قىزىل الاڭنان موتوتسيكلمەن وتكەن سەرجانت قازاق كىم

بىراق... ءيا, بىراق بۇل تاقىرىپتى گازەت-جۋرنال بەتتەرىندە كوتەرگەندە, ەلەپ-ەسكەرمەي جۇرگەن ءبىر جايت بايقالىپ قالادى. ول ارىپتەستەرىمىزدىڭ مايدانگەرلەر جونىندە قالام تەربەگەنىندە بەلگىلى ءبىر ءىزدى شيىرلاپ, جاتتاندىلىققا بوي الدىرۋى دەر ەدىك. تۇسىنىكتى تىلمەن ايتار بولساق, وسى ءبارىمىز كەشە دە, بۇگىن دە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان قازاقتاردىڭ اسكەري سالاداعى ساناۋلى ءتۇرىن عانا جازىپ كەلەمىز. بۇلار: ۇشقىش, زەڭبىرەكشى, تانك جۇرگىزۋشى, پۋلەمەتشى, بارلاۋشى قانداستارىمىز. سونداي-اق بۇعان جاياۋ اسكەر, پارتيزان, راديست, ساپەر, مەرگەن, مەدبيكە, تەڭىزشى اعا-اپالارىمىزدى دا قوسۋعا بولادى. ال سول قىرعىندا جان الىپ, جان بەرىسىپ شايقاسقان جوعارىداعىلاردان باسقا اسكەري ماماندىقتاعى قازاقتار شە؟ مۇنى ەسكە الىپ وتىرعانىمىز: كەزىندە رەسپۋبليكا عىلىم اكادەمياسىنىڭ تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنداعى 1941–1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسى ءبولىمىن باسقارعان عالىم ءتولتاي بالاقاەۆ اعامىزدىڭ ءبىر ءسوزى ويىمىزدان كەتپەيدى. ول كىسىنىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, كەڭەس وداعى مەن گەرمانيا اراسىنداعى سول قان قاساپ قىزىل ارميادان 100-گە جۋىق اسكەري جانە شارۋاشىلىق ماماندىقتارىن تالاپ ەتكەن. ولاردا ءبىزدىڭ ۇلتتىڭ وكىلدەرى كوپ بولعان. سونىڭ ءبىرى, مىسالى گازەتتەردە بۇرىن جازىلماعان, جاۋىنگەرلىك جەدەل ارەكەت ەتۋگە ارنالعان موتوتسيكل روتاسىنداعى قازاق سارسەن ابدىحالىقوۆ. قاريا قازىر بۇل ومىردە جوق. مايدانگەردىڭ قۇجاتتارىن بىزگە كورسەتىپ, تانىستىرعان ۇلى ماراتتىڭ اڭگىمەسىنە قاراعاندا, كەڭەس اسكەرلەرى قۇرامىندا بۇرىن كۋرەر, بايلانىسشى مىندەتىن اتقارعان موتوتسيكلشى قىزىل اسكەرلەردەن وزگە وسىنداي قۇرىلىممەن جاساقتالعان توپپەن شايقاسقا كىرىپ, شابۋىلدايتىن ۆزۆود, بولىمشە بولماعان. ول تەك 1939 جىلعى كۇزدەگى ەكىنشى دۇنيەجۇزى­لىك سوعىس باستالعاننان كەيىنگى نەمىستەردىڭ پولشا, فرانتسياداعى ۇرىستارىنداعى موتوتسيكلگە مىنگەن قارۋلى كۇشتەرىنىڭ ىلكىمدىلىگىن كورگەن سوڭ قولعا الىنىپتى.

الماتى وبلىسىنىڭ ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنداعى قاراكەمەر اۋىلىنان اسكەرگە شاقىرىلعان سارسەن ابدىحالىقوۆ 1941 جىلدىڭ 19 تامىزىندا مىنە, وسىنداي ارناۋلى اسكەري قۇرىلىمعا تۇسەدى. 18 جاس­تاعى ورەن الدىمەن قىرعىزستان استاناسى فرۋنزەدەگى (قازىرگى بىشكەك) ءۇش ايلىق جەدەلدەتىلگەن كۋرستا وقيدى. ونى بىتىرگەن سوڭ 40-اتقىشتار بريگاداسى قۇرامىندا باتىسقا بەت الادى. سودان 7 قاراشاداعى قىزىل الاڭدا وتكەن ايگىلى شەرۋدەن كەيىن بىردەن ماسكەۋ تۇبىندەگى اۋىر ۇرىستارعا ارالاسادى. اۋىر بولاتىنى – قارۋ, وق-ءدارى جەتىسپەدى. كەيىن: ء«ۇش ادامعا ءبىر مىلتىق» دەگەن مايدانگەر جازۋشى ۆيكتور استافەۆتىڭ ءسوزى وسىعان بايلانىس­تى ايتىلعان ەدى. كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنىڭ قولدارىندا بارى – ىشىنە جارىلعىش زات پەن جانارماي قۇيىلعان «مولوتوۆ كوكتەيلى» دەپ اتالاتىن وتتى بوتەلكەلەر بولاتىن. قوينى-قونىشىنا سولاردى تولتىرىپ العان قىزىلاسكەرلەر جاۋ شەبىنە موتوتسيكلمەن قۇيىنداتىپ كەلىپ لاقتىرىپ, سودان كەيىن ىلە-شالا تەز كەرى بۇرىلىپ كەتىپ قالۋى ءتيىس-ءتىن. بۇل ەندى اجال اۋزىنا امالسىز اتتانىپ, ودان امان قالۋى ەكىتالاي ۇستارانىڭ جۇزىندەگى ءۇمىت پەن كۇدىككە تولى قان قاساپتىڭ ءوزى ەدى. سونىڭ سالدارىنان ماسكەۋ ماڭىنداعى مايدان شەبىنەن جاپپاي العا ۇمتىلعان 6 جەلتوقسانداعى « ۇلى شابۋىلدا» سارسەن ابدىحالىقوۆ قىزمەت ەتەتىن موتوقۇرامداعى 600 جاۋىنگەردىڭ ءبارى مەرت بولىپ, تىرلىك بەلگىسى بار 35 ادام عانا وپىرىلعان وكوپ پەن قيراعان كوپىر استىنداعى توپىراقتان ارشىلىپ الىنادى. ولاردىڭ اراسىندا باسى مەن يىعىنا وق ءتيىپ, توبىعىنان جارالانعان ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز دە بار ەدى.

اتالعان جاراقاتىنا بايلانىستى گوس­پيتالدا ۇزاق جاتقان سارسەن اعا 1942 جىل­دىڭ ورتاسىندا عانا وڭالىپ, قارۋلاس­تارى قاتارىنا قايتا قوسىلادى. ءسويتىپ, رجەۆ باعىتىنداعى سويقان سوعىسقا ارا­لاسادى. بىراق تاعى دا وق تيۋ... جارا­لانۋ... تاعى دا مەدسانبات پەن مەدكوميس­سيا اراسىندا سەندەلىپ ءجۇرۋ. وسى جەردە ونى بۇ­رىنعى كومانديرلەرىنىڭ 1941 جىلعى ماسكەۋ تۇبىندەگى جاۋجۇرەك قيمى­لىنا وراي ۇسىنعان «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالى ىزدەپ كەلىپ تابادى. بۇل مەزەتتە 1943 جىلدىڭ قاھارلى قاڭتارى دا كەلىپ قالعان ەدى. سول 22-ارميانىڭ 64-ات­قىشتار پولكىندەگى جاۋىنگەرلىك ساپقا قايتا تۇرعان قانداسىمىز ءۇش دوڭگەلەكتى «م-72» ماركالى موتوتسيكل جۇرگىزۋشىسىنىڭ ارتىنداعى ورىندىققا بەكىتىلگەن «بتر»-دىڭ كوزدەۋشىسى قىزمەتىن اتقارادى. مۇنداعى مىندەت – كەز كەلگەن اسكەري تەحنيكانىڭ تەمىر قاباتىن تەسىپ وتەتىن ەرەكشە وقپەن جاراقتاندىرىلعان جوعارىداعى قارۋمەن شايقاس الاڭىنداعى قارسى جاقتان بە­ت­تەپ كەلە جاتقان نەمىس تانكىلەرىنە تۇتقيىل­دان ءتيىسىپ, ونى جويىپ جىبەرۋگە كۇش سالۋ ەدى.

كالينين مايدانىنداعى ۇرىستاردا وسىنداي جانكەشتى تاپسىرمالاردى ورىنداپ جۇرگەندە, سارسەن اعانى جاۋ وعى تاعى ىزدەپ كەلىپ تابادى. بۇل 1944 جىلدىڭ 4 ناۋرىزى ەدى. كەۋدەسىنە قاتارىنان كەلىپ تيگەن قوس وقتان ول كىسى مۇلدە السىرەپ, موتوتسيكلدىڭ قورجىن ورىندىعىندا سۇلق ءتۇسىپ جاتىپ قالادى. گوسپيتالدا دا سونداي كۇي كەشەدى. دەسەك تە دارىگەرلەرگە راحمەت! سولاردىڭ كومەگىمەن اياعىنان تىك تۇرادى-اۋ, ايتەۋىر. سودان... اراعا ۇزاق ۋاقىت سالىپ, ءوز بولىمشەسىنە قايتا ورالعاندا, سوعىستىڭ دا بەتى قايتىپ, كەڭەس اسكەرلەرى ەۋروپا تورىنە جاقىنداعان ەدى. سوندىقتان مايدان دالاسىنا سۇرانعان سەرجانتتى پولكتاعى اسكەري باسشىلىق باسقا جۇمىسقا جىبەرۋدى ءجون كورەدى. ول 1944 جىلدان باستاپ گيتلەرشىلەرگە قارسى شايقاسۋعا نيەت ءبىلدىرىپ, تادەۋش كوستيۋشكو اتىنداعى جەكە ديۆيزيا قۇرعان پولياك ەرىكتىلەرىن تولىقتىرۋعا كەلگەن ۆارشاۆا, ليۋبلين قالالارىنىڭ جاستارىن موتوتسيكلگە ۇيرەتىپ, جاتتىقتىراتىن نۇسقاۋشىلىق قىزمەت ەدى. جەرلەسىمىز بۇل ىستە دە تىندىرىمدىلىق تانىتىپ, ەشكىمدى ۇياتقا قالدىرمايدى. كومانديرلەرىنىڭ كوزدەگەن ويى مەن كوڭىلىنەن شىعا بىلەدى.

1945 جىلعى 9 مامىردا ەلدى اۋرە-سارساڭ­عا سالعان قانقۇيلى سوعىس اياقتالدى. يىق­تارىنان اۋىر جۇك تۇسكەن جاۋىنگەرلەردىڭ قۋانىشتارىندا شەك بولعان جوق. سونداي شات-شادىمان كۇندەردىڭ بىرىندە اسكەري بولىمدەردە: «جوعارعى باس قولباسشى 24 ماۋسىمدا ماسكەۋدەگى قىزىل الاڭدا جەڭىس قۇرمەتىنە ارنالعان سالتاناتتى شەرۋ وتكىزۋگە ۇيعارىم جاساپتى. وعان 1941–1945 جىلدارداعى وت كەشۋدەن امان وتكەندەردىڭ ىشىندەگى تاڭداۋلىلاردىڭ تاڭداۋلىسى قاتىسادى ەكەن!» دەگەن ءسوزدىڭ جەلدەي ەسكەنى بار ەمەس پە؟ سودان باستاپ كورشى ديۆيزياداعىلار سەكىلدى سارسەن اعا قىزمەت ەتەتىن بولىمدە دە قاربالاس قيمىل باس­تالدى دەيسىز. ول الداعى سالتاناتتى شەرۋگە دەپ ماسكەۋدەن كەلگەن سۇرانىس بويىن­شا وزدەرىنىڭ ىشىنەن «م-72» ماركالى ءۇش دوڭگەلەكتى موتوتسيكلدىڭ تولىق قۇرامداعى ءبىر ەكيپاجىن جاساقتاپ جىبەرۋ ەدى. ءسوز ورايىندا بۇل تاپسىرماعا قاتىستى ەرەكشە تالاپتاردىڭ دا بولعانىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. ءيا, ەڭ الدىمەن پارادقا با­راتىن سولدات پەن وفيتسەردىڭ كەۋدەسىندە ەڭ كەم دەگەندە ەكى جاۋىنگەرلىك وردەن مەن ءۇش مەدال, بويىنىڭ ۇزىندىعى 182 سانتيمەترگە جەتەعابىل بولۋى ءتيىس-ءتىن. سونداي-اق ولاردىڭ قانداي مايداندا شاي­قاسقاندارىنىڭ دا ماڭىزى ەسكەرىلگەن-ءدى. ىرىكتەۋ بارىسىندا 22-ارميانىڭ 64-پول­كىنداعى سەرجانت سارسەن ابدىحالىقوۆ­تان مىنە, جوعارىداعىداي تالاپتىڭ ءبارى تابىلا ءبىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ول مامىر ايىنىڭ اياعىندا شەرۋگە قاتىسۋشى سايىپقىراندار جينالىپ جاتقان ۆولو­كولامسك باعىتىنداعى تۋشينو اسكەري اۋەجايى قالاشىعىنا كەلىپ جەتتى.

... 1945 جىل. 24 ماۋسىم. ماسكەۋ. قىزىل الاڭ. كۇن سىركىرەپ جاۋىپ تۇر. بىراق ونى ەلەڭ قىلىپ جاتقان ەشكىم جوق. ساپتاعى 40 000 جاۋىنگەر مەن وفيتسەردىڭ كوڭىلدەرى كوتەرىڭكى. جۇزدەرى جارقىن. ءبىر كەزدە سپاسسك قاقپاسى جاقتاعى كرەمل كۋرانتىنىڭ داۋىسى ەستىلدى. ول ساعات 10-دى سوققاندا: «پاراد, تىك تۇر!» – دەگەن ءامىرلى داۋىس ەستىلدى. وسىدان سوڭ اسكەري شەرۋ باستالدى. الاڭنان الدىمەن 1200 ادامدىق ۇرمەلى اسپاپتار وركەسترىنىڭ ورىنداۋىنداعى م.گلينكانىڭ «داڭقىڭ ارتسىن!» مۋزىكاسى­نىڭ اسقاق ءۇندى قولداۋىمەن اياقتارىن نىق باسىپ جاياۋ اسكەرلەر ءوتتى. ودان كەيىن ۇشقىشتار... تەڭىزشىلەر... ءپاراشيۋتشى دەسانتتار... تانكيستەر مەن ارتيللەريس­تەر... ساپەرلەر... راديستەر... ءبىر مەزەتتە, ءيا, ءبىر كەزدە قىزىل الاڭنىڭ كىرەبەرىس شەتى بولىپ تابىلاتىن ۆ.ي.لەنين مۋزەيى جاقتان بۇرىن ەشكىم كورىپ-بىلمەگەن اسكەري لەك بايقالدى. بۇلار سول كەزدەگى كارەل, ۆولحوۆ, پريبالتيكا, كالينين, بريانسك مايداندارىنداعى جاۋىنگەرلەر اراسىنان تاڭدالىپ الىنعان موتوتسيكلشىلەردىڭ قۇراما روتاسى ەدى. مۇراعاتتاعى دەرەكتەرگە قاراعاندا, سول شەرۋگە قاتىسقان ولار 270 ادام ەكەن. ال موتوتسيكل سانى 90 بىرلىكتى قۇراپتى. دەمەك, ءار ءۇش دوڭگەلەكتى بۇل تەحنيكاعا رۋلدەگى جۇرگىزۋشى-جەتەكشى, قورجىن ورىندىقتاعى پۋلەمەتشى جانە ارتقا مىنگەسكەن كومەكشىسى بار – بارلىعى ءبىر جەكە ەكيپاج قۇراعان عوي. سولاردىڭ اراسىنداعى الدىڭعى قاتاردا جالعىز قازاق سەرجانت سارسەن ابدىحالىقوۆ تا كەلە جاتتى. ارينە, ءسوز ەتىلىپ وتىرعان بۇل شەرۋگە «كاتيۋشا» قوندىرعىسىمەن جاۋ شەبىندە جاسىن ويناتقان, «يل-2» يسترەبيتەلىمەن قارسىلاستارىنىڭ ۇرەيىن ۇشىرعان, «ت-34» تانكىسىمەن بەرلين كوشەلەرىنە العاشقىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە كىرگەن تالاي قانداستارىمىزدىڭ بولعانى تاريحي وقۋلىقتاردان بەلگىلى. بىراق سارسەن اعانىڭ قىزىل الاڭداعى اتاقتى پارادتا موتوتسيكل لەگىمەن كرەمل قابىرعاسىن دىرىلدەتىپ ءوتۋى بۇل ەندى قايتالانباس وقيعا. جالعىز جايت. دارا دەرەك.

...جەڭىستەن كەيىن ەلگە ەكىنشى توپ­تاعى سوعىس مۇگەدەگى بوپ ورالعان كەيىپ­كەرى­مىز ۇستازدىق ماماندىقتى تاڭدادى. دە­سەك تە تۋمىسىنان تىنىمسىز جان شاكىرت تار­بيەلەۋمەن شەكتەلىپ قالمادى. مەكتەپتەگى جۇمىسىنان باسقا تاۋتۇرگەن اۋىلىنداعى كەنجەلەپ قالعان الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ دۇرىس شەشىلۋىنە بەلسەندىلىكپەن اتسالىستى. ول مۇنداعى جاڭا مەكتەپ, مادەنيەت ءۇيى مەن مالشى بالالارىنا ارنالعان ينتەرنات ءۇيىن سالۋعا باستاماشى بولۋ ەدى. سونداي-اق كوشەلەرگە سۋ قۇبىرىن جۇرگىزۋ, مونشا قازاندىعىن جوندەپ, ىسكە قوسۋ دا سارسەن اعانىڭ ارالاسۋىمەن بىتكەن يگىلىكتى ىستەر-ءتىن. بۇعان ابزال جاننىڭ 1949 جىلدان 1975 جىلعا دەيىنگى شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت بويى جەرگىلىكتى جەردەگى حالىق قالاۋلىسى بولىپ سايلانعان دەپۋتاتتىق مانداتى مول مۇم­كىندىك بەرگەن ەدى. جەرلەستەرى مايدان­گەردىڭ بەيبىت كۇندەردەگى سول ەڭبەگىن ءالى ۇمىتپايتىندىقتارىن ايتادى. قۇرمەتپەن ەسكە الىپ, جەڭىستىڭ 80 جىلدىعىندا ءوز اۋىلىنداعى ءبىلىم ۇياسىنا اقساقالدىڭ ەسىمى بەرىلسە دەيدى. بۇل ءوتىنىش, تىلەكتى جەرگىلىكتى بيلىك ەلەپ-ەسكەرەر دەپ ويلايمىز.

جانبولات اۋپباەۆ,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى

الماتى وبلىسى,

ەڭبەكشىقازاق اۋدانى,

تاۋتۇرگەن اۋىلى