سونداي-اق جيىندا سەناتورلار مەن ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىن ودان ءارى جانداندىرۋ, جەرگىلىكتى وكىلدى ورگاندار قىزمەتىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن شەشۋ جانە وڭىرلەردىڭ دامۋىنا ىقپال ەتۋدىڭ ماڭىزى تۋرالى ماسەلەلەر ءسوز بولدى.
سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ 30 جىل ىشىندە ءماسليحاتتار ەلىمىزدەگى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ جەرگىلىكتى جەرلەردەگى تولىققاندى وكىلدىگىنە اينالعانىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەت باسشىسى قولعا العان ساياسي رەفورمالاردىڭ ارقاسىندا كەيىنگى جىلداردا ءماسليحاتتاردىڭ ءرولى ايتارلىقتاي نىعايدى.
– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ مىزعىمايتىن «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» ۇشتاعانىنىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتى جاۋاپتى جەرگىلىكتى باسقارۋ ەكەنىن ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. بۇل قاعيدات اياسىندا ماسليحاتتارعا ماڭىزدى مىندەت جۇكتەلەتىنى ءسوزسىز. 2022 جىلى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ اياسىندا ءماسليحاتتاردىڭ دەربەستىگىن نىعايتۋعا ارنالعان جۇيەلى شارالار قابىلداندى. سونىڭ ناتيجەسىندە ولار مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ تولىققاندى قاتىسۋشىسىنا اينالىپ, جاڭا كەزەڭدە ەلدىڭ دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ كەلەدى, – دەدى پالاتا سپيكەرى.
سونىمەن قاتار ماۋلەن اشىمباەۆ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ IV وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى ايقىنداپ بەرگەن رەفورمالار مەن مىندەتتەردى جۇيەلى ءارى ساپالى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بىرلەسكەن جۇمىستىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى كەزدە ءماسليحاتتار جەرگىلىكتى بيۋدجەتتى بەكىتەدى جانە ونىڭ ورىندالۋىن باقىلايدى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قىزمەتىنە مونيتورينگ جۇرگىزەدى. سونداي-اق ءماسليحاتتار ەلىمىزدىڭ پارلامەنت سەناتىن جاساقتايدى.
– جالپى, مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جۇيەسىندەگى ءماسليحاتتاردىڭ ءرولى ايتارلىقتاي كۇشەيدى. پرەزيدەنت رەفورمالارىنىڭ جاڭا كەزەڭى بارشامىزعا, ونىڭ ىشىندە ماسليحاتتارعا دا زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەپ, جاڭا تالاپتار قويىپ وتىر. ەڭ الدىمەن, دەپۋتاتتاردىڭ بىلىكتىلىك دەڭگەيىن جوسپارلى تۇردە ارتتىرعان ءجون. پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردەن حاباردار بولۋى جەتكىلىكسىز. ولار ازاماتتارمەن ءتيىمدى اشىق ديالوگ جۇرگىزە ءبىلۋى قاجەت. جۇرتشىلىققا اقپارات بەرىپ قانا قويماي, وعان مەملەكەتتىك ساياساتتى ءتۇسىندىرىپ, سەندىرە الۋى كەرەك, – دەدى سەنات توراعاسى.
پرەزيدەنت رەفورمالارىنىڭ كەلەسى ءبىر باعىتى الەۋمەتتىك سالانى دامىتۋعا دا ءماسليحات دەپۋتاتتارىن جۇمىلدىرۋ اسا ماڭىزدى.
– مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, بيۋدجەت قاراجاتى ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن ماقساتتارعا باعىتتالۋى كەرەك. بيۋدجەتتەگى قيىندىقتارعا قاراماستان, مەملەكەت ءوزىنىڭ بارلىق الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرىن تولىق ورىنداپ وتىر. جىل سايىن زەينەتاقى مەن جاردەماقىعا يندەكساتسيا جاسالادى. شاكىرتاقى مەن بيۋدجەتتىك ۇيىم قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى دا ءوسىپ كەلەدى, – دەدى م.اشىمباەۆ.
سەكتسيالىق سەسسيالار بارىسىندا پارلامەنت جانە ءماسليحات دەپۋتاتتارى, سونداي-اق ساراپشىلار قالالار مەن اۋىلداردىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن بارلىق دەڭگەيدەگى دەپۋتاتتاردىڭ, ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ, ساراپشىلار قوعامداستىعىنىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋ ەرەكشە مانگە يە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وندا وڭىرلەردىڭ ەكونوميكاسىن, اگروونەركاسىپتىك كەشەندى, اۋىلدىق اۋماقتاردى جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ, جەرگىلىكتى جەرلەردە الەۋمەتتىك ساياسات پەن ينكليۋزيۆتى قوعامدى دامىتۋ باعىتتارىنا دا باسىمدىق بەرىلدى. ماسەلەن, اباي وبلىسى ءماسليحاتى توراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى, حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ, ءبىلىم جانە عىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت جانە سپورتتى دامىتۋ سالاسىنداعى تۇراقتى كوميسسيانىڭ توراعاسى ريزا مولداشەۆانىڭ ايتۋىنشا, وڭىردە مۇگەدەكتىگى بار جانداردىڭ ۇيدەن ەمىن-ەركىن شىعا الاتىنداي مۇمكىندىگى جوق.
– وبلىستاعى كوپقاباتتى ۇيلەردە ارنايى پاندۋس, ارباعا ىڭعايلى ەتىپ جاسالعان ەسىكتەر مەن ليفت كوپ جاعدايدا ستاندارتقا سايكەس كەلمەيدى. وزگە وبلىستاردا دا وسىنداي جاعداي. ەلىمىزدە مۇگەدەكتىگى بار جاندارعا ارنالعان سپورتتىق كەشەن سالۋ ماسەلەسى دە قولعا الۋدى قاجەت ەتەدى. سەبەبى جەكەمەنشىك سپورتتىق مەكەمەلەردە قوعامنىڭ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى توبىنا قاجەتتى جاعداي تولىق جاسالماعان. بىزدە ەرەكشە تالانتتى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالار وتە كوپ. ولارعا ارنالعان ارنايى وقىتۋ بىلىكتىلىك كۋرستارى مەن ءىس-شارالاردىڭ ءجيى ۇيىمداستىرىلۋى دا قاجەت. بۇل بالالاردىڭ بوس ۋاقىتىن ءتيىمدى وتكىزۋگە, مادەني ومىرگە اتسالىسۋعا, سپورتپەن شۇعىلدانۋلارىنا جول اشارى ءسوزسىز. ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار جانداردىڭ كەدەرگىسىز ءومىر سۇرۋىنە قولايلى جاعداي جاساۋ كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىن ماسەلە بولۋى كەرەك. سوندىقتان ولارعا قولداۋ كورسەتۋ باعىتىنداعى جۇمىستار ءالى دە شيراتا ءتۇسۋدى قاجەت ەتەدى, – دەدى ر.مولداشەۆا.
قازىر ەلىمىزدە 3 300-دەن اسا ءماسليحات دەپۋتاتى بار. سەنات توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, ولاردىڭ ءبارى سايلاۋشىلاردىڭ مۇددەسىن قورعاي وتىرىپ, مەملەكەت پەن حالىق اراسىنداعى التىن كوپىرگە اينالدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار.
– وسى رەتتە ءار دەپۋتات مەملەكەت باسشىسى ايتقان «ادال ازامات» يدەالدارى جاۋاپكەرشىلىك, ادالدىق, ادىلدىك سياقتى قۇندىلىقتاردىڭ جارشىسى بولۋى قاجەت. جالپى, پرەزيدەنت رەفورمالارىنىڭ جاڭا كەزەڭىن ىسكە اسىرۋدا جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنا ەرەكشە ميسسيا جۇكتەلەدى. ال سەنات وڭىرلەردىڭ مۇددەلەرىن قورعايتىن پالاتا رەتىندە ءارى قاراي دا اكىمدىكتەرمەن جانە ماسليحاتتارمەن ءوزارا تىعىز جۇمىس ىستەي بەرەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن پارلامەنت ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ جاڭا ۇلگىسىن جانە مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن زاڭنامالىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كەشەندى جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى. سەنات وسى ىسكە ءماسليحاتتاردى تارتىپ, ولاردىڭ زاڭ شىعارۋ جۇمىسىنا قاتىسۋىنا ۇلكەن ءمان بەرىپ وتىر, – دەدى م.اشىمباەۆ.
سەنات توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, جاڭا بيۋدجەت كودەكسىن قاراۋ كەزىندە 90-عا جۋىق تۇزەتۋ ەنگىزىلگەن. ولاردىڭ ايتارلىقتاي بولىگىنە وڭىرلەر باستاماشى بولعان. جاقىن ارادا سەناتتا سالىق جانە قۇرىلىس كودەكستەرى, بانكتەر تۋرالى جاڭا زاڭ تالقىلانادى. وسى زاڭداردى قاراۋعا دا ءماسليحات دەپۋتاتتارى جۇمىلدىرىلادى.
سەنات پەن ءماسليحاتتاردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ تاعى ءبىر باعىتى – وڭىرلەردىڭ دامۋىنا ىقپال ەتۋ. وسى باعىتتاعى وڭىرلەردىڭ ۇسىنىستارىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى قاراعان كەزدە سەنات ەسكەرەدى. جالپى, سەنات ءماسليحاتتاردىڭ قارجىلىق مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋگە, ولاردىڭ باقىلاۋ جانە وكىلدىك فۋنكتسيالارىن كۇشەيتۋگە ارنالعان باستامالاردى ىلگەرىلەتە بەرمەك.
بىرلەسكەن جۇمىستىڭ تيىمدىلىگىن بارىنشا ارتتىرۋعا سەنات جانىنداعى ماسليحاتتارمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جونىندەگى كەڭەستىڭ جۇمىسى دا جاڭعىرتىلىپ, جاڭا فورماتقا اۋىسىپ جاتىر. سونداي-اق مەتوديكالىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق ماسەلەلەر بويىنشا ماسليحاتتارعا قولداۋ كورسەتىلمەك. سونىڭ اياسىندا تۇراقتى سەمينارلار مەن ترەنينگتەر وتكىزۋ, دەپۋتاتتاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ جۇمىستارى جالعاسىن تابادى. وڭىرلەر اراسىندا وزىق تاجىريبەلەرمەن الماسۋ جانە ءماسليحاتتاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن كۇشەيتۋ دە – باسىم مىندەتتەردىڭ ءبىرى. بۇعان قوسا سەناتتىڭ جوبالىق كەڭسەسى ءماسليحات دەپۋتاتتارى مەن وبلىس جۇرتشىلىعىنىڭ ۇسىنىستارىن قابىلداۋدى جالعاستىرىپ, ولاردىڭ پالاتانىڭ زاڭنامالىق كۇن تارتىبىنە ەنگىزىلۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
كەڭەيتىلگەن وتىرىسقا پارلامەنت جانە ءماسليحات دەپۋتاتتارىمەن قاتار پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەرمەك كوشەرباەۆ, ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى اسەت ەرعاليەۆ, قارجى ءمينيسترى ءمادي تاكيەۆ, قازاقستانداعى بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ تۇراقتى وكىلى كاتارجينا ۆاۆەرنيا, ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, اكادەميالىق جانە ساراپتامالىق قوعامداستىقتىڭ, سونداي-اق ازاماتتىق سەكتوردىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
