حالىق مۇراسىن قۇنتتاعان قالامگەر

كەزدەسۋگە سول ۋاقىتتاعى عىلىمي كەڭەس وتەتىن ديرەكتوردىڭ كابينەتىندە جينالدىق. كابينەتتىڭ تورىندە مىعىم دەنەلى, بيداي ءوڭدى, ويلى كوزدى, شاشىن ارتىنا قايىرعان جىگىت اعاسى مەن بۇيرا بۇرىمىن ورامالىنىڭ استىنا جاسىرعان قاراتورى ءوڭدى قارا كوز كەلىنشەك وتىر. ەكەۋى ەرلى-زايىپتى ەكەن. ەرىنىڭ اتى – زەينوللا, ايەلىنىڭ اتى – شامشيابانۋ.

قوناقتاردى تانىستىرعان سوڭ ال­عاش­قى ءسوزدى جىگىت اعاسى باستادى. ءسو­زىن سى­زىلتا سوزىپ, بايىپپەن سويلەيدى ەكەن. ايتۋىنشا, اتا-باباسىنىڭ قونىسى – سەمەي وبلىسىنىڭ ماقانشى اۋدانى جاعىندا. اكە-شەشەسى وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى قىتايعا اۋعان. ءوزى سوندا تۋعان. «مەن قىتاي ەلىنىڭ شاعان­توعاي اۋدانىندا قارا بارلىق دەگەن تۇگىن تارتسا مايى شىعاتىن, جەرى ءجاننات, قۇت مەكەندە تۋدىم. تاريحقا جۇگىنسەك ول دا قازاقتىڭ اتا-قونىسى عوي» دەپ قوستى دا, ارتىعىراق كەتكەن جوقپىن با دەگەندەي ماڭايىنا ۇرلانا كوز تاستادى. وعاش ەش­تەڭە بولماعان سوڭ ءسوزىن جالعادى. ول جەر­­دەن باسباي سياقتى اتىمتاي جومارت باي, وسپان سياقتى كوزسىز باتىر, كارى­باي سياقتى ايگىلى اقىن شىققان دەپ تاعى دا ءبىز ەستىمەگەن ءبىراز ەسىمدى اتادى. اراسىندا اڭگىمەسىن ولەڭمەن دە ورنەكتەپ, ءوزىمىز­دىڭ قاسىم, سىرباي سياقتى اقىنداردان ۇزىندىلەردى جاتقا ايتىپ قويادى. ءسىرا, قازاق ادەبيەتىن ءبىر كىسىدەي بىلەدى, باياعى قازاقتار سياقتى جادى وتە مىقتى بولىپ شىقتى. اڭگىمە ايتۋ مانەرى ءبىزدىڭ اۋىلداعى اقساقالداردى ەسكە سالادى.

شامشيابانۋ اپامىزدىڭ كيىم كيىسى, ءوزىن-ءوزى ۇستاۋى, سويلەگەن ءسوزى – ءبىزدىڭ قالالىق قازاق ايەلدەرىنە ۇيلەسپەيدى. وزدەرى كەلگەن قىتاي ەلىنىڭ دە ىقپال-اسەرى انداعايلاپ كورىنىپ تۇرعان جوق. ءدال ءبىر ءبىزدىڭ بالا كەزىمىزدەگى شالعاي قازاق اۋىلىنان مەرەيلى جيىنعا توپ ەتە تۇسكەن تانىس-بەيتانىس اپامىز سياقتى. اقىنمىن دەپ ارىنداعان جوق, قىسىلىپ-قىمتىرىلا وتىرىپ, ەكى ولەڭ وقىدى. ەجەلگى حالىق اقىندارىنىڭ سارىنىنداعى شىعارمالارى تەحنيكا جاعىنان «سوۆەتتىك» قازاق پوەزياسىنا تەڭ كەلمەگەنمەن, ادامگەرشىلىك مۇراتى مەن ءتىل تازالىعى جاعىنان جۇرەككە جىلى ۇيالادى. ءسوزىنىڭ اراسىندا دا, سوڭىندا دا كۇيەۋىنە ءىلتيپات جاساپ وتىرۋىنان ەجەلگى قازاق ايەلدەرىنە ءتان تاماشا ءبىر بيازىلىق ەسىپ تۇردى. وسىدان كەيىن بارىپ, بولمەدە ءبىر جىلى تۇسىنىستىك ورناپ, اڭگىمە اۋانى ەركىن ارناعا اۋىستى.

باقساق, زەينوللا سانىكتىڭ اكە-شەشەسى 1962 جىلى قازاقستانعا ءوتىپ كەتكەندە ءوزى مەن ايەلى بەيجىڭدە جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ قالىپ قويعان ەكەن. ەندى جاعداي جاقسارا باستاعاندا, ولارمەن قاۋىشۋدى اڭساپ كەلگەندە, اتا-اناسى ومىردەن ءوتىپ كەتىپتى. شامشيابانۋ اپامىزدىڭ تاعدىرى دا وسى ىسپەتتەس.

سول كەزەڭنىڭ وزىندە شىعىس تۇر­كىستاندى ايتپاعاندا, بەجىڭنىڭ وزىندە «ۇلتتار باسپاسى» دەپ اتالاتىن الپاۋىت باسپا جۇزدەگەن تىلدە كىتاپ شىعارادى ەكەن. «ارعى بەتتەگى ەل اشتىقتان بۇرالىپ, قاعاز جەۋگە ءماجبۇر, ماو باستاعان ۇركەردەي توپ قىتاي حالقىن ابدەن تۇرالاتىپ ءبىتتى» دەگەن سياقتى كەڭەستىك يدەولوگيانى كەشە عانا ەت قۇلاعىمىزبەن ەستىپ وسكەن ءبىز وعان سەنەر-سەنبەسىمىزدى بىلمەي, ءارى-ءسارى كۇيدە وتىرعاندا, زەكەڭ سومكەسىنەن ءبىر كىتاپ شىعارىپ: «مىناۋ قابانباي باتىردىڭ ۇرىمجىدە باسىلعان كىتابى», دەپ ۇستەلگە قويدى. جۇقالتاڭ جاسىل تىستى, اراب الىپبيىندەگى كىتاپ قىتاي قازاقتارى اراسىندا ءالى كۇنگە دەيىن قولدانىلىپ كەلە جاتقان «توتە» جازۋدا ەكەن. ماقسۇت شافيعي داۋىستاپ وقىپ, كىتاپتىڭ باسپا ماعلۇماتتارى مەن مازمۇنىن بايانداپ بەردى. وسىدان كەيىن سۇراق كوبەيدى.

زەكەڭنىڭ ايتۋىنشا, ءوزى – قابانبايدىڭ جەتىنشى ۇرپاعى. ونىڭ شەجىرەسىن ءبىراز تاراتتى. قىتاي جەرىندە قابانبايعا بايلانىستى جىرلار مەن اڭىز-اڭگىمەلەردى تاڭدى تاڭعا ۇرىپ ايتاتىن شەركوكىرەك اقساقالدار بەرتىنگە دەيىن بولعان ەكەن. زەكەڭ سولارعا بالا كەزىنەن ءۇيىر بولىپ ءوسىپتى. كەيىننەن ول تۋرالى تاريحي دەرەكتەردى دە كوپ جيناعانىن ايتىپ, سوعان سۇيەنىپ ءوزىنىڭ كولەمدى كىتاپ جازىپ جۇرگەنىنەن حاباردار ەتتى. قابانباي باتىردىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتىنىڭ «ەراسىل» ەكەندىگىن دە وسى زەكەڭنىڭ اۋزى­نان ەستىگەن ەدىك. «جالپى, قازاق تاريحىنا بايلانىس­تى دەرەكتەر قىتاي مۇراعاتىندا تۇنىپ تۇر. جوق ىزدەۋشى عالىمدار اتتارىنىڭ باسىن سولاي قاراي بۇرسا ءجون» دەپ تىڭ ويدىڭ ۇشىعىن سۋىرتپاقتادى.

زەينوللا اعامىزدىڭ «قابانباي» كىتابى اراعا ءبىر جىل سالىپ, ەلىمىزدە جارىق كوردى. ول 1991 جىلى رەسپۋبليكا كولەمىندە اتالىپ وتكەن قابانباي باتىردىڭ 300 جىلدىق مەرەيتويىنا لايىقتى تارتۋ بولدى. وسى جىلى كەڭەس وكىمەتىنىڭ قولجازبا قورلارىندا تىعىلىپ جاتقان قابانباي تۋرالى دەرەكتەردىڭ دە تەڭى شەشىلدى. قابەكەڭ جونىندەگى جىر نۇسقالارى دا جارىق كورە باستادى. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ تولىمدى, كوركەم نۇسقانىڭ ءبىرى – وسى زەينوللا سانىك اكەلگەن كىتاپ بولاتىن.

«تاۋ تۇرعىزدىم اتا مۇرا التىننان,

قازىناسى بىزگە قالعان حالقىمنان.

زامان جەبەپ ماقساتىما جەتكىزدى,

بالا كەزدەن ارمانىم ەد تالپىنعان»
دەپ ءوزى جىرلاعانداي زەكەڭ قازاق ەسكىلىگىن بالا كەزدەن جادىنا توقىعان ادام ەكەن. قىتاي جەرىندەگى قايماعى بۇزىلا قويماعان قازاقى ورتادان مول مۇرا جيناپ, ولاردىڭ بارلىعىن توم-توم ەتىپ كىتاپ ەتىپ باستىرىپ شىعارعان. جانە سول جيناعان ماتەريالدارىن قورىتىپ, «حان باتىر قابانباي», «باسباي», «سەرگەلدەڭ», «دەمەجان باتىر», «تۇعىرلى حان», «سۇلەيمەن بي», «قايراقباي», «كوكشە اۋليە», ت.ب. سياقتى دەرەكتى شىعارمالار دا جازعان. سول ارقىلى ول جاقتاعى ۇلكەن تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرىن وشپەستەي ەتىپ تاريحقا بەدەرلەگەن. جالپى, قازاق تاريحىنان وسى ۋاقىتقا دەيىن شەت قالىپ كەلگەن قانشاما كەسەك تۇلعالى, ايگىلى ادامدار بەينەسى جالپى قازاق ادەبيەتىنىڭ كەڭىستىگىنەن تۇڭعىش رەت زەينوللا سانىكتىڭ قالام قارىمىمەن لايىقتى ورىندارىن يەمدەندى. ودان باسقا «قازاق ەتنوگرافياسى», «دالا مادەنيەتىنىڭ دارا تۇلعاسى», ء«ىز», جاستارعا ارنالعان «باتا», «تىلەك» سياقتى ەڭبەكتەرى مەن ءوز قولىمەن قۇراستىرىپ شىعارعان جۇزدەگەن جيناق تاعى بار. سونىڭ ءبىر مىسالى رەتىندە بۇل كىسىنىڭ قىتاي قازاقتارى اراسىنان جيناپ, باسىپ شىعارعان ۇلتتىق ويىندار جونىندەگى كىتابىن اتاپ ايتۋعا بولادى. زەكەڭنىڭ قازاق رۋحانياتىندا قالام تارتپاعان تاقىرىبى كەمدە-كەم.

سول جىلدارداعى تاۋقىمەتتى ەڭبەگىن قالامگەر كەيىننەن بىلاي ەسكە الادى: «جازبا ادەبيەتى تاپشى ءبىر حالىق ءۇشىن ايتقاندا, ونىڭ تارلان تاريحىنىڭ سۇلباسىنا تەرەڭ ءۇڭىلىپ, جاي سۇردەكتەن جان سۇيىنتەرلىكتەي ءىز تاۋىپ, وعان قان-ءسول بەرىپ قايتا قاز تۇرعىزۋ شىنىندا قيىن ءىس قوي. وسى سالادا مەنىڭ دە ازدى-كوپتى ىزدەنگەنىم بار. ءوزىم اۋىز ادەبيەتىن زەرتتەۋگە ويىستىم. الدىڭعى قاتاردا قىتاي اۋىز ادەبيەت قوعامىنىڭ مۇشەلىگىنە ءوتتىم. «بەينەت ءتۇبى – زەينەت» دەگەن وسى ەكەن, ەرتەگى مەنى ەل قۇرمەتىنە بولەدى. استانا تورىنەن العىس الىپ, مارا­پاتتالۋعا جەتكىزدى. و, دۇنيە-اي! ءبىر كەزدە باسىما تاياق بولىپ تيگەن ەرتەگى ەندى باق بولىپ قوندى. دۇنيەدە ءادىل پاتشا جوق, بىراق ءومىردىڭ ءوزى ءادىل پاتشا, قيسايعان دۇنيەنىڭ قيسىنىن تاۋىپ اكەپ تۇزەتەدى ەكەن. ماعان پالە ەرتەگىدەن كەلگەن ەدى عوي. بىراق ەرەگەس ەرىكتى قايرادى, قالپاق قاسقايىپ قارسى تۇرۋعا, تاياق تاپجىلماۋعا باۋلىدى. سودان بارىپ اۋىل شالدارىنان شابىت الدىم. ولار مەنىڭ ويىما ەرتەگىنىڭ ءدانىن, اڭىزدىڭ قانىن قۇيدى. كوپ وتپەي «قازاق حالىق ەرتەگىلەرى», «قازاق حالىق بالالار ەرتەگىلەرىن» شىعاردىم. مۇنىڭ ءبىرى مەملەكەتتىك, ءبىرى اۆتونوميالى رايوندىق سىيلىققا يە بولدى».

مىنە وسىنداي بۇرالاڭى مول, ازاپتى جولدان وتە ءجۇرىپ, ەلى ءۇشىن ەلجىرەپ, جۇرتى ءۇشىن جۇمىلىپ, قايسارلىقپەن ەڭبەك ەتكەن قاجىرلى قالامگەر زەينوللا مۇباراك ۇلى 1935 جىلى قىتايدىڭ تارباعاتاي ايماعىندا دۇنيەگە كەلگەن. بەيجىڭ قالاسىنداعى ورتالىق جاستار ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ, ەڭبەك جولىن باسپا ىسىنەن باستاپ, ۇرىمجىدەگى «جاستار باسپاسىندا» جاۋاپتى رەداكتور بولىپ قىرىق جىلداي قىزمەت اتقارعان. 1955 جىلدان باستاپ ادەبي زەرتتەۋ جۇمىستارىنا دەن قويعان. سول ۋاقىتتا قىتايدا جۇرگىزىلگەن «مادەني توڭكەرىستىڭ» قاھارىنا ۇشىراپ, «حالىق جاۋى» بولىپ, ايداۋعا تۇسكەن. ودان اقتالىپ كەلە سالىپ تاعى دا قالامىن قولىنا الىپ, جانكەش­تى جازۋشىلىققا وتىرعان, تاۋقىمەتتى باسپاگەرلىك جۇمىسقا جەگىلگەن. ول كىسى قازاقتىڭ ۇلتتىق رۋحىنىڭ مايەگىن ساقتاپ وتىرعان شىعىس تۇركىستاننىڭ بۇل احۋالىنىڭ ۇزاققا بارمايتىنىن سەزىنگەن سياق­تى. جەدەل قيمىلداماسا, قازىرگى حالىق اۋزىن­دا جۇرگەن مول مۇرانىڭ «سۋ اياعى قۇردىمعا» كەتەتىنىنە كوزى ابدەن جەتكەن. سوندىقتان دا ءوزىنىڭ ساناتتاس­تارىن, قالامداستارىن جۇمىلدىرىپ, حالىقتىڭ اۋىزشا تاريحىن تاسقا باسىپ قالدىرۋعا بارىن سالعان. سول قاجىرلى ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا شىڭجاڭداعى قازاقتاردىڭ باتىرلارى مەن بيلەرى, اقىندارى مەن جىرشىلارى, كومپوزيتورلارى مەن ءانشى-كۇيشىلەرى, بىلايشا ايتقاندا, ارعى-بەرگى تۇتاس تاريحى, شەجىرەسى, فولكلورى, وزگە دە مادەني مۇرالارى مولىنان جينالىپ, كىتاپ بولىپ باسىلىپ, عىلىمي-كوپشىلىك اينالىسقا ءتۇستى. وسىنداي الاپات ەڭبەكتىڭ جەمىسى كەيىننەن ون بەس توم بولىپ تۋعان وتانى قازاقستاندا جارىق كوردى. شىعارماشىلىق ادامى ءۇشىن بۇدان ارتىق باقىت بولا ما؟

العاشقى كەزدەسۋدەن كەيىن زەينوللا اعامىز بەن شامشيابانۋ اپامىزدان ءبىراز ۋاقىت كوز جازىپ قالدىم. تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە دۇنيەگە شاشىلىپ كەتكەن قازاقتار اتاجۇرتقا قۇيىلا باستادى. مەن ول كەزدە مينيسترلەر كابينەتى جانىنداعى ءتىل كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىندەمىن. ەلگە ورالعانداردىڭ كوپشىلىگى باس سۇقپاي كەتپەيتىن. بىراق سولاردىڭ ىشىندە زەينوللا سانىكتىڭ توبەسى كورىنبەدى.

بىرەر جىل وتكەن سوڭ, ول كىسى ۇكىمەت اپپاراتىندا وتىرعان جەرىمنەن ءوزى ىزدەپ كەلدى. وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنىڭ ورتاسى. جانىندا سۇلتان جانبولات دەگەن ارعى بەتتە ۇلكەن قىزمەتتە بولعان اعامىز بار. ەكەۋى دە جەكە باستارىنىڭ شارۋاسى جونىندە ءتىس جارمادى. اڭگىمە اۋانى قىتاي جەرىندە قالىپ بارا جاتقان رۋحاني مۇرانىڭ تاعدىرى تۋرالى ەكەن. زەينوللا اعامىز ءوزىنىڭ باسپاگەرلىگىمەن شىققان مىڭداعان كىتاپتىڭ تاعدىرىنا الاڭدايتىندىعىن ايتتى. «ەل ۇدەرە كوشىپ جاتىر, توتە جازۋمەن وقيتىن ادامدار ازايىپ بارادى, قىتاي وكىمەتى بولسا ۇلت ساياساتىن جىل سايىن قاتايتىپ كەلە جاتىر. ەرتەڭ قازاق مەكتەپتەرى جاپپاي جابىلسا, ول مۇرانىڭ جاعدايى نە بولادى؟ ونىڭ ۇستىنە مۇنىڭ بارلىعى جالپاق قازاقتىڭ ەنشىلەس دۇنيەسى عوي. ونى قازاقستانعا اكەلۋ جاعىن ويلاستىرۋ كەرەك قوي...» دەگەن سالماقتى ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى.

اڭگىمە سوڭىنا قاراي: «اتاجۇرتقا العاش ات ءىزىن سالعان ەدىڭىزدەر, ءالى كۇنگە قىتايدى قيماي جۇرگەندەرىڭىز قالاي؟», دەدىم. ەلگە قىتايدان العاشقى رەسمي دەلەگاتسيانى باستاپ كەلگەن وسى جانبولات اعامىز بولعانىن بىلەتىنمىن. ەكەۋى دە: «ول جاقتا ءبىز ىستەيتىن شارۋا ءالى دە از ەمەس. شىعىس تۇركىستانداعى اتا مەكەنىن قيماي وتىرعانداردىڭ قاراسى كوپ. جۋىق ارادا كوشىپ كەلە قويۋى دا نەعايبىل. باس كوتەرەتىن ادام قالعان قازاققا دا كەرەك. ءبىزدىڭ العان ءبىلىمىمىز بەن تاجىريبەمىز بۇل جاقتان گورى ول جاققا كوبىرەك كەرەك, سوعان قارايلاپ ءجۇرمىز. بالالاردى, جاس­تاردى اقىرىنداپ جىبەرىپ جاتىرمىز», دەدى. زەينوللا اعامىز ءوزىنىڭ ءوندىرىپ ىستەپ جۇرگەن باسپاگەرلىك شارۋاسىن تاپتىش­تەپ جەتكىزدى. قىتاي وكىمەتىنىڭ كوزقارا­سى دۇرىس بولىپ تۇرعاندا, ول جاقتاعى رۋحاني مۇرانى تاسقا باسىپ شىعارىپ الۋ كەرەكتىگىن باسا ايتتى.

مىنە, زەكەڭ وسىنداي كەڭ ويلايتىن, ۇلتىنا بەرىلە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن, جانكەشتى, پاراساتتى جان ەدى.

قازاق رۋحانياتىنا ولشەۋسىز ولجا سالعان قاجىرلى قالامگەر اعامىزدىڭ ادەبي شىعارمالارى, تاريحي, ەتنو­گرافيالىق, فولكلورلىق مول مۇرا­سى, اۋدارماشىلىعى مەن عىلىمي-زەرت­تەۋ ىزدەنىستەرى قازاق رۋحانياتىنان ويىپ ورىن الاتىن وزىنشە ۇلكەن ارنا تۇزەدى. ونى جيناقتاۋ, جۇيەلەۋ, زەرتتەۋ جۇمىستارى بەل بالاسى قانات زەينوللا ۇلىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «زەينوللا سانىك اتىنداعى قور» قۇرىلىپ قولعا الىنىپ جاتىر.

«ورنىندا بار وڭالار» دەيدى حالقى­مىز. زەينوللا اعامىزدىڭ ەكىنشى عۇمىرى «زەينوللاتانۋ» ءىلىمى ەندى قالىپتاسىپ كەلە جاتىر.

ۇزاعىنان ءسۇيىندىرسىن!

كەنجەحان ماتىجانوۆ,

م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, ۇعا اكادەميگى