كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ادامزاتقا قانقۇيلى سوعىستى باستاپ بەرگەن, ەۋرازيا كەڭىستىگىندە ۇلى يمپەرياسىن قۇرىپ, الەمدى اۋزىنا قاراتاتىن ءۇشىنشى رەيحتىڭ تۋىن كوتەرەمىن دەپ, جانتالاسقان ادولف گيتلەرگە بايلانىستى تاريحي دا, ساياسي كوزقاراس تا بۇگىنگى كۇنى ەشكىم كۇتپەگەن باسقا باعىتقا بۇرىلدى. گيتلەردى اقتاپ العىسى كەلەتىن ساياسي كۇشتەر دە, ساياسي پارتيالار دا الەمدىك ارەنادا باس كوتەرە باستادى...
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ اششى شىندىعىن, ونىڭ الىپ كەلگەن الاپات ازابى مەن قان قاساپ قاسىرەتىن, سول جىلدارداعى قازاق سولداتىنىڭ كورگەن مەحناتى مەن باستان كەشىرگەن قاتەرلى كۇندەرىن كوركەم شىعارمالارىنا ارقاۋ ەتكەن قازاق قالامگەرلەرى از بولعان جوق. بۇل قالامگەرلەردىڭ بارلىعى دا سوعىس جىلدارىن باسىنان وتكىزگەن, وق پەن وتتىڭ ورتاسىنان امان ورالعاندار ەدى. ولار سوعىستىڭ كۇللى شىندىعىن ءوز كوزىمەن كوردى, وكوپتا بىرگە جاتقان قارۋلاستارىنىڭ وققا ۇشىپ, قىرشىنىنان قيىلعان تاعدىرلارىن جۇرەگىنەن وتكىزىپ كەلگەندىكتەن, بىردەن قالامعا وتىردى.
سوعىس كۇندەلىگىن كۇنبە-كۇن اق قاعازعا ءتۇسىرىپ, بولاشاق شىعارمالارىنىڭ العاشقى بەتتەرىن وكوپتا جاتىپ جازا باستاعان باۋىرجان مومىش ۇلى, مالىك عابدۋللين, قاسىم قايسەنوۆ, ءازىلحان نۇرشايىقوۆ, ءابۋ سارسەنباەۆ, قاسىم امانجولوۆ سياقتى قالامگەرلەر قازاق ادەبيەتىنە ءباسى بيىك تۋىندىلار سىيلادى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاقىرىبىنا قالام تەربەگەن كلاسسيك قالامگەرلەرىمىز دە بولدى. وسىناۋ تاقىرىپتى ءار جانردا تەرەڭ بەينەلەپ, وتان قورعاۋ, تۋعان ەل, تۋعان جەر ءۇشىن كۇرەس ۇستىندە كورىنەتىن كەيىپكەرلەر شوعىرى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ, عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ, اسقار توقماعانبەتوۆتىڭ, ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ, ت.ب. تۋىندىلارىندا كورىنىس بەردى.
ت. احتانوۆ, ءا. سارسەنباەۆ, د.ابىلەۆ, ا.جۇماعاليەۆ, ق. امانجولوۆ, ب.بۇلقىشەۆ, ءا.ەگىزباەۆ, ق.ابداليەۆ, ج.ماعاۋين, م.تۇرماعامبەتوۆ, ت.توقماعامبەتوۆ, ش.سەيدەحانوۆ, ت.المۇحانبەتوۆ, س.كوشەكباەۆ, س.باقبەرگەنوۆ, ت.جاروكوۆ, ك.توقاەۆ, ب.سوقپاقباەۆ, ج.ساين, ق.ابدىقادىروۆ, ءو.قاناحين, ق.بەكحوجين, ت.بەردياروۆ, س.وماروۆ, ق.شاڭعىتباەۆ, ج.تىلەكوۆ, ق.يساباەۆ, ق.ساتىبالدين سىندى اقىن-جازۋشىلار بىردەن مايدان دالاسىنا اتتاندى. قانشاما قازاق قالامگەرلەرى مايداننان ورالمادى. اۋىر جارالانىپ, مۇگەدەك بولىپ, مەرزىمىنەن بۇرىن ورالعاندار قاتارى دا از بولعان جوق.
جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, مايدان گازەتتەرىنىڭ بەتتەرىندە ءوزىنىڭ وتتى, رۋحتى, جاۋىنگەرلىك جىرلارىمەن تانىلىپ ۇلگەرگەن جاس اقىندار لەگىنەن قاسىم امانجولوۆ, سىرباي ماۋلەنوۆ, جۇماعالي ساين, حاميت ەرعاليەۆ, جۇبان مولداعاليەۆ, ساعىنعالي سەيىتوۆ, توقاش بەردياروۆ سىندى قالامگەرلەر سوعىس تاقىرىبىنا جاڭا لەپ, جاڭا پوەتيكالىق ىزدەنىس ارناسىندا قۇنارلى, تىڭ شىعارمالارىمەن بىردەن كوزگە ءتۇستى.
سول جىلدارداعى سوعىس تاقىرىبىن كەڭ قامتىپ, حالىقتىق پوەزيا تىلىندە, ءداستۇرلى جىراۋلىق, جىرشىلىق ونەردىڭ كوركەمدىك بوياۋىمەن استاستىرا تولعاعان, جىرلاعان حالىق اقىندارى جامبىل جاباەۆ, نۇرپەيىس بايعانين, كەنەن ازىرباەۆ, شاشۋباي قوشقارباەۆ, نۇرلىبەك بايمۇراتوۆ, نارتاي بەكەجانوۆ, دوسكەي الىمباەۆ, ت.ب. قازاق ادەبيەتىنە وزىندىك قولتاڭباسىمەن كەلىپ قوسىلدى. جامبىل جاباەۆتىڭ ايگىلى «لەنينگرادتىق ورەنىم» جانە سوعىستا مەرت بولعان پەرزەنتى العادايعا ارناپ جازعان تسيكل ولەڭدەرى كەڭەس وداعى كولەمىندە ميلليونداعان وقىرماندى باۋراپ الدى.
جالپىۇلتتىق, جالپىحالىقتىق مانگە, مازمۇنعا يە بولعان وسىناۋ قاسيەتتى تاقىرىپقا ات باسىن بۇرماعان, شىعارما جازباعان قازاق قالامگەرلەرى وتە از. 1960–1970 جىلدارى ادەبيەت كوشىنە كەلىپ قوسىلعان جاس قالامگەرلەردىڭ ءوزى تىكەلەي سوعىس شىندىعىن سۋرەتتەمەسە دە, سوناۋ سوعىس جىلدارىنداعى اۋىل ءومىرى, سوعىستىڭ كەسىرىنەن جاستاي جەتىم قالعان جەسىر انالار مەن جەتىم بالالار تاعدىرىن, سولاردىڭ باسىنا تۇسكەن سوعىس تاۋقىمەتىن تەرەڭنەن تولعايتىن تارتىمدى تۋىندىلارىمەن تانىلا باستادى.
شەرحان مۇرتازا, سايىن مۇراتبەكوۆ, دۋلات يسابەكوۆ, بەكسۇلتان نۇرجەكە, ورالحان بوكەي, مارحابات بايعۇت, قۋاندىق تۇمەنباي, ناعاشىبەك قاپالبەك ۇلى, ت.ب. جاس دارىندار وسىناۋ تاقىرىپتاعى العاشقى پوۆەستەرىمەن, اڭگىمەلەرىمەن وقىرمان نازارىن وزىنە اۋداردى. ورتەڭگە شىققان ۇرپاقتىڭ بۋىنى رەتىندە ادەبيەت ايدىنىندا جارق ەتىپ كورىنگەن وسىناۋ ءبىر شوعىر جاس جازۋشىلار كەيىننەن, سەكسەنىنشى جىلدارى تۋعان ادەبيەتىمىزدىڭ نەگىزگى جۇگىن ارقالاعان تەگەۋرىندى توپقا اينالدى.
مايدانگەر قالامگەرلەر باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ, قاسىم قايسەنوۆتىڭ, ءادي ءشارىپوۆتىڭ, ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ, ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ, تاحاۋي احتانوۆتىڭ, كەمەل توقاەۆتىڭ شىنايى دەرەككە قۇرىلعان, سوعىس شىندىعىن ناقتى تاريحي وقيعالار مەن ناقتى قالالار, ناقتى مەكەندەردە وتكەن سوعىس كورىنىستەرىن كەڭ قامتىپ, ناقتى اسكەري قولباسشىلاردىڭ ءومىربايانىن, قاتارداعى قازاق سولداتىنىڭ ەرلىك ىستەرىن باياندايتىن كوپقىرلى سيۋجەتتىك ارنالاردى ءبىر شىعارمانىڭ بويىنا سىيعىزا جازعان تۋىندىلارى وقىرمان ىقىلاسىنا بولەندى. ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ «اقيقات پەن اڭىز» دەپ اتالاتىن رومان-ديلوگياسى حالىق باتىرى, داڭقتى اسكەري قولباسشى باۋىرجان مومىش ۇلىنا ارنالادى. حالىق باتىرىن سويلەتە وتىرىپ, ونىڭ مايدانداعى ەرلىگىن, پولك كومانديرى, ەرجۇرەك, سوعىس ونەرىن ايگىلى اسكەري شەشىمدەرىمەن, قايتپاس, قايسار مىنەزىمەن اڭىزعا اينالدىرعان قازاق پەرزەنتىنىڭ بەينەسى سومدالادى.
بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ «ولگەندەر قايتىپ كەلمەيدى», ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ «اقيقات پەن اڭىز», ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ «كۇتكەن كۇن» روماندارى جانرعا تىڭ سەرپىن اكەلىپ, توسىن سيۋجەت, كومپوزيتسيالىق قۇرىلىم جاڭالىعىمەن, قۇنارلى تىلىمەن, مايدان شىندىعىن كەڭ قامتىپ, قايتالانباس كەيىپكەرلەر بەينەسىن سومداعان جاڭالىعىمەن كەلدى.
باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ, مالىك عابدۋلليننىڭ اسكەري پروزاسى, قاسىم قايسەنوۆتىڭ, ءادي ءشارىپوۆتىڭ پارتيزاندار ومىرىنە ارناعان شىعارمالارى سوعىس تاقىرىبىنىڭ جاڭا بەتتەرىن اشتى.
سوعىس شىندىعىن تەرەڭ پسيحولوگيالىق تالداۋلارعا ارقا سۇيەپ وتىرىپ, ءاربىر كەيىپكەردىڭ ىشكى جان دۇنيەسىنە تەرەڭ ۇڭىلەتىن سۋرەتكەر قالامگەر تاحاۋي احتانوۆتىڭ «قاھارلى كۇندەر», «بوران», «شىراعىڭ سونبەسىن» روماندارى ءوزىنىڭ سان قىرلى كوركەمدىك بوياۋىمەن ادەبيەتىمىزدىڭ تورىنە كوتەرىلدى. سوعىس شىندىعى مەن سول تۇستاعى قوعامدىق-ساياسي, الەۋمەتتىك قۇبىلىستاردى تەرەڭ ساباقتاستىرىپ قالام تەربەگەن جازۋشىنىڭ تىڭ, توسىن ىزدەنىستەرى قازاق پروزاسىنىڭ جاڭا بەلەسى رەتىندە باعالاندى.
ال ەندى تاحاۋي احتانوۆتىڭ العاشقى تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى «قاھارلى كۇندەر» رومانى جارىققا شىققاندا ادەبيەت سىنى جارىسا جازدى. جاڭا تۋىندى, كوركەمدىك ءبىتىمى دارا تۋىندى ۇلكەن ادەبي تالقىلاۋعا ءتۇستى. وسى رومانىمەن-اق جازۋشى ادەبيەتتەگى ۇلكەن جولىن, سۋرەتكەرلىك جولىن باستاپ كەتتى. بۇل شىعارمادا قىم-قيعاش, وقىرماندى جالىقتىرىپ جىبەرەتىن, ءبىتىپ بولمايتىن شىتىرمان وقيعالاردى قوسا, قات-قابات جارىستىرا بەرەتىن سيۋجەت جوق. ونىڭ ەسەسىنە جاۋ وتىندە جۇرگەن, اجال اۋزىنداعى قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ تاعدىرى, شەككەن ازابى مەن كورگەن مەحناتى, وتان قورعاپ جۇرگەن ادامنىڭ بارلىق قاسيەتتەرى سىنعا تۇسەتىن سوعىس شىندىعى الدىڭعى قاتارعا شىعادى.
جازۋشى ادام جانىنىڭ تراگەدياسىن ءتۇپ-تامىرىنا دەيىن ءۇڭىلىپ زەرتتەيدى. ءاربىر كەيىپكەرىنىڭ جۇرەگىنىڭ تۇبىنە تەرەڭ بويلايدى. جاساندى, جىلتىراق بوياۋى جوق. قانى سورعالاعان مايدان شىندىعىن كوز الدىڭا اكەلەدى. سۋرەتكەرگە وسىدان ارتىق قانداي ولجا كەرەك؟ ءوز تاقىرىبىنا, ءوز كەيىپكەرىنە ادال بولۋدىڭ ەتالونىن دا كورسەتكەن مايدانگەر جازۋشى تاحاۋي احتانوۆ ەدى.
مايدانگەر قالامگەر كەمەل توقاەۆ تۋعان ادەبيەتىمىزدىڭ تابالدىرىعىن يمەنە اتتاپ, ءوز باعىتىن, ءوز سوقپاعىن, ءوز تاقىرىبىن تانىتا كەلدى. «سولدات سوعىسقا كەتتى» اتتى رومانى تۇتاستاي ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تۇسىندا قازاق سولداتى باسىنان كەشىرگەن تاريحي شىندىققا ارنالادى. ءاۋ دەگەننەن اسكەري ۋچيليششەنى ەندى اياقتاعالى وتىرعان قازاقتىڭ قوس جىگىتىنىڭ مايدان شەبىنە اتتانىپ بارا جاتقان ساتتەرىنە كۋا بولامىز.
قوس كەيىپكەردىڭ كەيىنگى ءومىر جولى مايدان دالاسىندا, ياعني ستالينگرادتان باستاپ ۋكراينا, بەلورۋسسيا, پولشا جەرلەرىن بەلىندەگى بەس قارۋىمەن, سۇر شينەل, سولدات ەتىگىمەن ءجۇرىپ وتكەن سان تاعدىرلى, ازابى مەن توزاعى قاتار ءتۇسىپ جاتاتىن قالىڭ وقيعالاردىڭ بوياماسىز كورىنىسى وقىرماندى بەيجاي قالدىرمايدى.
جازۋشى كەمەل توقاەۆ مايدان شىندىعىن شىنايى بەينەلەپ جەتكىزۋدە كۇردەلى سيۋجەت قۇرۋدىڭ, شىتىرمان وقيعالاردى باۋراپ الاتىنداي سۋرەتتەپ بەرۋدىڭ, نەمەسە ۇنەمى جەلدىڭ وتىندە, اجال اۋزىندا ارپالىس, شارپىسۋ, تارتىس, قانتوگىس ۇستىندە جۇرەتىن كەيىپكەرلەردى سومداۋدىڭ شەبەرى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە تابيعات, قورشاعان ورتا, ەلدى مەكەن, تاۋ شاتقالى, قالىڭ ورمان كورىنىستەرىن دە كوركەمدىك بوياۋى قانىق, قۇنارلى تىلدە, وتە تارتىمدى, اسەرلى سويلەتەتىن سۋرەتكەر قالامگەر ەدى.
«تۇندە اتىلعان وق» اتتى پوۆەسىندەگى بىرەر تابيعات كورىنىستەرىنە كوز توقتاتايىقشى: ء«تۇن. دالا شىرتتاي قاراڭعى. جاۋىن سەبەلەپ تۇر. اسپان تورىندە نايزاعاي جالت ەتىپ, بۇلتتى ءتىلىپ, شاتىر-شۇتىر ەتە قالدى. مۇلگىگەن ورمان ءۇستى ءبىر ساتكە جارقىراپ اشىلىپ, قايتا تۇنەرەدى. مىرزاش قوساۋىز مىلتىعىن يىعىنا اسىپ, بوساعادا تۇرعان. ول جان-جاققا كوز تاستاپ, قۇلاق ءتۇردى. جاۋعان جاڭبىر سەنەكتىڭ توبەسىنە تىرس-تىرس تامادى. جات دىبىس جوق. الدەن ۋاقىتتا شاقپاق تاعى شاقتى...
ورماندى مىلقاۋ قاراڭعىلىق باستى. مىرزاش ابىگەرلەنىپ قاراڭعى اسپانعا قادالا قارادى. كىسى تۇسكەن ورمان تۇسىن شاپشاڭ بولجاپ الدى دا, سولاي قاراي بەتتەدى. اينالاسى جىلىم, باتپاق... توقتاپ-توقتاپ قۇلاق تۇرەدى. الدەن ۋاقىتتا جىلىم جاقتان بىرەۋدىڭ ىرسىلداپ, ەنتىككەن ءۇنى ەستىلدى». قىسقا-قىسقا سۋرەتتى سويلەمدەر. ۇلكەن اپاتتىڭ, كوزدەپ كەلە جاتقان اجالدىڭ اۋزىندا تۇرعان باس كەيىپكەردىڭ سوڭعى ساتتەرى. ءدال قازىر بىرەر سەكۋندتان كەيىن كەۋدەسىن دۇشپاننىڭ وعى تەسىپ وتەتىن مىرزاشتىڭ الاقۇيىن كوڭىلى. قالىڭ قابىرعاداي تۇتاسىپ كەلە جاتقان قاراڭعىلىق. پەيزاج جاساۋدىڭ شەبەرى ەكەندىگىن جازۋشى سوعىس تاقىرىبىنداعى باسقا دا شىعارمالارىندا دالەلدەدى.
تۇيىندەي ايتقاندا, سوعىس تاقىرىبى قازاق ادەبيەتىنىڭ بارلىق جانردا جاڭا بەلەسكە كوتەرىلۋىنە جول اشقان ۇلكەن ارنانىڭ ءبىرى بولدى. ارقالى اقىن قاسىم امانجولوۆتىڭ «داريعا, سول قىز», «اقىن ءولىمى تۋرالى اڭىز» اتتى ليريكالىق ولەڭى مەن ايگىلى پوەماسىنان باستاپ رومان جانرىنداعى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «قازاق سولداتى», تاحاۋي احتانوۆتىڭ «قاھارلى كۇندەر», «بوران», «شىراعىڭ سونبەسىن» تۋىندىلارىنا دەيىنگى شىعارمالاردىڭ بارلىعى قازاق ادەبيەتىنىڭ جارتى عاسىرعا جۋىق ەڭ ءبىر ەلەۋلى كوركەم مۇراسىن دۇنيەگە اكەلگەن كەزەڭ رەتىندە تاريحتا قالدى.
سىرباي ماۋلەنوۆتىڭ جىرلارىنداعى شىنايى كەيىپكەرلەر دە كەشەگى الاپات الەمدىك سوعىستىڭ قالىڭ ورتاسىندا قولىنا قارۋىن ۇستاپ, وت پەن وقتىڭ اراسىنان الماعايىپتا امان قالعان قازاق جاۋىنگەرلەرى بولدى.
ۆولحوۆتىڭ ورماندارى مەن قورشاۋدا قالعان لەنينگراد تۇبىندە جارالانعان كۇندەرىن توگىلتە جىرلاعان اقىن مايدان شىندىعىن تەرەڭ بەينەلەپ جەتكىزەدى.
«تۇردىم ءبىر كەز, روستوۆ قورعانىندا,
ءجۇردىم پەرم, تاگيلدىڭ جولدارىندا.
سۆەردلوۆسك وزەنىن كەشىپ ءوتتىم,
بولدىم نۋلى ۆولحوۆتىڭ ورمانىندا.
ءبىر باسىمنىڭ قامىنا قارامادىم,
زارىن ۇقتىم انا مەن بالالاردىڭ.
قىستىڭ كۇنى, شەشۋشى شابۋىلدا,
لەنينگراد تۇبىندە جارالاندىم.
كوپ سولداتتىڭ قوستارىن داۋىل جىقتى,
داۋىل جىقتى, جاپىرىپ جالىن جۇتتى.
سولار ءۇشىن كەلەمىن جولدا ءجۇرىپ,
سولار ءۇشىن كوتەرىپ اۋىر جۇكتى».
سىربايدىڭ ليريكالىق قاھارمانى ىشكى جان دۇنيەسىندە ءوتىپ جاتاتىن كوڭىل تولقىندارىن, سەزىم, سىرىن وقىرمان الدىنا جايىپ سالادى.
«ساپىردى داۋىل,
تەبىرەندى تەڭىز,
تۋلادى تولقىن,
شايقالدى شىڭ-قۇز...
قىپ-قىزىل ءورتتىڭ ىشىندە ءجۇرمىز...
كەلمەيدى ولگىم,
كەلمەيدى ولگىم,
قايراتىم قايدا,
كەلشى وسىندايدا!
دەدىم دە تۇردىم,
جۇگىرە بەردىم,
قولىمدا نايزا, شاعىلىپ ايعا», – دەپ جىرلاعان قاسىم اقىننىڭ قولىنا قالام ۇستاعان زامانداستارىنىڭ بارلىعى ءبىر كەز نازار اۋدارىپ, ات باسىن بۇرىپ, جۇرەك قانىمەن جازعان ۇمىتىلماس جىلدار شەجىرەسى قىمبات رۋحاني مۇرامىز رەتىندە قاسيەتتى ادەبيەتىمىزدە قالدى.
قانسەيىت ابدەز ۇلى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پروفەسسور
