قالام مەن قارۋدى قاتار ۇستاعان باتىر

ەل باسىنا كۇن تۋعان قاتەرلى شاقتا اتامنىڭ ەلىنە دەگەن ساعىنىشىن باياندايتىن, تۋما-تۋىس, تۋعان جەرگە دەگەن ماحاببات پەن جاۋدى ەرتەرەك جەڭىپ ەلگە ورالساق دەگەن ارماندارىنان سىر شەرتەتىن حاتتارى كەلىپ جاتتى.

اتام ءابزالي ەگىزباەۆ 1907 جىلى قىزىلوردا وبلىسى قارماقشى اۋدا­نىنىڭ كوكتوبە ۇجىمشارىندا دۇ­نيە­گە كەلگەن. العاش ساۋاتىن اۋىل مولداسىنان اشىپ, 1928–1930 جىلدارى قىزىلوردا قالاسىندا عاني مۇرات­باەۆ اتىنداعى 7 جىلدىق قازاق مەكتە­بىندە وقۋىن جالعاستىردى. مەكتەپتى بىتىرگەننەن سوڭ 1930 جىلى قارماق­شى اۋدانىنا كەلىپ كومسومول, كەڭەس, قارجى مەكەمەلەرىندە قىزمەت اتقار­دى. 1933 جىلدان باستاپ وقىتۋشىلىق قىزمەتىنە كىرىستى.

1933–1934 جىلدارى باستاپ «ەڭ­بەكشى», «جاڭاتالاپ», «قىزىل تام» جانە لەنين اتىنداعى مەكتەپتەردە وقىتۋشى, مەكتەپ ديرەكتورى قىز­مەتتەرىن اتقاردى. ول قازاقتىڭ كورنەكتى اقىنى تۇرماعامبەت ىزتى­لەۋوۆتىڭ شاكىرتى بولدى. 1938 جىلى «حالىق جاۋى» دەگەن اتپەن ۇستالىپ قاماۋعا الىندى. ەشقانداي كىناسى دالەلدەنبەسە دە, 1939 جىلدىڭ 22 قاڭ­تارىندا قىزىلوردا وبلىستىق سوتىنىڭ ۇكىمىمەن 15 جىلعا سوتتالدى. اتام قانداي قيىنشىلىق بولسا دا مويىماي, وتانىنا دەگەن ادالدىعىن, حالقىنا دەگەن سەنىمىن, ماحابباتىن جوعالتپاي, ءبارىن كوتەرە ءبىلدى. 1939 جىلى 13 تامىزدا اناسى مەن اجەسىنە جازعان حاتىندا «مەنى ويلاپ كوپ قايعىرما! مەن جالعىز عانا جۇرگەنىم جوق. قىزىلوردادا ءجۇزدىڭ ءبىرى بولسام, قازاقستاندا مىڭنىڭ ءبىرىمىن, كەڭەس وداعىندا ميلليوننىڭ ءبىرىمىن. سولارمەن كورەم. تىلەك تىلە!» دەپ ءوزىنىڭ اقتالاتىنىنا سەندىرەدى.

1941 جىلدىڭ جاز ايىندا اقتالىپ, ەلگە ورالىپ, مەكتەپتە ۇستازدىق قىزمەتىن جالعاستىردى. 1942 جىلدىڭ 17 شىلدەسىندە قارماقشى اۋدان­دىق اسكەري كوميسسارياتى ارقىلى وتانىمىزدى نەمىس باسقىنشىلارى­نان قورعاۋ ءۇشىن مايدانعا اتتاندى. توتسكي قالاسىندا اسكەري دايىندىق كۋرسىنان ءوتىپ, ۆورونەج مايدانىن­­دا شايقاسقا قاتىستى. وسى شايقاستا ­اۋىر جاراقاتتانىپ, گوسپيتالگە تۇ­سەدى. قالامىن جانىنا سەرىك ەتكەن اتام ەمدەلىپ جاتىپ, «جورىق جولىن­دا» اتتى داستانىن جانە باسقا دا بىرنەشە ولەڭىن جازادى.

گوسپيتالدە التى اي ەمدەلىپ, قايتادان مايدانعا اتتاندى. اتام ءابزالي بارابينسك قالاسىندا تۇرعان تەمىرجول باتالونىنا جىبەرىلگەن. باتالون ورەل, ستارووسكول, نەۆەل قالالارىندا 1943 جىلدىڭ قازان ايىنا دەيىن بولادى. 1944 جىلى 5 شىلدەدە لاتۆيا جەرىنە اتتانۋعا بۇيرىق بول­عانعا دەيىن تەمىرجول اسكەري ءبولىمى قۇرامىندا قىزمەت ەتتى, 1945 جىلدىڭ باسىندا شىعىس مايدانىنا اتتانىپ, جاپونياعا قارسى سوعىسقا قاتىسىپ, وسى جىلى قىركۇيەكتە مانچجۋريا قالاسىندا قازا تاپتى.

اتامنىڭ الماتى قالاسىندا بولعان كەزىندە ءبىر جولداسىنا تاپسىرىپ كەتكەن قويىن داپتەرى كوپ جىل وتكەن سوڭ تابىلدى. وسى سارعايعان داپتەردىڭ ىشىندە سوڭعى حات 1945 جىلدىڭ 5 تامىزىندا امۋر وبلىسى پوياركوۆا ستانساسىنان جازىلىپتى. «العا تالپىن» دەگەن ولەڭىمەن قاسىم جۇسىپوۆكە جازعان ەڭ سوڭعى حاتى ەكەنىن دالەلدەيدى. حاتتىڭ ولەڭمەن جازىلعان جولدارىندا:

«اعا-ءىنى, تەڭ قۇربىنى امان قوسىپ,

حالىقتىڭ ساۋ كورسەتكەي جاس پەن قارتىن.

جارتى ءارىپ جالعانىم جوق جان دوستارىم,

ساعىندىم سۇلۋ سىردىڭ سۋىن سالقىن», دەپ تۋعان جەر مەن ەل-جۇرتتى ساعىنعان ىستىق سەزىمىن ءبىلدىرىپ, ەلىنىڭ قۇمى كۇمىس, تاسى التىن ەكەنىن, تابيعاتى­نىڭ ءوزى ەشتەڭەگە تەڭەستىرمەيتىنىن جىر­مەن سيپاتتاعان. ەلگە دەگەن ىستىق سەزىمگە قوسا جاڭا ءوسىپ كەلە جاتقان جاستار­عا «العا تالپىنىپ ءومىردىڭ بيىگىنە شىعىڭدار, تەحنيكانى مەڭگەرىڭدەر» دەگەن ۇگىتىن قوسقان. سونىمەن قاتار اتامنىڭ سوعىستا ءجۇرىپ, ارداقتى اناسىنا, جارىنا, تۋعان جەرگە, اۋىل ادامدارىنا دەگەن ساعىنىشىن ارقاۋ ەتكەن «اناعا حات», «اۋىل ادامدارىنا», «ەل-حالىققا», «تىلەك» دەيتىن ولەڭدەرىن دە تەبىرەنبەي وقۋ مۇمكىن ەمەس.

اقىن, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋ­شىسى ءابۋ سارسەنباەۆ: «كەشەگى الا­پات سوعىس ەندى عانا گۇل جارىپ كە­لە­ جاتقان جاۋقازىنداي مىڭداعان, ميل­­ليونداعان بوزداقتاردىڭ ءومىرىن قيىپ كەتتى. تالاي اسقاق ارمان, اسىل اڭسار ايتىلماي ولاردىڭ وزدەرى­مەن بىرگە ءوشتى. عالىمنىڭ قيالى حاتقا تۇسپەگەن قالپىندا ادىرا قالدى, اقىننىڭ كوكىرەگىندە وتتاي قوزداعان, شىراقتاي مازداعان, قۋاتتى جىرلارى جارىق دۇنيەنى كورە الماي كۇلگە اينالدى. سونداي ايتارىن ايتا الماي, بەرەرىن بەرە الماي ارماندا وتكەن, قىرشىن كەتكەن اقىنداردىڭ ءبىرى ءابزالي ەگىزباي ۇلى ەدى. ول اعىپ تۇرعان جۇيرىك اقىن, ونىڭ جىرلارى ۇلتتىق پوەزيامىزدىڭ ەلەۋلى قازىنالارىنىڭ ءبىرى», دەپ باعا بەرگەن ەدى.

ورنىندا بار وڭالار دەگەندەي, ۇرپاقتارى ءابزالي ەگىزباەۆتىڭ ارتىندا قالعان مۇراسىن ناسيحاتتاپ كەلەدى. 1969 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان «جاۋىنگەر جۇرەگى», 1996 جىلى ۇعا «عىلىم» باسپاسىنان «ەلىمنىڭ سىرىن ەتتىم جىر», 2007 جىلى «الماتى» باس­پاسىنان اتامنىڭ 100 جاسقا تولۋىنا وراي «مايدان حاتتارى» اتتى ولەڭدەر جيناعىن كىتاپ ەتىپ جارىققا شىعارىپ, حالىققا تانىستىردىق. 1987 جىلى جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ شەشىمىمەن قارماقشى اۋدانىندا ءابزالي ەگىزباەۆتىڭ 80 جىلدىعى, 1997 جىلى 90 جاسقا تولعان مەرەيتويلارى اتالىپ ءوتتى.

2005 جىلى اكەم امانگەلدى ءابزالي اتامىز جەرلەنگەن مانچجۋريا قا­لاسىنا بارىپ, زيراتىنا ەسكەرتكىش قويىپ, قۇران باعىشتاپ, بەيىتىنە ەلدەن الىپ كەلگەن توپىراعىن سالىپ, تاعزىم ەتىپ قايتتى.

ء«ولدى دەۋگە بولا ما, ايتىڭدارشى, ولمەيتۇعىن ارتىندا ءسوز قالدىرعان» دەپ دانا اباي ايتقانداي, ءومىر مەن ءولىم بەلدەسكەن قاندى شايقاسقا قاتىسىپ, باتىلدىق پەن ەرلىكتىڭ ەرەن ۇلگىسىن كورسەتە بىلگەن, تالانتتى اقىن, ءور مىنەزدى مايدانگەر, ۇلاعاتتى ۇستاز مىنا جارىق دۇنيەمەن ماڭگىلىككە قوشتاستى. الايدا ءوزى ولگەنىمەن ارتىندا قالعان مۇراسى ۇرپاعى بىزبەن بىرگە ماڭگىلىككە جاساي بەرمەك.

جانات ابزاليەۆا,

قىزىلوردا وبلىستىق مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ باسشىسى