اتىمتاي جومارت جاننىڭ الماتى وبلىسى جامبىل اۋدانىن تابيعي گازبەن قامتاماسىز ەتىپ, الدىنا كەلگەن جەرلەستەرىنىڭ جاي-كۇيىنە قاراپ, مəسەلەسىن شەشۋدە ازاماتتىق تانىتقانىنا جۇرتشىلىق ءار كەز ريزا بولدى. سۇم تاعدىر, قاتىگەز اجال كىمدى اياعان؟ اياۋلى جان 2024 جىلى دۇنيە سالدى. Əكەسى مەن اناسىنىڭ, جارىنىڭ جۇرەكتەرى قان جىلادى. ايماقتاعى حالىقتى «كوگىلدىر وتىنمەن» قامتۋدى بىرگە باستاعان əرىپتەسى جانجىگىت بايجىگىت ۇلى زامانداسى مولدياردىڭ سول كەزدەگى جايىن اڭگىمەلەگەن ەدى.
«قۇرداسىم 1992 جىلدان جەكە كəسىپكەر رەتىندە جەمىستى ەڭبەك ەتتى. مولديار العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ تۇرعىنداردى تابيعي گازبەن جابدىقتايتىن جوعارى, ورتا قىسىمداعى گاز تارتۋ جەلىلەرىنىڭ قۇرىلىسىن قولعا الدى. بۇل نارتəۋەكەلگە بارۋمەن تەڭ. 2001 جىلدان بەرى ۇيىمداستىرعان جۇمىسىن جولعا قويعان «تəۋەكەل-ت» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ قۇرىلتايشىسى جəنە ديرەكتورى بولدى. ونىڭ باسشىلىعىنداعى سەرىكتەستىك 2001–2012 جىلدارى الماتى وبلىسىنىڭ قاراساي, جامبىل اۋداندارىنىڭ, الماتى قالاسىنداعى ناۋرىزباي اۋدانىنىڭ تۇرعىندارىن تابيعي گازبەن جابدىقتاۋدى جەكە ينۆەستيتسيا ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرعان جانكەشتى ەڭبەگىنە كۋا بولدىق.
جالپى, مولديار بəسەكەگە قابىلەتتى, ىزدەنگىش ەكەنىن دəلەلدەدى. سالاداعى تابىسى ورگە باسقان كəسىپكەر 2013 جىلى «الماتى وبلىسى گاز شارۋاشىلىعى» قاۋىمداستىعى زاڭدى تۇلعالار قوعامىن ۇيىمداستىردى. وسى ەڭبەگى ءۇشىن وردەندەرمەن, العىسحاتتارمەن ماراپاتتالدى. ەرەكشە جومارتتىعىمەن تانىلىپ, اسىرەسە əلەۋمەتتىك جاعىنان جەتكىلىكسىز قامتىلعان وتباسىلارعا, بالالار ۇيىنە ايرىقشا قولداۋ كورسەتتى. قايىرىمدىلىعى ءۇشىن «التىن جۇرەك – زولوتوە سەردتسە» رەسپۋبليكالىق جوباسىنىڭ جەڭىمپازى بولىپ, ارنايى ماراپات يەلەندى.
كوپ جىلعى ەڭبەگىنىڭ زەينەتىن كوردى. كەيىن كومپانيا جۇمىسىن ۇلى دانيارعا تاپسىردى. بۇعان دەيىن ول əكەسى باسقارعان كومپانيادا قاتارداعى شەبەر بولىپ ەڭبەك ەتىپ, تəجىريبە جيناقتادى. كەيىن ونى ءوزى باسقاردى. دانيار əكەسى قۇرعان سەرىكتەستىكتىڭ جۇمىسىن بىردەن دوڭگەلەنتىپ əكەتتى. بۇعان وتكەن جىلدارداعى جۇمىسى دəلەل.
دانياردىڭ مۇقتاج جاندارعا جəردەم بەرگەنىنىڭ ءوزى ەرەكشە əڭگىمەگە ارقاۋ بولعانداي. وعان ءوزىم دە كۋə بولعانىم بار. ۇزىناعاش اۋىلىنداعى سوعىس جəنە ەڭبەك ارداگەرلەرىنە, «التىن القالى» انالاردىڭ شاڭىراعىنا, باسقا دا ەلدى مەكەندەردەگى جەتكىلىكسىز قامتىلعان وتباسىلارعا گاز قۇبىرىن تەگىن كىرگىزدى. ارنايى ەسەپتەگەندە ءتورت جۇزدەن استام وتباسى ونىڭ قولداۋىمەن شاڭىراقتارىنا جىلۋدى سۋ تەگىن كىرگىزىپ, ازاماتتىڭ جان جىلۋىن سەزىنگەن.
ءدال قازىر ونى العاش كەزدەستىرگەن كەز ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. سوناۋ جىلدارى جىر سۇلەيى ءسۇيىنباي بابانىڭ باسىنا ءبىر توپ əرىپتەسپەن بارا قالدىق. زيرات جانىنان قۇرىلىس جۇمىستارى قىزۋ باستالىپتى. ءارتۇرلى تەحنيكا قاپتاپ تۇر. ونىڭ باسى-قاسىنان دانياردى كەزدەستىردىك. كىشىپەيىل قالپىمەن اقىن-جازۋشىلاردىڭ قولىن الىپ, بəيەك بولدى. Əدەتتەگى ءجون-جورالعىمەن اماندىق-ساۋلىق سۇراستىق.
«شىراقشى ۇسەن اعانىڭ ءبىر ءوتىنىشىن ورىنداپ جاتىرمىز. بابامىزدىڭ باسىنا الىس-جاقىننان زيارات ەتىپ كەلەتىندەر قىراۋلى قىستا جىلىنىپ, قۇران باعىشتايتىن باسپانا قاجەتتىگىن ايتتى. مىنە, قۇرىلىستى باستاپ كەتتىك. مۇنى «قاتىمحانا» دەسە دە بولار. اللا قالاسا, تەز ارادا قۇرىلىستى ءبىتىرىپ, پايدالانۋعا بەرەمىز. ارنايى داستارقان جايىپ, قۇران باعىشتالادى. بەس شاقىرىمعا جۋىق جەردەن ارنايى گاز قۇبىرى تەگىن تارتىلادى. قالامگەرلەر قاۋىمى ەكەنسىزدەر, كەلىڭىزدەر», دەدى اقجارقىن مىنەزىمەن. بىتكەن كەزدە ءبىر قاۋىم جۇرت جينالدى. اقىن بابا جايلى ەستەلىك ايتىلدى. كەلگەندەر «بəرەكەلدى, دانيار!» دەپ العىستارىن جاۋدىردى. ول ۇزىناعاش اۋىلىندا تۇراتىن كوپبالالى, جالعىزباستى انا سارقىت بايباتىروۆانىڭ وتباسىنداعى قايعىلى جاعدايدى ەستىگەن ەكەن. بارسا, بالالار سۋىق ۇيدە تۇماۋراتىپ, جاعدايلارى بولماعانىن كورەدى. بىردەن باسپاناعا جىلۋ جۇيەسىن جۇرگىزىپ, تەگىن گازعا قوسادى. كوپبالالى انا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, العىسىن جاۋدىردى. مۇنداي جاقسىلىعىن تىزە بەرسەك جەتكىلىكتى.
ءوز ماماندىعىن جەتىك مەڭگەرگەن دانيار بىرنەشە ىرگەلى وقۋ ورنىن بىتىرگەن. جوعارى ءبىلىمدى زاڭگەر, ەكونوميست ەدى. الماتى قالاسىنداعى قازاق مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مۇناي-گاز فاكۋلتەتىن گاز شارۋاشىلىعى ماماندىعى بويىنشا ءبىتىردى.
ەتكەن ەڭبەك ەلەنبەي قالمايدى. سايلاۋشىلار سەنىم ءبىلدىرىپ, الماتى وبلىسى مəسليحاتىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا بىرنەشە مəرتە سايلادى. مەرەكەلىك مەدالدارمەن, وبلىس, اۋدان əكىمدەرىنىڭ العىسحاتتارىمەن, ماقتاۋ قاعازدارىمەن ماراپاتتالعان. بۇدان باسقا دا العان سىي-ماراپاتتارى جەتەرلىك. رۋحاني سالانى قولداۋى ەسكەرىلىپ, حالىقارالىق جامبىل اتىنداعى سىيلىققا دا يە بولىپتى. ال حالىقتان العان «راحمەت, بالام دانيار» دەگەن ءسوز بəرىنەن قىمبات, بəرىنەن جوعارى. دانياردىڭ جارى لەيلا – التىنساراداي انادان تəربيە العان اياۋلى جار. قازىرگى كەزدە ۇلى دارىن ەكەۋى مارقۇم وتاعاسىنىڭ جاقسى ءىسىن جالعاستىرىپ, باستالعان جاقسى ءىستى دامىتىپ كەلەدى.
مىنا بەسكۇندىك جالعان ومىردەگى توككەن تەرى, جارقىن بەينەسى, قالدىرعان ءىزى كوپشىلىكتىڭ جادىندا قالاتىن جاندار بار. سول قاتاردا الاتاۋدىڭ بوكتەرى مەن جەتىسۋدى مەكەندەگەن جۇرتشىلىق دانيار مولديار ۇلىن دا ۇمىتپايدى. ۇل-قىزىنىڭ جاقسى ءىسىن جالعايدى, شاڭىراعىن شاتتىق پەن باقىتقا بولەيدى. بۇل – ومىرشەڭ زاڭدىلىق, ۇرپاق ساباقتاستىعى.
ەڭ قۋانىشتىسى, الىستاعى اقسۋدان كەلگەن مىنا باستاما مەنى ەلەڭ ەتكىزدى. تاعى دا جاقسىنىڭ اتى وشپەيدى, ەستەلىك ەشقاشان ەسكىرمەيدى دەگەننىڭ شىندىعىنا كوز جەتتى. ەندى سوعان توقتالايىن.
دانيار مولديار ۇلى – ناعىز ەلگە قىزمەت جاسايتىن 49 جاسىندا جاسىنداي جارق ەتىپ, ماڭگىلىك ءومىرىن جالعاعان ابىرويلى ازامات. ول جايلى ءالى دە تەبىرەنىپ, جاقسى ءسوز ايتاتىندار كوپ. ءباسپاسوز بەتتەرىندە ەستەلىكتەر جازىلدى. ءار ادامنىڭ وزىنە عانا بۇيىرعان عۇمىر جولى, تىرشىلىك بايانى بولادى عوي. ەتكەن ەڭبەك, توككەن تەر, العان اسۋ, شىققان بيىك اركىمنىڭ ومىرىندە ارقيلى. سىرت كوز وزىنشە باعالايدى ونى. ويتكەنى ولاردىڭ كورگىسى, سەزگىسى, بىلگىسى كەلەتىنى, ارينە, كىسىلىك كەلبەتى, ازاماتتىق بيىك تۇلعاسى ەكەنى ءسوزسىز. وسى ادامي قاسيەتكە قانشاما عۇمىر كەشكەنىمەن جەتكەن دە, جەتپەي كەتكەندەر دە بولادى-اۋ. سوندىقتان ەلۋدى ەڭسەرمەي كەتكەن دانياردىڭ مىنا تىرشىلىكتە العان اسۋى, شىققان بيىگى بۇگىنگى ۇرپاققا ونەگە بولۋعا ابدەن لايىق. بۇل پىكىرىمە جەتىسۋ جەرىنەن جەتكەن مىنا ءبىر جاقسى جاڭالىق قولداۋعا ابدەن لايىق. وندا «ماتاي ءبورىباي باتىر» رۋحاني قورى 2020 جىلى جەتىسۋ وبلىسى, اقسۋ اۋدانىندا قۇرىلعانى ايتىلادى. قوردىڭ ماقساتى – ەل مەن جەر تاريحىن, اۋدانداعى تاريحي تۇلعالاردى, ونەر مەن ادەبيەتتى, مادەنيەتتى ناسيحاتتاپ, رۋحانيات الەمىنە مۇمكىندىگىنشە ۇلەس قوسۋ. ۇلتىمىزدىڭ دامۋى مەن رۋحانياتىنا قوسقان ۇلەسىن وڭىردەن شىققان دارىندى ۇل-قىزدارى ارقىلى ناسيحاتتاۋدى العا قويىپتى.
قوردىڭ دەمەۋشىلىگىمەن قىرۋار شارۋانىڭ تياناعى كەلتىرىلگەن. ماسەلەن, 2020 جىلدان باستاپ اۋدان ورتالىعى ءى.جانسۇگىروۆ اۋىلىندا ء«بورىباي باتىر», «بالا ءىلياس», «اكادەميك ج.سىدىقوۆ», «باتىر ە.سيحىموۆ», «تۇيمەباس تۇلپار» ەسكەرتكىشتەرى اشىلىپ, اس بەرىلگەن. اقىن جاماۋ بۇحارباەۆتىڭ قۇرمەتىنە ەسەبولاتوۆ اۋىلىنان «اقىندار اللەياسى» اشىلعان. ال ولەڭدەرى تاسقا قاشالىپ جازىلعان. قازىرگى كەزدە قور جۇمىسىن ودان ءارى جالعاستىرىپ, دامىتىپ وتىر. ەلدەن شىققان الىپ كۇش يەسى, بالۋان ابىلسەيىت ايحانوۆتىڭ ەسكەرتكىشى بىتۋگە تاياپتى. ال ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ تالدىقورعان مەن اقسۋ اۋىلىنداعى مۋزەيلەرىنە اقىننىڭ قولا مۇسىندەرىن سىيعا تارتقانى دا – جاقسى جاڭالىق.
اسىرەسە جاستارعا ءتالىم-تاربيە بولاتىن كوپشىلىكتىڭ قاتىسۋىمەن عىلىمي-تالىمدىك كونفەرەنتسيالار, ء«بورىباي باتىر جولىمەن» ەكسپەديتسياسى تۇراقتى ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدى. بۇل جوبا وسى وڭىردە تۋىپ-وسكەن, «تاۋەكەل گاز قۇبىرى» سەرىكتەستىگىنىڭ باسشىسى, اتپال ازامات مارقۇم دانيار نۇرباەۆتىڭ دەمەۋشىلىگىمەن جۇزەگە اسىرىلعان.
قۋانارلىق جاڭالىقپەن تانىسىپ, مەرەيلەندىك. ەندى وسى قوردىڭ توراعاسى, اقسۋ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, ەڭبەك ارداگەرى بەرىكبول تولەگەن ۇلى قاسىموۆتىڭ باستاماسىمەن دانيار مولديار ۇلىن اتىنداعى قور قۇرۋ قولعا الىندى. بۇل باستاماسى تۋرالى بەرىكبول قاسىموۆ: ء«بىز اكەلى-بالالى مولديار مەن دانياردىڭ ەل ەرتەڭى ءۇشىن قوسقان ۇلەسى ايرىقشا ەكەنىن اتاپ ايتامىز. ومىردەن ەرتە وتكەن دانياردىڭ قازاسى قابىرعامىزدى قايىستىردى. ويلانا كەلە, ءبارىمىز ءبىر تۇجىرىمعا كەلدىك.
ماسەلەن, شۆەد عالىمى الفرەد نوبەل ومىردەن وتەر الدىندا بار جيناعانىن بانككە سالادى دا, ودان تۇسكەن جىل سايىنعى وسىمىنە (وسىمىنە عانا %) 5 ءتۇرلى عىلىم سالاسىنىڭ وكىلدەرىنە ادام ومىرىنە تيگىزەر جاڭالىعىنا سىيلىق تاعايىندايدى. قاراپ وتىرساق, سول قور ءالى دە 130 جىل بويى جالعاسىپ كەلەدى ەكەن. تاماشا ەمەس پە!
جۇرتتى قىراۋلى قىستا جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ وڭاي ەمەس. مىڭداعان وتباسى ونىڭ قىزىعىن كورىپ كەلەدى. تاعى قانشاما ادام جۇمىسپەن قامتىلىپ جاتىر. ۇجىمداعى جۇزدەگەن ادامنىڭ تەگىن تۇسكى اس, ارنايى كيىممەن, اۆتوكولىكپەن قامتاماسىز ەتىلۋىنىڭ ءوزى ونىڭ ازاماتتىق كەلبەتىن اڭعارتادى. سوندىقتان اكەسى مولديار نۇرباەۆ, اناسى التىنسارا, دانياردىڭ جۇبايى لەيلا ادىلقىزى, ۇلى دارىن دانيار ۇلىمەن كەزدەسىپ, قوردىڭ ماقساتى مەن مىندەتى جايلى ءبىر شەشىمگە كەلدىك. ولار بۇل باستامانى قولداعانىن ايتقىم كەلەدى. وسىلايشا, دانياردىڭ وتباسىلىق بيزنەستەگى ۇلەسى ەسەبىنەن ءوز اتىنداعى قور ۇيىمداستىرىلىپ, تۇسكەن ديۆيدەند ەسەبىنەن ءۇش جىل سايىن ەسكەرۋسىز قالعان بابالارعا ارناپ ۇلكەندى-كىشىلى ەسكەرتكىش تۇرعىزۋ, تاعى باسقا ەل ىشىندەگى قايىرىمدىلىق ءىس-شارالارىنا, مادەنيەت سالاسىنا ۇلەس قوسۋ. قور جۇمىسىن بيىل قوبىزشى مولىقباي اتاعا ەسكەرتكىش تۇرعىزۋدان باستايدى. وعان كەتەتىن بار شىعىندى دانيار مولديار قورى كوتەرەتىن بولىپ شەشىلدى.
تىرشىلىگىندە الەۋمەتتىك جاعىنان جەتكىلىكسىز قامتىلعان تالاي وتباسىنا قايىرىمدىلىق جاساپ, كومەك قولىن سوزعان دانياردىڭ رۋحى ومىردەن وتكەنىمەن, كەيىن دە حالقىنا قىزمەت جاساپ, ونىڭ كوزىن كورگەندەردىڭ كەيىنگى ۇرپاق جادىندا ساقتالاتىنى اقيقات. ءبىز سونى نيەت ەتتىك. اللا ادال نيەتىمىزدى قابىل ەتسىن», دەدى اڭگىمەسىندە.
ال مارقۇم دانياردىڭ جارى لەيلا مەن ۇلى دارىن جامبىل اۋدانىنداعى الەۋمەتتىك جاعىنان جەتكىلىكسىز وتباسىلارعا دەمەۋشىلىگىن ءالى دە توقتاتقان ەمەس. وسى كوكتەمدە دانيار نۇرباەۆتىڭ اتىندا سپورت تۇرلەرىنەن تۋرنير وتكىزۋدى باستاماق. دەمەك ازاماتتىڭ باستاعان جاقسى ءىسى ودان ءارى جالعاسادى. «جاقسىنىڭ اتى وشپەيدى» دەگەن وسى.
كۇمىسجان بايجان,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى, «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ ارداگەرى
