بۇلار سالا-سالاعا ءبولىنىپ تەكسەرىلگەن جوق. بۇل تەكسەرۋدىڭ تىلگە دە, ادەبيەتكە دە كوپ پايداسى تيەر ەدى. بىزگە وسى اسىل قازىنانى جيىپ, ارشىپ, قورىتۋ كەرەك, ىشىندەگى كەرەكتى ءدانىن الۋ كەرەك» دەپ ءىلياس جانسۇگىروۆ 1934 جىلى قازاقستان كەڭەس جازۋشىلارىنىڭ العاشقى سەزىندە جاساعان «قازاق كەڭەس ادەبيەتىنىڭ بۇگىنگى كۇيى, كەلەشەكتەگى مىندەتتەرى» دەگەن بايانداماسىندا فولكلوريستيكاعا بايلانىستى ءوز پىكىرىن بىلدىرەدى. راسىمەن دە, ءىلياس جانسۇگىروۆ – قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلى, اقىن, جازۋشى, دراماتۋرگ قانا ەمەس, سونداي-اق قازاق فولكلورىنىڭ جاناشىرى, زەرتتەۋشىسى بولعان تۇلعا. ول حالقىمىزدىڭ اۋىز ادەبيەتى مۇرالارىن جيناقتاپ, زەرتتەپ, ونى كوركەم شىعارماشىلىعىندا شەبەر پايدالانا بىلگەن.
ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ شىعارمالارىندا حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ءتۇرلى جانرلارى – ماقال-ماتەلدەر, ەرتەگىلەر, جىرلار, اڭىز-اڭگىمەلەر مەن شەشەندىك سوزدەر كەڭىنەن كورىنىس تاپتى. جانسۇگىروۆ حالىق شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋمەن قاتار, ونى ءوز شىعارمالارىندا جاڭعىرتا وتىرىپ, كوركەمدىك تۇرعىدان دامىتتى. «كۇيشى», «قۇلاگەر», «دالا» سياقتى شىعارمالارىندا فولكلورلىق ەلەمەنتتەردى كەڭىنەن پايدالاندى. اسىرەسە «كۇيشى» پوەماسىندا قازاقتىڭ كۇي ونەرىنىڭ فيلوسوفيالىق ءمانى مەن تاريحى حالىق اڭىزدارى نەگىزىندە بەينەلەنگەن.
اقىن ءوزىنىڭ حالىق اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىن جيناۋدى باستاۋى تۋرالى بىلاي دەيدى: «سول ۋاقىتتا تۇركىستاننىڭ وقۋ كاميسارياتى تاراپىنان ەل ادەبيەتىن جيناۋعا ايرىقشا ءبىر كامەسيە كەلگەن... كامەسيە... مەنى ادەبيەت جيناۋعا قىزمەتكە الدى. مەن جازداي ەل ىشىنەن كامەسيەگە ادەبيەت جيناۋ قىزمەتىندە بولىپ, كۇزگە كامەسيەمەن بىرگە تاشكەن كەلدىم. تاشكەندە العاش قازاق ينستيتۋتى ۇيىمداستىرعان جىلى ەكەن. ونىڭ جانىنداعى 2 جىلدىق وقىتۋشىلار دايىندايتىن كۋرسكە ءتۇستىم... ورىسشا تاڭبانى سوندا وقىدىم».
وسىلايشا, اقىن ەل اۋزىنداعى ادەبيەت ۇلگىلەرىن جيناپ, فولكلوريستيكا سالاسىنا كوڭىل بولە باستايدى. ماسكەۋ قالاسىنداعى «ورتالىق كىندىك» باسپاسىنان 1927 جىلى ءىلياس جانسۇگىر ۇلىنىڭ قۇراستىرعان «وتىرىك» اتتى ەڭبەگى شىعادى. كىتاپتىڭ باسىنا «جيناۋشىدان» دەپ العىسوز جازادى. ءار وتىرىكتىڭ استىنا جازىپ الىنعان ادام ەسىمىن كەلتىرىپ وتىرادى («مەيىرماننىڭ وتىرىگى» وماربەك اقىننان دەپ, ت.ب.).
تالدىقورعان قالاسىنداعى ءىلياس جانسۇگىروۆ ادەبي مۋزەيىنىڭ قورىندا اقىننىڭ ەل اۋزىنان جيناقتاپ شىعارعان مىناداي كىتاپتارى بار: «بالالارعا تارتۋ» («قازكوركەم» باسپاسى, 1928), «جۇمباق» («قازكوركەم» باسپاسى, 1928), «شاركەي» («قازكوركەم» باسپاسى, 1928), «مالتا» («قازكوركەم» باسپاسى, 1928), «وداق» («قازكوركەم» باسپاسى, 1929), ء«مىن دە شاپ» (پەسالار. «قازكوركەم» باسپاسى, 1933).
ءىلياس تەك ءوزى فولكلور جيناۋمەن عانا اينالىسپاي, باسقا دا حالىق اۋىز ادەبيەتى مۇراسىن زەرتتەۋشى عالىمدارعا دا كومەكتەسكەن. مىسالعا, تۋعان حالقىنىڭ ونەرىنە, ءان-كۇيىنە كوپ كوڭىل بولگەن اقىن ماسكەۋدە وقىعان جىلدارى اتاقتى كومپوزيتور ا.ۆ.زاتاەۆيچپەن تانىسىپ, ەتەنە ارالاسىپ تۇرادى. ونەر يەسى ا.ۆ.زاتاەۆيچ «قازاق حالقىنىڭ 1000 ءانى» دەگەن زەرتتەۋ جيناعىنا ءىلياستىڭ ءوز اۋزىمەن ايتقان ولەڭدەرىن نوتاعا ءتۇسىرىپ, 19 حالىق ءانىن ەنگىزەدى. سونىڭ ءبىرى – ءىلياس ءوزى ءسۇيىپ ايتاتىن ء«شيلى وزەن, قامىس-اي» ءانى ەدى. الەكساندر ۆيكتوروۆيچ ءى.جانسۇگىروۆتىڭ دارىنىنا تامسانىپ: ء«ىلياس جانسۇگىر ۇلى – ءوزىنىڭ تۋعان جەرى جەتىسۋدىڭ اندەرى مەن كۇيلەرىن شەبەر ورىنداۋشى, قازاقتىڭ مۋزىكالىق شىعارماشىلىعىن جوعارى باعالايتىن جانە بىلەتىن جاس اقىن جانە جۋرناليست» دەپ جوعارى باعا بەرگەن.
ءىلياس جانسۇگىروۆ – قازاق فولكلورىن جيناۋشى, زەرتتەۋشى ءارى ونى ادەبي شىعارمالارىندا جاڭعىرتۋشى دارىن يەسى. ەڭبەكتەرى حالىق مۇراسىنىڭ قۇندىلىعىن كورسەتىپ قانا قويماي, ونى كەلەشەك ۇرپاققا جەتكىزۋدىڭ ماڭىزىن ايقىندادى. اقىننىڭ شىعارماشىلىعى قازاق فولكلورتانۋ عىلىمىنىڭ دامۋىنا وزىندىك ۇلەس قوسىپ, ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدىڭ التىن قازىناسىنا اينالدى.
ايدا قۇنانبايقىزى,
ءى.جانسۇگىروۆ ادەبي مۋزەيىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى
جەتىسۋ وبلىسى
