مۋزىكا-تەراپيا مانەرى

ادامنىڭ فيزيكالىق, ەمو­­­تسيونالدىق, پسي­­حو­­لوگيالىق جاع­دايىن جاقسارتۋ ماقساتىندا مۋزى­كامەن ەمدەۋ ءادىسى بۇرىننان بار. قازىرگى تاڭدا مۋزىكالىق تەراپيا مەديتسينادا, پسيحولوگيادا جانە الەۋمەتتىك سالادا كەڭىنەن قولدانىلادى. بۇل ءادىس كاسىبي ماماندار­دىڭ كومەگىمەن جۇرگىزىلىپ, اركىم­نىڭ قاجەتتىلىگىنە بايلانىستى جەكە نەمەسە توپتىق تۇردە وتكىزىلەدى. وسى ورايدا مۋزى­كالىق تەراپيانىڭ ءمان-ماڭىزىن ۇعىپ, كوزبەن كورمەككە ۇلتتىق بالالاردى وڭالتۋ ورتا­لىعىنا باردىق.

جالپى, بۇل باعىت ەلىمىزدە ەڭ العاش 1995 جىلدارى الماتى قالا­سىنداعى «بالبۇلاق» وڭال­تۋ ورتالىعىندا قولدانىلا باس­تاعان. كەيىن 2007 جىلى ەلورداداعى ۇلتتىق بالالاردى وڭالتۋ ورتالىعىندا عىلىمي تۇرعىدا جان-جاقتى زەرتتەلىپ, جاڭا باعىتتا, ەمدەۋدىڭ تىڭ ءادىس-تاسىلدەرىمەن جالعاسىپ كەلەدى.

ورتالىقتا ەمدەلۋشى بالالار جاس ەرەكشەلىگىنە قاراي التى بولىمگە بولىنگەن. ولارعا مۋزىكا-تەراپيا ءتورت باعىت بويىنشا وقىتىلادى: رەتسەپتيۆتى, ياعني الۋان ءتۇرلى مۋزىكانى تىڭداتۋ ارقىلى ەمدەۋ, اسپاپتىق تەراپيا – ۇساق ماتوريكانى دامى­تۋعا باعىتتالسا, ۆوكالدىق تەراپيادا ءتۇرلى ارتيكۋلياتسيالىق جاتتىعۋلار جاسالسا, dance تەراپيا – ءان مەن ءبيدى ۇشتاستىرۋ ارقىلى جۇرگىزىلەدى. بۇعان قوسا تومەنگى جاستاعى بالدىرعاندارعا ەرتەگى تەراپياسى دا وقىتىلادى. ودان بولەك كىرىكتىرىلگەن ارنايى ساباقتار بار. ياعني لوگوپەد-دەفەكتولوگ ماماندارىنىڭ قاتىسۋىمەن مۋزىكا ساباعى وتەدى. اپتاسىنا ءبىر رەت اتا-انالار دا ساباققا قاتىسىپ, ءۇي جاعدايىندا مۋزىكا-تەراپيا ءتاسىلىن ۇيرەنەدى. ايتا كەتەيىك, مۋزىكالىق تەراپياعا كەلەتىن بالالارعا نەگىزىنەن اۋتيزم سپەك­ترىنىڭ بۇزىلۋى, داۋن سيندرومى, تسەرەبرالدى سال اۋرۋى, پسي­حيكالىق دامۋىنىڭ كەشىگۋى, سويلەۋ دامۋىنىڭ كەشىگۋى, گيدروتسەفاليا سىندى دياگنوزدار قويىلعان.

ۇلتتىق بالالاردى وڭالتۋ ور­تالىعىنىڭ مۋزىكاتەراپەۆت ما­مانى باعدات ءابىشتىڭ ايتۋىنشا, مۇن­دا 12 مۋزىكا تەراپەۆى ەكى اۋىسىمدا جۇمىس جاسايدى. ءبىر جىلدا 13–14 اينالىم بولىپ, ءار اينالىمدا 310 بالاعا دەيىن ورتالىقتا ەم الادى.

«مۋزىكالىق جوعارى ءبىلىمى بار ماماندار ورتالىقتا مۋزىكا-تەراپيا كۋرسىن وقىپ, تاجىريبە الماسۋدان وتكەن سوڭ عانا جۇمىسقا ورنالاسا الادى. ءبىزدىڭ ماماندارمەن بىرلەسە جاساعان مۋزىكالىق جاتتىعۋلارىمىز بار. وعان ەمدىك دەنە شىنىقتىرۋ ەلە­مەنتتە­رىن, لوگوپەدتىك ارتي­كۋلياتسيالىق جات­تىعۋلار قوس­تىق. سول اۆتورلىق جاتتىعۋ­لارمەن وسى وڭالتۋ ورتا­لى­عىندا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. بۇل مەتوديكانى ەلىمىزدەگى بارلىق جەكەمەنشىك وڭالتۋ ورتالىقتارى پايدانالانىپ ءجۇر», دەيدى باعدات ءابىش.

ورتالىقتى ارالاپ ءجۇرىپ, الىس­تان تالىپ ءبىر مۋزىكا ەستىلدى. اسپاپتىق تەراپيا باعىتىندا ساباق الىپ جاتقان ءالينۇر ەس­مۇرات سينتەزاتوردا ويناپ وتىر ەكەن.

«بۇل باعىتتا اسپاپتى ۇستاتىپ, ويناتۋ ارقىلى قولدىڭ ۇساق ماتوريكالارىمەن جۇمىس جاسايمىز. سينتەزاتوردان بولەك ءارتۇرلى شۋلى, ۇرمەلى, شەرت­پەلى اسپاپتاردى قولدانامىز. ءبىر بالا 24 كۇندە 20 مينۋتتان ون ساباق الادى. مىسالى, سينتەزاتور اسپابى ساۋساق بۇلشىق ەتتەرىن دامىتۋعا ارنالعان. بۇگىن ءالي­نۇردىڭ ءۇشىنشى ساباعى ءوتىپ جاتىر. جالپى, ءۇش ساباق­تان كەيىن بالانىڭ مۋزىكاعا قىزىعۋشىلىعى ارتا باستايدى», دەيدى مۋزىكاتەراپەۆت بالدىرعان حايرانوۆا.

«بالانى دامىتۋدا مۋزى­كالىق تەراپيانىڭ اسەرى ۇلكەن. ەستۋ قابى­لەتى جاقسارىپ كەلەدى. دومبى­راعا ىنتاسى وياندى. كۇيدى كوپ تىڭدايدى. ءبىز قوستاناي وبلىسى ارقالىق قالاسىنان كەلدىك. ول جاقتا مۋزىكا ساباقتارى جوق. وسى ورتالىققا ءار كەلگەن سايىن بالام مۋزىكالىق تەراپياعا اسىعىپ تۇرادى», دەيدى ءالينۇردىڭ اناسى گۇلجانات ەسمۇرات.

ال نۇرگۇل قالاباەۆا تۋعاننان ەركىن سويلەي المايدى. ءبىر تاڭعا­لار­لىعى, ول ءان ايتقاندا ءار ءارىپ انىق ءارى كەدەرگىسىز شىعادى. سەگىز جىل بويى ۇلتتىق بالالار­دى وڭالتۋ ورتالىعىندا مۋزىكا-تەراپيا ەمىن الىپ, بۇگىندە ونەر­گە قادام باسقان. «بۇل – مەنىڭ ءومى­رىم­دى تۇبەگەيلى وزگەرتكەن ەم» دەي­دى ول.

«مۋزىكا-تەراپيا ارقىلى ورتامدى تاۋىپ, ونەر ۋنيۆەرسيتەتىن ءتامامدادىم. لوگوپەد جانە مۋزى­كا­تەراپەۆت مامانداردىڭ ارقا­سىندا سويلەۋ جاعىنان قالپىما كەلدىم», دەيدى نۇرگۇل.

ءيا, مامانداردىڭ سوزى­نە جۇگىنسەك, مۋزىكالىق تەرا­پيا­نىڭ پايداسى وراسان. اتاپ ايتساق, پسيحولوگيالىق اسەرى – كۇيزەلىستى ازايتىپ, كوڭىل كۇيدى جاقسارتادى. فيزيكالىق اسەرى – قان قىسىمىن رەتتەپ, اۋىرسىنۋدى جەڭىلدەتەدى. كوگنيتيۆتى اسەرى – ەستە ساقتاۋ قابىلەتىن جاقسارتىپ, اسىرەسە التسگەيمەر جانە دەمەنتسياسى بار ادامدار ءۇشىن ءتيىمدى ەكەن. الەۋمەتتىك اسەرىنە كەلسەك, قارىم-قاتىناس داعدىسىن جاقسارتىپ, قوعامعا بەيىمدەلۋگە كومەكتەسەدى.

ۆوكال تەراپياسىنا دا ارنايى كىرىپ شىقتىق. مۇندا كەزەكتى كونتسەرتتىك نومىرگە دايىندىق ءجۇرىپ جاتىر ەكەن. ءۇش جىگىتتىڭ ورىنداۋىنداعى «مەن – قازاقپىن» ءانىن ءبىز دە تىڭدادىق.

«ۆوكال تەراپياسى بالالارعا عانا ەمەس, جالپى ادامدارعا كەرەك دۇنيە. وسى ارقىلى ءبىز بالانىڭ تىنىس الۋىن جاقسارتامىز, جات­تىعۋ ارقىلى ارتيكۋلياتسياسى قا­لىپقا كەلەدى. مەنىڭ ماقساتىم – ىرعاقتى ءان ايتقىزىپ ۇيرەتۋ. بىزدە كونتسەرتتىك ءىس-شارالار كوپ ۇيىمداستىرىلادى. ءار بالانىڭ تۋعان كۇنى اتالىپ وتىلەدى. وسىنداي مەرەكەلىك كۇندەردە بالالار ساحنادا ونەر كورسەتەدى», دەيدى مۋزىكاتەراپەۆت قۇرالاي ەسماحانوۆا.

ءيا, نەگىزىنەن ءان ايتۋ دىبىس­تاۋ مۇشەلەرىنە عانا ەمەس, ەستۋ مۇشەلەرىنىڭ جۇمىسىنا دا تاۋەلدى. سوندىقتان دا ءان ايتۋ كەزىندە ەستۋ مۇشەلەرىنىڭ دۇرىس قالپىن ساقتاۋ, ءان شىرقاۋدىڭ داعدىسىن يگەرۋ مەن دىبىستاۋ جۇيەسىن وڭالتۋعا ءتيىمدى كومەك بەرەدى. ال ول ءۇشىن الدىمەن دۇرىس تىنىس الىپ ۇيرەنۋ قاجەت. ەگەر بالا ءتيىمدى تىنىس الىپ ۇيرەنسە, وندا ءان ايتۋمەن قاتار دۇرىس سويلەۋ مۇمكىندىگى دە قالىپتاسادى.

تاريح قويناۋىنا كوز جۇگىرت­سەك, ەجەلگى گرەك فيلوسوفى پيفاگور مۋزىكانىڭ ادام اعزاسىنا, كوڭىل كۇيىنە قالاي اسەر ەتەتىنى تۋرالى عىلىمي انىقتاما بەرگەن. سونداي-اق ەرتەدەگى قىتاي, ءۇندى دارىگەرلەرى مەن ەمشىلەرى, فيلوسوفتارى مەن مۋزىكانتتارى مۋزىكانى سىرقات­تى ەمدەۋگە پايدالانعانى بەلگىلى. قازاقتىڭ كونەدەن كەلە جاتقان اۋىز ادەبيەتى جىرلارى مەن اڭىز-ءافسانالارىندا دا سيقىر­لى قوبىز, كۇمبىرلەگەن دوم­بىرا مەن سىزىلعان سىبىزعى ۇنىنەن شىعاتىن مۋزىكالىق تۋىندىلاردىڭ ادام اعزاسىنا وڭ اسەر ەتىپ, جالپى پسيحولوگيالىق ەمدىك سيپاتتا شيپالىق قاسيەتتەرى بولعاندىعىن بىلەمىز.

ال بۇگىندە مۋزىكالىق تەراپيا كوپتەگەن شەتەلدە كەڭىنەن قولدانىلادى. اسىرەسە اقش, كانادا, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, جاپونيا, اۋستراليا سياقتى دامىعان ەلدەردە بۇل ءادىس مەديتسينا مەن پسيحولوگيانىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە رەسمي تۇردە مويىندالعان. ماسەلەن, اقش-تا مۋزىكالىق تەراپيانى رەسمي تۇردە امەريكا­نىڭ مۋزىكالىق تەراپيا اسسوتسياتسياسى (AMTA) باقىلايدى. ياعني اۋرۋحانالاردا, مۇگەدەكتەر ور­تالىقتارىندا, پسيحو­لوگيا­لىق كلينيكالاردا قولدانىلادى. ­PTSD (پوستتراۆ­ماتي­كالىق سيندروم) بار اسكەري قىزمەتكەرلەردى ەمدەۋ­دە ەرەكشە ءتيىمدى. گەرمانيادا مۋ­زىكا­لىق تەراپيا مەديتسينالىق ساق­تان­دىرۋ جۇيەسىنە ەنگىزىلگەن. ونى نەۆرولوگيالىق جانە پسي­حيا­تريالىق اۋرۋلاردى ەمدەۋ­دە قولدانادى. جاپونيادا مۋزى­كا­لىق تەراپيا قارتايۋعا باي­لا­نىستى كوگنيتيۆتى بۇزى­لىس­تاردى ەمدەۋ ءۇشىن ءجيى قولدا­نىلادى.