تۇستا كيريسك-شىڭعىستىڭ رولىندە ەكى اكتەردىڭ ويناۋ كەرەگى بايقالدى.
ونىڭ اتاسى ورگان رولىندەگى قونىسبەك بەگايداروۆتىڭ قارلىعىڭقى داۋسى ءومىرىن تەڭىزدە اڭشىلىقپەن وتكىزگەن, قيىندىققا مويىماعان قارتتىڭ بەينەسىنە ساي كەلگەن. ءومىر-تاعدىرىندا قيىندىقتى كوپ كورگەنىنەن كوكەيىنە تۇيگەنى مول قارتتىڭ «جۇرىڭدەر, سۋ ىشەيىك» دەگەن ءسوزى كوپ ويدى اڭعارتقانداي. العاشىندا تەڭىز ساپارىنىڭ وزىندىك قاتەرى بولاتىنىن بىلگەنىمەن ومىرلىك تاجىريبەسى قيىندىقتارعا قارسى تۇرۋعا ۇيرەتكەن ورگان – ق.بەگايداروۆتىڭ سابىرلى كۇيىن كورەمىز. بىراق داۋىل مەن تۇماننان كەلگەن قاتەردىڭ سالماعىن سەزگەن ونىڭ ەندىگى ماقساتى قالايدا كيريسكىنى ساقتاپ قالۋعا ويىسادى. وسىنداي ءبىر كۇيدەن ەكىنشى كۇيگە وتۋدەگى تاجىريبەلى ساحناگەردىڭ ويىن بەدەرى شىنايىلىققا نەگىزدەلگەن.
كيريسك اناسىنىڭ رولىندەگى ءۇنى ادەمى, داۋسى انىق, كۇلكىسى شىنايى جىبەك ۇسەنوۆا كەيپكەرىنىڭ ىشكى قايشىلىعىن تۇسىنە العان. كوبىندە سول جاقتا ساحنادا ءوتىپ جاتقان وقيعالارعا كۋا بولىپ وتىراتىن, كەي ساتتەردە سول وقيعاعا ارالاساتىن اكتريسا كەلىنشەكتىڭ ۋايىمىن, سەزىمتالدىعىن باسا كورسەتەدى. دەگەنمەن اكتەرلىك ويىندارداعى ارەكەتتىڭ ازدىعى, ءسوزدىڭ تازا ايتىلماۋى, دىبىستاردىڭ انىق شىقپاۋى سپەكتاكلدەگى بارلىق اكتەرلەرگە ءتان. ارينە, ساحنالىق ونەردە ءبىر جەردە وتىرىپ ارەكەت ەتۋ – ءرول ورىنداۋشىلار ءۇشىن اسا قيىن شارۋا.
جالپى, رەجيسسەردىڭ جوعارىدا اتاپ وتكەن قيسىندى شەشىمدەرمەن بىرگە كەيبىر كوڭىلگە كۇدىك ۇيالاتقان ساتتەردىڭ بولعانىن جاسىرمايمىز. ماسەلەن, كۇيەۋىن اڭشىلىق ساپارعا شىعارىپ سالعان ايەلدى اينالا بيلەگەندەر – سول ايەلدىڭ ويىنداعى ادام بالاسىنا جاماندىق كەلتىرەتىن جىن-پەرىلەر. الايدا ارتىستەردىڭ ورىنداۋىنداعى بي قيمىلدارى پروزالىق شىعارماداعى كيريسك اناسىنىڭ ويى ارقىلى باياندالعان ز ۇلىمدىقتى نەمەسە جاماندىقتى شاقىراتىن قوزعالىستى كورسەتپەي, حورەوگرافيالىق ءبيدىڭ ەلەمەنتتەرىمەن عانا شەكتەلىپ قالدى. ال پلاستيكامەن بەرىلەتىن قيمىل قانداي دا ءبىر ويدى, يدەيانى, وقيعانى بايانداۋى كەرەك. سول سياقتى ورگاننىڭ بالىق ايەلگە دەگەن سەزىمى پوۆەستەگى قارتتىڭ ويىمەن بەرىلەتىن اسەرلى سەزىمنەن تىس جاتىر. ولاردىڭ ءبىر-بىرىنە قول جەتكىزۋى مۇمكىن ەمەس ارينە, ويتكەنى بۇل – قارتتىڭ قيالى, ارمانى, ونىڭ وزىندىك فيلوسوفياسى. سوندىقتان رەجيسسەر ولاردى ساحنادا ەكى جاقتا تۇرىپ قانا سويلەسۋ ميزانستسەناسىن جاساعان. مۇنى ءبىر جاعىنان ب.برەحتتىڭ وقشاۋلانۋ ءادىسى دەپ قاراستىرا الامىز. دەگەنمەن ءنارراتيۆتى ادىستەن گورى رەجيسسەر دە, اكتەرلەر دە «ساحنا ارەكەت» ۇعىمىنا باسىمدىق بەرگەنى دۇرىس.
سپەكتاكلدىڭ نەگىزگى ايتارى – تاريحتى تانۋ, وتكەنگە كوز سالا وتىرىپ, كەلەشەكتى باعدارلاۋ, ەڭ باستىسى ۇرپاقتى, ءبۇتىن ءبىر ۇلتتى ساقتاۋ. اتالعان قويىلىمدا سول ۇرپاق ءۇشىن ءوز ءومىرىن قۇربان ەتكەندەردىڭ ايانىشتى ءحالى, تالايلى تاعدىرى بار.
زۋحرا يسلامباەۆا,
تەمىربەك جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى, تەاترتانۋشى
