سۋرەتتى تۇسىرگەندەر – ا.دۇيسەنباەۆ, ە.ۇكىباەۆ
– عىلىم جولى – كۇردەلى جول. ءوز ىسىنە ادال, تاباندى, ەڭبەكقور, جاڭاشىل ءارى جاسامپاز ادامدار عانا عىلىم جولىنداعى قيىندىققا توزە الادى. ءبىز شىن مانىندە وزىق ويلى ۇلت بولامىز دەسەك, قوعامدا وسى قاسيەتتەردى دارىپتەپ, ورنىقتىرۋىمىز قاجەت. ۇلى اباي دا ءوز زامانىندا «عىلىم تاپپاي ماقتانبا» دەپ وسيەت قالدىردى. قازىر تەحنولوگيا قارقىندى دامىعان كەزەڭدە ءبىز ۇزدىكسىز ىزدەنىسكە, تەرەڭ ءبىلىم مەن عىلىمعا ەرەكشە ءمان بەرۋىمىز كەرەك. مەن بۋرابايدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتاي كەزىندە ارنايى وسى ماسەلەگە توقتالدىم. بۇل رەتتە عىلىمي قاۋىمداستىققا ايرىقشا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. ويتكەنى عالىم – ۇلتتىڭ شامشىراعى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
باسقوسۋدا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا عىلىمعا باسا ءمان بەرىلمەگەنى, كوپتەگەن عالىمنىڭ باسقا سالاعا اۋىسىپ كەتكەنى جايىندا ايتىلدى. سونىڭ سالدارىنان قازاقستانداعى عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ سانى ءۇش ەسە ازايىپ, بۇل احۋال ۇلتتىڭ زياتكەرلىك الەۋەتىنە وراسان زور كەسىرىن تيگىزگەن. بۇعان قوسا مەملەكەت باسشىسى عىلىم سالاسىندا جەمقورلىق فاكتىلەرىنىڭ كوبەيىپ كەتكەنىن دە تىلگە تيەك ەتتى. ماسەلەن, «پاراسات» حولدينگىن باسقارعان بەلگىلى اكادەميك ونى ابدەن توناپ, كەيىن بالالارىمەن بىرگە اقش-تىڭ ازاماتتىعىن الىپ, مۇحيتتىڭ ار جاعىنا قاشىپ كەتكەن. دەگەنمەن بۇگىندە جاعداي وڭالىپ, عىلىم قايتادان تورگە شىققانىن اتاپ ءوتتى. بۇل – مەملەكەتتىڭ ناعىز, ادال عالىمدارعا سەنىمى دەگەن ءسوز.
– مەملەكەت عىلىمدى دامىتۋ ءۇشىن ناقتى شارالار قابىلداپ جاتىر. مەن وسىدان ءۇش جىل بۇرىن عىلىم اكادەمياسىن جاڭعىرتۋ تۋرالى تاپسىرما بەردىم. سودان بەرى اۋقىمدى جۇمىس جاسالىپ كەلەدى. اكادەمياعا جوعارى عىلىمي ۇيىم مارتەبەسى بەرىلدى. ينفرا-
قۇرىلىم جۇيەسى جاڭارتىلىپ جاتىر. كادر دايارلاۋ ءىسى جولعا قويىلدى. بىلتىر قابىلدانعان «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭ وسى ۇردىستەرگە تىڭ سەرپىن بەردى. قۇجاتتا عىلىمدى باسقارۋ تاسىلدەرى ناقتىلاندى. عالىمداردى الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارى ايقىندالدى. ءبىر سوزبەن ايتساق, زاڭدا عىلىم جولىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ مۇددەسى بارىنشا ەسكەرىلدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
عىلىم ستراتەگيالىق ماڭىزى بار سالا بولعاندىقتان, كەيىنگى جىلدارى بۇل باعىتقا بولىنەتىن قارجى 3,5 ەسە ارتتى, جاس زەرتتەۋشىلەرگە قولداۋ كۇشەيدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, وسىنداي قادامدار ەلىمىزدىڭ عىلىمي الەۋەتىن ارتتىرا تۇسەدى. قازىر قازاقستاندا 25 مىڭنان اسا عالىم بولسا, ولاردىڭ جارتىسى – 40 جاسقا تولماعان ماماندار. بۇل ەلىمىزدە عالىمداردىڭ جاڭا بۋىنى قالىپتاسىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ وتاندىق عىلىمنىڭ الدىندا تۇرعان بىرقاتار ماڭىزدى مىندەتكە نازار اۋداردى.
– ستراتەگيالىق مىندەتتەردىڭ ءبىرى – يادرولىق عىلىم مەن تەحنولوگيانى دامىتۋ. بۇل سالادا قازاقستاننىڭ الەۋەتى زور. الماتىداعى يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى مەن كۋرچاتوۆتاعى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق سياقتى الدىڭعى قاتارلى عىلىمي مەكەمەلەر ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, ماماندار دايارلاپ كەلەدى. اتوم ەنەرگياسىن ءوندىرۋ – تۇراقتى ەنەرگيا كوزى عانا ەمەس, ەكونوميكا مەن عىلىمنىڭ جاڭا باعىتتارىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى كىلتى. بۇل رەتتە يادرولىق مەديتسينا, سۋتەگى ەنەرگياسى, سۋدى تۇشىتۋ, سينتەتيكالىق وتىن ءوندىرۋ, شاعىن ءمودۋلدى رەاكتورلار, تاعى باسقالارى تۋرالى ءسوز بولىپ وتىر. وسى باعىتتا زور تابىسقا جەتۋ ءۇشىن زەرتتەۋ ينفراقۇرىلىمىن نىعايتۋ, عىلىمي جۇمىستى كۇشەيتۋ, ينجەنەرلىك ءبىلىمدى جاڭعىرتۋ قاجەت. پرەزيدەنت جانىنداعى عىلىم جانە تەحنيكا جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەستىڭ الداعى وتىرىسىندا اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ كۇن تارتىبىندەگى باستى ماسەلە بولۋعا ءتيىس. سونداي-اق مەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا عىلىم قالاشىقتارىن قۇرۋ ماسەلەسىن كوتەردىم. ۇلتتىق كەڭەس وسى جۇمىسقا ايرىقشا نازار اۋدارۋى قاجەت, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى الەمدە جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارى قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانىنا توقتالدى جانە قازاقستاننىڭ اتالعان سالادا الدىڭعى قاتاردان كورىنۋىنە تولىق مۇمكىندىگى بار دەپ سانايدى.
– ادام كاپيتالى – ەلىمىزدىڭ وسى باعىتتا اتقاراتىن جۇمىسىنىڭ باستى كەپىلى. ياعني تالانتتى جانە ءبىلىمدى ازاماتتارعا ارقا سۇيەيمىز. سوندىقتان ءىت-مامانداردى دايارلاۋدى كۇشەيتىپ, وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەرگە جاساندى ينتەللەكت داعدىلارىن ۇيرەتەمىز. وتاندىق عىلىمدا مۇنداي كەلەشەگى زور باعىتتار كوپ. جالپى, عىلىمنىڭ جۇيەلى دامۋى ءۇشىن مەملەكەت پەن بيزنەس, ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن عىلىمي ورتالىقتار كۇش بىرىكتىرۋى قاجەت, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, ۋنيۆەرسيتەتتەر تىڭ زەرتتەۋلەر مەن جاڭالىقتاردىڭ باستاۋىندا تۇرۋعا ءتيىس. ال ەلىمىزدەگى ءبىلىم مەكەمەلەرى عىلىمنان گورى مامان دايارلاۋ ىسىنە كوبىرەك باسىمدىق بەرەدى. بۇل وقۋ ورىندارىنىڭ تىكەلەي مىندەتى بولعانىمەن, ءبىلىم مەن عىلىمدى قاتار الىپ ءجۇرۋ كەرەك.
– قازاقستاندا زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى دەگەن مارتەبەگە لايىق 10 وقۋ ورداسى بار. عىلىمدى دامىتۋ ءۇشىن بۇل جەتكىلىكسىز. وسى جۇمىستى كۇشەيتۋىمىز كەرەك. سونداي-اق عىلىم ەلگە ناقتى پايداسىن تيگىزۋگە ءتيىس. بۇل باعىتتا ءبىرشاما جەتىستىگىمىز بار. قولدانبالى زەرتتەۋلەرمەن اينالىساتىن عىلىمي ۇيىمداردىڭ كىرىسى كەيىنگى بەس جىلدا 40 ملرد تەڭگەدەن استى. قازىناعا 10 ملرد تەڭگەدەن اسا سالىق ءتۇستى. الداعى ۋاقىتتا بۇل كورسەتكىش ۇلعايا بەرمەك. عىلىم سالاسىنا 14,5 ملرد تەڭگە جەكە ينۆەستيتسيا تارتىلدى. 2 مىڭنان اسا جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. وسىلايشا, عالىمدارىمىز ەكونوميكانى وركەندەتۋگە اتسالىسىپ جاتىر. وقۋ ورىندارى كاسىپورىندارمەن تىعىز بايلانىس ورناتا باستادى. مىسال رەتىندە Satbayev University زەرتتەۋشىلەرىنىڭ جۇمىسىن اتاپ وتۋگە بولادى. ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى سەلەن ەلەمەنتىن جوعارى دارەجەدە تازارتاتىن جاڭا تەحنولوگيا ويلاپ تاپتى. سونىڭ ناتيجەسىندە ءبىر كيلو سەلەننىڭ قۇنى 15 ەسە ارتىپ, ونى وندىرەتىن كومپانياعا 1,2 ملرد تەڭگە قوسىمشا پايدا اكەلدى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ جاس اكادەميك سۇراعان ءدۇربىتحاننىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. ونىڭ ماتەماتيكالىق فيزيكا سالاسىنداعى عىلىمي زەرتتەۋلەرى كريپتوگرافيا جانە مالىمەتتەردى قورعاۋ جۇيەسىندە ءساتتى قولدانىلىپ جاتىر. پرەزيدەنت تسيفرلاندىرۋ داۋىرىندە مۇنى وتە ماڭىزدى جەتىستىك رەتىندە باعالاپ, بۇل قازاق عىلىمىنىڭ الەۋەتى جوعارى ەكەنىن كورسەتكەنىن ايتتى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, ەلىمىزدەگى كاسىپورىندار دا عىلىمدى دامىتۋعا ۇلەس قوسۋعا ءتيىس. ولار ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن جانە عىلىمي ورتالىقتارمەن بىرلەسىپ, جاڭا ونىمدەر شىعارۋى كەرەك. قازاقستانداعى ءىرى ءوندىرىس ورىندارى ءوز تابىسىنىڭ 1 پايىزىن عىلىم سالاسىنا اۋدارىپ كەلەدى. پرەزيدەنت مۇنى ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە باعىت دەپ سانايدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ قازىرگى الەمدىك احۋالعا توقتالدى.
– كوپتەگەن ساراپشى دۇنيەجۇزى كەيىنگى ونداعان جىلدا بولماعان ەڭ اۋىر داعدارىستىڭ تابالدىرىعىندا تۇرعانىن مالىمدەدى. الپاۋىت مەملەكەتتەر ءبىر-بىرىنە قارسى «تاريف مايدانىن» اشقان سوڭ, ءوندىرىس پەن ساۋدا تىزبەگىنىڭ بۇزىلعانى, نارىقتاردىڭ قۇلدىراپ, شيكىزات باعامىنىڭ تۇراقسىزدانا باستاعانى بايقالادى. بۇل بارلىق ەلگە, سونىڭ ىشىندە قازاقستانعا اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز. قازىر جوعارى تاريفتەر ەنگىزۋگە 90 كۇندىك موراتوري جاريالانعانىمەن, نارىقتاعى جاعداي وتە تۇراقسىز. سوندىقتان وسىناۋ ەكونوميكالىق دۇربەلەڭنىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنا تيگىزەتىن سالدارىن جويۋمەن اينالىسىپ جاتىرمىز. الايدا دۇرلىگۋگە سەبەپ جوق ەكەنىنە سەنىمدىمىن. ءبىز سىن-قاتەرلەردىڭ ءبارىن ءاردايىم ءوزىمىزدىڭ باسىم باعىتتارىمىزدى باسشىلىققا الا وتىرىپ ەڭسەرىپ كەلەمىز. سىرتقى قولايسىز فاكتورلاردىڭ ىقپالىنا قاراماستان, دامۋدىڭ داڭعىل جولىن جالعاستىرا بەرەمىز. نەگىزگى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار مەن باسقا دا باستامالار تولىعىمەن ورىندالادى. كەشە ۇكىمەت پەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ءىس-قيمىل جوسپارىن شۇعىل اياقتاۋدى تاپسىردىم. بۇل قادام ءوسىم قارقىنى مەن ينۆەستيتسيا كولەمىن تومەندەتپەۋدى كوزدەيدى. بۇگىندە ينۆەستيتسيا ءۇشىن كۇرەس ۇدەدى. سوندىقتان ءابجىل قيمىلداۋعا ءتيىسپىز. بارلىق سىن-قاتەرگە دايىن بولعانىمىز ءجون. جۇمىستىڭ ءبارىن بايىپپەن ءارى سەنىمدى تۇردە اتقارۋ كەرەك. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, داعدارىستىڭ دا ءوز قايىرى بار. ول باسشىلىق قىزمەتتەگى ازاماتتاردىڭ ىسكەرلىك قابىلەتىنىڭ بار-جوعىن ايقىنداپ بەرەدى. سونداي-اق جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشادى. سىرتقى احۋال تۇبەگەيلى وزگەرگەن كەزەڭدە ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ورنىقتىلىعى مەن الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ءۇشىن مۇنىڭ ماڭىزى زور, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
وسى ورايدا قاسىم-جومارت توقاەۆ عىلىمى دامىعان ەل كەز كەلگەن سىن-قاتەرگە توتەپ بەرە الاتىنىنا باسا ءمان بەردى. سونداي-اق قازاقستاننىڭ بولاشاعى وتانشىل ءارى بىلىكتى عالىمداردىڭ قولىندا ەكەنىن, مەملەكەت ولارعا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتە بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى.
– ءبىزدىڭ ورتامىزدا مايتالمان ماماندار وتىر. ارامىزدا بۇكىل سانالى عۇمىرىن عىلىم-بىلىمگە ارناعان ارداگەرلەر مەن دارىندى جاس عالىمدار دا بار. بارشاڭىزعا تاعى دا العىس ايتامىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
جيىن سوڭىندا پرەزيدەنت ءبىر توپ عالىمدى مەملەكەتتىك ناگرادامەن ماراپاتتادى. ءىس-شارادا «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم جانە تەحنيكا قايراتكەرى» اتاعى تۇڭعىش رەت تاپسىرىلدى. سونداي-اق ءبىر توپ جاس عالىمعا باسپانا كىلتى بەرىلدى.
سالتاناتتى راسىمدە پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميكتەرى جۇماباي باكەنوۆ پەن سۇراعان ءدۇربىتحان, وسىمدىكتەر بيولوگياسى جانە بيوتەحنولوگياسى ينستيتۋتىنىڭ كىشى عىلىمي قىزمەتكەرى اناستاسيا كاپىتينا ءسوز سويلەدى.
جالپى, عىلىم كۇنى قارساڭىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ ءبىر توپ عالىمدى ەلەۋلى جەتىستىكتەرى ءۇشىن مەملەكەتتىك ناگرادالارمەن ماراپاتتاۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. اتاپ ايتقاندا, 4 عالىم «پاراسات», 15 ادام «قۇرمەت» وردەنىنە يە بولدى. بۇعان قوسا 6 مامانعا «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالى بەرىلسە, تاعى 2 عالىمعا «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم جانە تەحنيكا قايراتكەرى» قۇرمەتتى اتاعى تابىس ەتىلدى.
