سۋرەتتى تۇسىرگەندەر – ا.دۇيسەنباەۆ, ە.ۇكىباەۆ
ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتۋعا باسا ءمان بەرگەن ءجون
مەملەكەت باسشىسى الدىمەن ەرەكشە قوناقجايلىق كورسەتكەن جانە ءسامميتتى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرعان وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆكە العىس ايتتى. سونىمەن قاتار كوپجاقتى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا ءاردايىم نيەت تانىتقانى ءۇشىن ەۋروپالىق كەڭەس پرەزيدەنتى انتونيۋ كوشتاعا, ەۋروپالىق كوميسسيا پرەزيدەنتى ۋرسۋلا فون دەر ليايەنگە جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ باسشىلارىنا شىنايى ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
بۇدان سوڭ قاسىم-جومارت توقاەۆ ورتالىق ازيا مەن ەۋروپا وداعىنىڭ كەلەشەكتەگى كۇن تارتىبىنە قاتىستى ءوز ويىن ورتاعا سالدى. پرەزيدەنت, ەڭ الدىمەن, ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتۋعا باسا ءمان بەرگەن ءجون دەپ سانايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان ەو نارىعىنا جالپى قۇنى 2 ملرد دوللاردان اساتىن 175 تاۋار ءتۇرىنىڭ ەكسپورتىن ۇلعايتۋعا دايىن. قاسىم-جومارت توقاەۆ ەۋروپالىق كومپانيالاردى وسىنداي جاڭا جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ الاڭىن پايدالانۋعا شاقىردى.
مەملەكەت باسشىسى ەنەرگەتيكا سالاسىن ىنتىماقتاستىقتىڭ اسا ماڭىزدى باعىتى رەتىندە اتادى.
– قازاقستان – ەۋروپاعا كومىرسۋتەگىن جەتكىزەتىن سەنىمدى سەرىكتەستەردىڭ ءبىرى. ەۋروپا وداعى شەتەلدەن يمپورتتايتىن مۇنايدىڭ 13 پايىزعا جۋىعى ءبىزدىڭ ەلىمىزگە تيەسىلى. ونىڭ باسىم بولىگى كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى (كقك) ارقىلى تاسىمالدانادى. ەۋروپا وداعى اتالعان كونسورتسيۋمنىڭ تۇراقتى ءارى ۇزاقمەرزىمدى جۇمىس ىستەۋىنە قولداۋ ءبىلدىرىپ وتىر. ءبىز مۇنى جوعارى باعالايمىز. دەگەنمەن شيكىزات تاسىمالداۋدىڭ بالاما جولدارىن دا دامىتامىز. قازاقستان جاڭارتىلاتىن قۋات كوزدەرى مەن ەكولوگيالىق تازا وتىن جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستى. Total, Eni, Svevind سەكىلدى بۇرىننان كەلە جاتقان سەرىكتەستەرىمىزبەن جانە باسقا دا ەۋروپالىق كومپانيالارمەن بىرگە جەل, كۇن ەلەكتر ستانسالارىنىڭ قۋاتىن ارتتىرىپ, «جاسىل» سۋتەگى ءوندىرىسى جوباسىن قولعا الدىق. بۇعان قوسا قازاقستان وزبەكستان جانە ازەربايجان ەلدەرىمەن بىرلەسىپ, «جاسىل» ەنەرگيانى كاسپي تەڭىزى ارقىلى ەۋروپا نارىعىنا جەتكىزەتىن ءبىرتۇتاس ەلەكتر جەلىسىن سالۋ بويىنشا ءىرى جوبانى باستادى, – دەدى پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پىكىرىنشە, سيرەك كەزدەسەتىن مينەرالداردى يگەرۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى زور.
بۇگىندە قازاقستاندا ەۋروپا وداعى ەكونوميكاسىنا قاجەتتى 34 شيكىزاتتىڭ 19 ءتۇرى وندىرىلەدى. ونىڭ قاتارىندا ۋران, تيتان, مىس, ليتي, كوبالت, ۆولفرام جانە باسقا دا كوپتەگەن ەلەمەنت بار. سونىمەن قاتار ەلىمىز ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىمەن اراداعى كەلىسىم بويىنشا گەولوگيالىق بارلاۋ سالاسىندا بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە اسىرىپ, كەن يگەرۋدىڭ وزىق تاجىريبەسىن ەنگىزىپ جاتىر. بۇل رەتتە پرەزيدەنت استانادا سيرەك كەزدەسەتىن مەتالداردى زەرتتەيتىن ايماقتىق ورتالىق قۇرۋدى ۇسىندى. اتالعان عىلىمي مەكەمە كاسىپورىندار مەن ينۆەستورلاردى يگەرۋگە بولاتىن كەنىشتەر, تەحنولوگيالاردىڭ دامۋى تۋرالى وزەكتى اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتەدى.
مەملەكەت باسشىسى ورتالىق ازيانىڭ شىعىس پەن باتىس اراسىندا ءتيىمدى جەتكىزۋ تىزبەگى قالىپتاسقان ترانزيت تورابىنا اينالۋعا مۇمكىندىگى بار دەپ سانايدى. بىلتىر ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك دالىزىمەن كونتەينەر ارقىلى تاسىمالدانعان جۇك كولەمى 62 پايىزعا ارتىپ, 4,5 ملن توننانى قۇراعان. 2027 جىلعا قاراي جۇك كولەمىن 10 ملن تونناعا دەيىن جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. قاسىم-جومارت توقاەۆ ەۋروپا وداعىنىڭ ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى ورنىقتى كولىك بايلانىسىنىڭ دامۋىنا وڭ سەپتىگىن تيگىزىپ وتىرعان «Global Gateway» ستراتەگياسىنا قولداۋ ءبىلدىردى.
قازاقستان دەكاربونيزاتسيا باستامالارىن بەلسەندى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. پرەزيدەنت ەلىمىزدىڭ الەمدەگى يادرولىق وتىننىڭ 40 پايىزعا جۋىعىن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى تازا ەنەرگيا وندىرىسىندە ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن ايتتى. وتكەن جىلى قازاقستاندا كليماتتىڭ وزگەرۋى جانە جاسىل ەنەرگەتيكا بويىنشا جوبالىق كەڭسە اشىلدى.
سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى تسيفرلىق تەحنولوگيا مەن جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا توقتالدى.
– قازاقستان اتالعان سالالارعا ينۆەستيتسيانى ارتتىردى. جىل باسىندا پرەزيدەنت جانىنداعى جاساندى ينتەللەكت جونىندەگى حالىقارالىق كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەستىڭ نەگىزى قالاندى. قازىر ەلىمىزدە 100 مىڭ جوعارى بىلىكتى IT-مامان دايارلاۋدى كوزدەيتىن اۋقىمدى باعدارلاما باستالدى. استانادا «Alem.ai» جوعارى تەحنولوگيالار ورتالىعىن قۇرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ول يننوۆاتسيانى ەنگىزۋمەن, ستارتاپتاردى قولداۋمەن جانە وسى سالادا زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋمەن اينالىسادى. بۇعان قوسا ءبىز جاساندى ينتەللەكت سالاسىنىڭ دامۋىن جەدەلدەتۋ ءۇشىن ۆەنچۋرلىق قوردى ىسكە قوستىق. ەۋروپا وداعى «Team Europe» باستاماسى ارقىلى ورتالىق ازيا ەلدەرىنە تسيفرلىق تەحنولوگيالار سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى وركەندەتۋگە كومەك كورسەتىپ كەلەدى. قازاقستان بۇل باعىتتا تاجىريبە الماسۋعا دايىن. وسى ورايدا «Astana Hub» بازاسىندا «ورتالىق ازيا – ەۋروپا وداعى» يننوۆاتسيالىق كامپۋسىن اشۋدى ۇسىنامىن, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
سودان كەيىن مەملەكەت باسشىسى ەۋروپا وداعى ەلىمىزدىڭ عىلىم جانە ءبىلىم سالاسىنداعى ماڭىزدى سەرىكتەسى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– مەملەكەتتەرىمىز Erasmus+, Horizon Europe باعدارلامالارى جانە تاعى دا باسقا باستامالار اياسىندا ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. قازاقستاندا وتىزدان اسا شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بولىمشەلەرى اشىلدى. بۇل ەلىمىزدە اكادەميالىق ءبىلىمنىڭ وركەن جايۋىنا ىقپال ەتەدى. ءبىز گرانتتار مەن ستيپەنديالار سانىن كوبەيتۋگە مۇددەلىمىز. مۇنداي بىرلەسكەن باعدارلامالار بىرقاتار ەۋروپا ەلىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. جاساندى ينتەللەكت, سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ, بيوتەحنولوگيا سەكىلدى ماڭىزدى سالالاردا مامان دايارلاۋعا باسىمدىق بەرەتىن «ورتالىق ازياعا ارنالعان Erasmus+» باعدارلاماسىن ازىرلەۋدى ۇسىنامىز, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى ورنىقتى دامۋدىڭ باستى كەپىلى سانالاتىن حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان تەڭگەرىمدى سىرتقى ساياساتتى بەرىك ۇستانادى جانە بارلىق مۇددەلى مەملەكەتپەن, نەگىزگى حالىقارالىق قۇرىلىممەن, سونىڭ ىشىندە ەۋروپا وداعىمەن ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە نيەتتى.
پرەزيدەنت جاھاندىق تۇراقسىزدىق شيەلەنىسە تۇسكەن كەزەڭدە الەمدەگى كۇردەلى وقيعالارعا باعا بەرۋدە بارىنشا بايىپتىلىق تانىتىپ, جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋعا شاقىردى. سونداي-اق ول بارلىق ەلدى بۇۇ جارعىسى مەن جالپىعا ورتاق حالىقارالىق قۇقىق قاعيدالارىن مۇلتىكسىز ساقتاۋ ءۇشىن بارىنشا كۇش-جىگەر جۇمىلدىرۋعا, سونداي-اق باس حاتشى انتونيۋ گۋتەرريشتىڭ قىزمەتىنە قولداۋ بىلدىرۋگە ۇندەدى. ۇيىمنىڭ قۇرىلعانىنا 80 جىل تولعان ساتتە مۇنىڭ وزەكتىلىگى ارتا تۇسەدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ۋكرايناعا قاتىستى كەلىسسوز ۇدەرىسىنە قولداۋ ءبىلدىردى.
– قازاقستان كەز كەلگەن قاقتىعىستىڭ بەيبىت جولمەن شەشىلۋىن جاقتايدى. سوندىقتان ۋكرايناعا قاتىستى كەلىسسوزدەردىڭ باستالۋىن قۇپتايمىز. ماسەلەنىڭ كۇردەلى ەكەنىن تۇسىنەمىز. دەگەنمەن شيەلەنىس وڭ شەشىمىن تابادى دەپ ۇمىتتەنەمىز, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى بۇۇ باس اسسامبلەياسى الماتىدا ورتالىق ازيا مەن اۋعانستان ءۇشىن ورنىقتى دامۋ ماقساتتارى جونىندەگى ايماقتىق ورتالىقتى قۇرۋ تۋرالى قاراردى ءبىراۋىزدان قابىلداعانىن ايتىپ, جيىن قاتىسۋشىلارىنا قازاقستاننىڭ باستاماسىن قولداعانىنا ريزاشىلىق ءبىلدىردى. ونىڭ پىكىرىنشە, ورتالىق ۇيىمنىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى كۇن ءتارتىبىن ىلگەرىلەتۋگە, وڭىردەگى وزەكتى الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسادى.
سامميتتە سونداي-اق وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ, ەۋروپالىق كەڭەس پرەزيدەنتى انتونيۋ كوشتا, ەۋروپالىق كوميسسيا پرەزيدەنتى ۋرسۋلا فون دەر ليايەن, قىرعىزستان پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ, تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون, تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى سەردار بەردىمۇحامەدوۆ, ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ پرەزيدەنتى وديل رەنو-باسسو ءسوز سويلەدى.
بايىپتى ديالوگ بەرەكەلى تىرلىككە باستايدى
جوعارى دەڭگەيدە وتكەن بۇل سامميت ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ەۋروپا وداعىمەن ىنتىماقتاستىعىن ودان ءارى تەرەڭدەتە ءتۇسىپ, سان قىرلى ىقپالداستىققا نەگىز بولاتىنى انىق. جالپى, بۇگىندە ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن ەۋروپا وداعى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق 2019 جىلدىڭ 17 ماۋسىمىندا قابىلدانعان ەو-نىڭ ورتالىق ازيا بويىنشا ستراتەگياسى مەن 2023 جىلدىڭ 23 قازانىندا بەكىتىلگەن وا مەن ەو اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى جانداندىرۋ جونىندەگى بىرلەسكەن جول كارتاسى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى.
ەو-نىڭ ستراتەگياسى ءۇش ءوزارا بايلانىستى باعىتتى قامتيدى. مۇنىڭ ءبىرىنشىسى – تۇراقتىلىق جولىنداعى سەرىكتەستىك. بۇل الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ, قاۋىپسىزدىككە تونەتىن قاۋىپ-قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋ, قۇقىق ۇستەمدىگى, دەموكراتيا جانە ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ, كليماتتىق ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ سياقتى ماقساتتاردى كوزدەيدى. ودان كەيىن وركەندەۋ جولىنداعى ارىپتەستىك ەكونوميكانى جاڭعىرتۋ جانە ورنىقتى ءوزارا بايلانىستى دامىتۋعا, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋعا, ينۆەستيتسيالىق قولايلى ورتا قالىپتاستىرۋعا نەگىزدەلەدى. ءۇشىنشىسى – ارىپتەستىك نەگىزىن نىعايتۋ, ساياسي ديالوگتى جانداندىرۋ, ازاماتتىق قوعامدى تارتۋ باعىتىنداعى وڭىرلىك ىنتىماقتاستىق.
ال ورتاق جول كارتاسى بەس نەگىزگى باعىت بويىنشا 79 بىرلەسكەن ءىس-شارانى قامتيدى. اتاپ ايتقاندا, وڭىرارالىق ساياسي ديالوگ پەن ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ; ەكونوميكالىق بايلانىستاردى, ساۋدا مەن ينۆەستيتسيالاردى نىعايتۋ; «جاھاندىق پورتال» اياسىنداعى ەنەرگەتيكا, كليماتتىق بەيتاراپ ەكونوميكا, ءوزارا ءىس-قيمىل جانە ەۋروپالىق «جاسىل پاكتى» اياسىنداعى ىنتىماقتاستىق; جالپى قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن شەشۋ; ادامدار اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋ جانە ۇتقىرلىق. بۇل ىنتىماقتاستىق ايماقتىق تۇراقتىلىق پەن دامۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى بولا وتىرىپ, ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن ەۋروپا وداعى اراسىنداعى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى ودان ءارى تەرەڭدەتۋگە نەگىز قالايدى.
وسى ورايدا بىرقاتار ساراپشىنىڭ پىكىرىنە قۇلاق تۇردىك. ولار سامارقاند قالاسىندا وتكەن «ورتالىق ازيا – ەۋروپا وداعى» ءسامميتى تاراپتاردى قانداي ناتيجەگە جەتەلەيتىنى جونىندە وي ءبىلدىردى.
پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ەۋروپالىق جانە امەريكالىق زەرتتەۋلەر ءبولىمىنىڭ باسشىسى بەكجان سادىقوۆ قازىر ورتالىق ازيا گەوساياسي تاۋەلدىلىكتەن ارىلىپ, ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق كۇن ءتارتىبىن بەلگىلەۋگە قابىلەتتى دەربەس كۇش ورتالىعىن قالىپتاستىرعانىن اتاپ ءوتتى.
– ەگەر بۇرىن ايماق جاھاندىق ويىنشىلار اراسىنداعى باسەكەلەستىك كەڭىستىگى رەتىندە قابىلدانسا, بۇگىندە ساياسي كونسوليداتسيانىڭ ءوسۋى مەن ەلدەر اراسىنداعى سەنىمنىڭ نىعايۋىنىڭ ارقاسىندا جاڭا مۇمكىندىكتەر الاڭىنا اينالدى. ورتالىق ازيانى تەك جەتەكشى دەرجاۆالار ءۇشىن كۇرەس الاڭى رەتىندە كورسەتۋ – ايماقتىڭ تاۋەلسىزدىگىن ەلەمەۋ دەگەن ءسوز. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان, وزبەكستان جانە ايماقتاعى باسقا مەملەكەتتەر ەندى سىرتقى كۇشتەردىڭ ەنجار ىقپال ەتۋ وبەكتىلەرى بولۋدان باس تارتىپ, ەو, قىتاي, رەسەي جانە اقش مۇددەلەرىن تەڭەستىرە وتىرىپ, وزدەرىنىڭ كوپۆەكتورلى ساياساتىن نىعايتا ءتۇستى. 2025 جىلدىڭ باستى تەندەنتسياسى – ايماقتىق سۋبەكتيۆتىلىكتى كۇشەيتۋ جانە ەگەمەندىك مۇددەلەردى جۇزەگە اسىرۋدا سىرتقى مۇمكىندىكتەردى پايدالانۋ. مۇنى حالىقارالىق قاتىناستارداعى پولي-داعدارىسقا قاراماستان, قارقىندى ەكونوميكالىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭى باستالعانىن كورسەتەتىن سامارقاندتاعى «ورتالىق ازيا – ەۋروپا وداعى» ءسامميتى راستاپ وتىر, – دەدى ب.سادىقوۆ.
ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, ەۋروپا وداعى ورتالىق ازيامەن ارىپتەستىكتى نىعايتۋعا ۇزاقمەرزىمدى ۇستانىمىن كورسەتتى جانە قازاقستان بۇل ۇدەرىستە شەشۋشى ءرول اتقارادى. استانا – قازىردىڭ وزىندە ەو-نىڭ ايماقتاعى ەڭ ءىرى ەكونوميكالىق جانە لوگيستيكالىق سەرىكتەسى. ءارى قارايعى ىنتىماقتاستىق ءوزارا ءتيىمدى ەكونوميكالىق قاتىناستاردىڭ جاڭا ستراتەگيالىق ارحيتەكتۋراسىن قالىپتاستىرا وتىرىپ, ءداستۇرلى ساۋدا شەڭبەرىنەن شىعىپ وتىر. ماسەلەن, ماڭىزدى شيكىزات سالاسىندا ەقدب-مەن 3 ملن ەۋروعا جاسالعان كەلىسىمشارت جانە ەۋروپالىق ينۆەستيتسيالىق بانك پەن قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى اراسىنداعى 200 ملن ەۋرولىق نەسيەلىك كەلىسىمى – وسىنىڭ دالەلى. بۇل باستامالار – ەو-نىڭ «Global Gateway» جاھاندىق ستراتەگياسىنىڭ بولىگى. مۇنىڭ اياسىندا ەلىمىز ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىن (Tحكب) دامىتۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارىپ وتىر. قازاقستان جوبانى ەو قالاعاندىقتان ەمەس, ءدالىزدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەر اشاتىندىعىنان بەلسەندى تۇردە قولداپ وتىر. Tحكب ايماقتىق لوگيستيكانىڭ نەگىزگى كۇشىنە اينالدى. ستاتيستيكاعا سايكەس, 2024 جىلى جۇك تاسىمالداۋ كولەمى 62 پايىزعا ءوسىپ, 4,5 ملن توننانى قۇراسا, 2027 جىلعا قاراي ونىڭ وتكىزۋ قابىلەتى 10 ملن تونناعا جەتۋى مۇمكىن. بۇل ورتالىق ازيانىڭ وزگەرمەلى جاھاندىق جەتكىزۋ تىزبەگىنە ينتەگراتسيالانۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىنە باستاپ, قازاقستاندى باتىس-شىعىس جانە سولتۇستىك-وڭتۇستىك باعىتتارىندا ەۋروپا مەن ازيانى بايلانىستىراتىن نەگىزگى كولىكتىك-لوگيستيكالىق حابقا اينالدىرادى.
– ەۋروپا وداعى ەلىمىزبەن جاسىل ەكونوميكا جانە تسيفرلاندىرۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا دا مۇددەلى. ەو قولدايتىن «Ready4Trade Central Asia» جانە «ورتالىق ازيا ينۆەست» جوبالارى ساۋدانى كەڭەيتۋگە جانە جاڭا ينۆەستيتسيا تارتۋعا نەگىز بولدى. ولار ەنەرگەتيكالىق ىنتىماقتاستىقتى, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋدى جانە ينفراقۇرىلىمنىڭ تسيفرلىق ترانسفورماتسياسىن قوسا العاندا, ءوزارا ءىس-قيمىل پلاتفورماسى بولا الادى. ايماقتاعى ينۆەستيتسيانىڭ ەڭ كوپ مولشەرى ءبىزدىڭ ەلگە تيەسىلى. ورتالىق ازياعا تارتىلعان بارلىق ينۆەستيتسيانىڭ 60 پايىزدان استامى قازاقستاننىڭ ۇلەسىنە ءتيىپ, ايماقتاعى كوشباسشى بولىپ وتىر. سوندىقتان ەلىمىز ءوز پوزيتسياسىن نىعايتىپ قانا قويماي, حالىقارالىق سەرىكتەستەرگە جاڭا مۇمكىندىكتەر تۋعىزا وتىرىپ, ورتالىق ازياداعى ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانىڭ درايۆەرى رەتىندە ارەكەت ەتەدى. سونداي-اق بۇل ەلىمىزدىڭ ورتالىق ازياداعى ينۆەستيتسيالىق حاب رەتىندەگى ستراتەگيالىق ءرولىن كورسەتەدى. قازىر استانادا ينۆەستورلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا جانە بيزنەس-كليماتتى جاقسارتۋعا باعىتتالعان رەفورمالار جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. استانا حالىقارالىق قارجى ورتالىعى (احقو) سەكىلدى ينستيتۋتتار ەلدى حالىقارالىق كومپانيالار ءۇشىن تارتىمدى ەتەدى, – دەدى ساراپشى.
سونىمەن قاتار ول جاڭارتىلاتىن ەنەرگياعا كوشۋ تەك شيكىزاتتى عانا ەمەس, سونداي-اق ەكولوگيالىق اسەردى بارىنشا ازايتىپ, رەسۋرستاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا تەحنولوگيانى, ينۆەستيتسيانى جانە مەنەدجمەنتتى قاجەت ەتەتىنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, وسى تۇرعىدا الماتىداعى تجم وڭىرلىك ورتالىعى ەو مەن ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىنداعى ارىپتەستىكتە ەرەكشە ماڭىزعا يە بولۋى مۇمكىن. ول نەگىزى ەكونوميكالىق دامۋ, ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن تۇراقتى دامۋدىڭ كاتاليزاتورى بولا الادى.
– جاھاندىق تۇراقسىزدىق جاعدايىندا ورتالىق ازيا ترانزيتتىك ايماققا عانا ەمەس, نەگىزگى حالىقارالىق سەرىكتەستەرمەن تەڭگەرىمدى قارىم-قاتىناس ورناتۋعا قابىلەتتى تاۋەلسىز ويىنشىعا دا اينالىپ وتىر. ەلىمىز – ايماقتاعى ەڭ ءىرى مەملەكەت رەتىندە وسى جاڭا ستراتەگيانىڭ جۇرگىزۋشىسى. استانا ايماقتىڭ باسقا استانالارى سەكىلدى پراگماتيزمدى ۇستانادى جانە ورتاق ستراتەگيالىق سەرىكتەستەرمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ ماڭىزدى الاڭىنا اينالعان «سا+» فورماتىن دامىتۋعا اشىق. بۇل ءتاسىل ايماق ەلدەرىنە ۇلتتىق ەكونوميكالارىن نىعايتا كەلە الەمدىك دەڭگەيدە باستامالار ۇسىنۋىنا, حالىقارالىق ۇدەرىستەردە بەلسەندى ءرول اتقارۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى تۇرعىدا سامارقاندتا وتكەن «ورتالىق ازيا – ەۋروپا وداعى» ءسامميتى ءوزارا مۇددەلەر مەن تۇراقتى دامۋعا ۇمتىلۋعا نەگىزدەلگەن ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ جاڭا كەزەڭىن بىلدىرەدى, – دەدى ب.سادىقوۆ.
ال سىرتقى ساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى نۇرجان ومىربەك تاريحي «ورتالىق ازيا – ەۋروپا وداعى» ءسامميتى ءوڭىر مەملەكەتتەرى مەن ەو اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى نىعايتۋدى كوزدەيتىن ديپلوماتيالىق ءىس-شارا رەتىندە ماڭىزدى ەكەنىن, سامميت ەكونوميكا, ەنەرگەتيكا جانە كولىك بايلانىستارى سەكىلدى كوپتەگەن باعىتتى قامتىپ, وا ەلدەرىنە ەۋروپالىق وداقپەن سەرىكتەستىكتى تەرەڭدەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن مالىمدەدى.
– د.ترامپتىڭ ەۋروپالىق تاۋارلارعا قوسىمشا باج سالىقتارىن ەنگىزۋىنەن كەيىنگى اقش-ەو قارىم-قاتىناسىنىڭ ناشارلاۋى اياسىندا بريۋسسەل جاڭا نارىقتاردى يگەرۋ ماقساتىمەن باسقا ايماقتار مەن مەملەكەتتەرگە نازار اۋدارا باستادى. وسى تۇرعىدا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىمەن ءوزارا ءتيىمدى ىسكەرلىك بايلانىستاردى كۇشەيتۋ ەۋروپا وداعى ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشتى. ەو وڭىردەگى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى جوعارى باعالاپ, ءجىتى باقىلاپ وتىر. ايماق ەلدەرى اراسىنداعى ىقپالداستىق كۇشەيۋدە جانە سۋ نەمەسە جەر داۋى سياقتى ماسەلەلەر بىرتىندەپ شەشىمىن تاۋىپ كەلە جاتىر. مىسالى, بيىل ناۋرىزدا قىرعىزستان, تاجىكستان جانە وزبەكستان باسشىلارى مەملەكەتتىك شەكارالارىنىڭ ءتۇيىسۋ نۇكتەسى تۋرالى ۇشجاقتى كەلىسىمدى بەكىتىپ, كوپتەگەن جىلعا سوزىلعان كەلىسپەۋشىلىكتى شەشكەن ەدى. وعان قوسا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋلەرىنىڭ تۇراقتى تۇردە ءوتۋى – وڭىردە باياندى باستامالاردى ىسكە اسىرۋعا بولاتىنىنىڭ بەلگىسى. وسىعان وراي بۇرىنعى جىلدارى ايماق ەلدەرىمەن قاتىناستاردى تەك ەكىجاقتى تۇردە نىعايتۋعا نازار بولگەن بريۋسسەل بۇگىندە وا-نى ءبىرتۇتاس ساياسي-ەكونوميكالىق ءوڭىر رەتىندە قاراستىرىپ وتىر. بريۋسسەلدىڭ ورتالىق ازيا وڭىرىنە قىزىعۋشىلىعى ونىڭ ەۋروپا مەن ازيانى بايلانىستىرۋشى بۋىن رەتىندەگى گەوستراتەگيالىق ماڭىزدىلىعىنا, ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستار مەن ايتارلىقتاي نارىقتىق الەۋەتىنە نەگىزدەلگەن, – دەدى ن.ومىربەك.
ساراپشىنىڭ پايىمىنشا, ەو ورتالىق ازيانى ەۋروپالىق تاۋارلاردى وتكىزۋ ءۇشىن سىيىمدىلىعى جوعارى نارىق رەتىندە قاراستىرىپ, ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتۋعا ىنتالى. ەۋرووداق – وا-نىڭ ماڭىزدىلىعى جاعىنان قىتايدان كەيىنگى باستى ساۋدا سەرىكتەسى. ءوڭىردىڭ ەو-مەن جالپى ساۋدا اينالىمىنىڭ كولەمى كەيىنگى 7 جىلدا 4 ەسە ءوسىپ, 58,3 ملرد دوللاردى قۇرادى, ونىڭ 80%-ى قازاقستانعا تيەسىلى. كەيىنگى 10 جىلدا ەو-عا مۇشە ەلدەر ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنە 121 ملرد دوللاردان اسا قارجى قۇيدى. بۇل ايماقتاعى تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ جالپى كولەمىنىڭ 40%-نان اسادى.
– بريۋسسەل ءوز ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتىپ, ونەركاسىبىنىڭ ودان ءارى وركەندەۋىنە جول اشۋ ماقساتىندا ءوڭىر مەملەكەتتەرىمەن ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋگە مۇددەلى. اسىرەسە ستراتەگيالىق ماڭىزى زور شيكىزات قورلارى مەن ۋران, گاز سياقتى نەگىزگى ەنەرگيا تاسىمالداۋشىلارى سالاسىنداعى ارىپتەستىك ايرىقشا ماڭىزعا يە. ال ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن جاسىل ەكونوميكاعا كوشۋ جانە كليماتتىق ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ باعىتىندا ەو ينۆەستيتسيالارى مەن وزىق تەحنولوگيالارى ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ وتىر. بۇل – جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالاناتىن جاڭا ەنەرگەتيكالىق نىسانداردى قۇرۋعا تىڭ سەرپىن بەرەتىن ءوزارا ءتيىمدى ارىپتەستىك. ەۋروپا مەن ورتالىق ازيا اراسىنداعى ايماقارالىق بايلانىستار ەكپىنىن كۇشەيتۋ جانە وا-نىڭ پايدالى قازبالارىن ەو-عا جەتكىزىلۋىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن كولىكتىك-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. جاقىندا ەۋرووداق قىتاي-ەۋروپا اراسىنداعى جۇك تاسىمالى ءۇشىن بالاما باعىت رەتىندە قاراستىرىلاتىن ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعدارىن قولدايتىنىن جانە ونى ءارى قاراي دامىتۋعا 10 ملرد ەۋرو كولەمىندە ينۆەستيتسيالار بولۋگە دايىن ەكەنىن اڭعارتقان ەدى. بۇل قارجىلىق قۇيىلىمدار, ەڭ الدىمەن, باعداردىڭ نەگىزگى بولىگى قازاقستان اۋماعى ارقىلى وتەتىندىكتەن, ەلىمىزدىڭ وڭىرلىك ترانزيتتىك حاب رەتىندە ورنىعۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوساتىنى ءسوزسىز, – دەدى ساراپشى.
سامارقاندتا «ورتالىق ازيا – ەۋروپا وداعى» ءسامميتىنىڭ ءوتۋى تاراپتار اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ينستيتۋتسيونالدىق دەڭگەيگە كوتەرىلگەنىن كورسەتتى. وا ەلدەرى ءۇشىن بۇل – گەوساياسي تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ, جاڭا نارىقتارعا شىعۋ جانە ورنىقتى دامۋ جولىندا ەۋروپالىق ارىپتەستەرمەن ديالوگتى تەرەڭدەتۋدىڭ ءساتى. ال ەو ءۇشىن – سەنىمدى, تۇراقتى جانە ەنەرگەتيكالىق ماڭىزى زور ايماقپەن بايلانىستى نىعايتۋدىڭ قۇرالى.
