شەكارا ماڭىنداعى اۋدانداردى دامىتۋ – ۋاقىت تالابى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بۋرابايدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءتورتىنشى وتىرىسىندا وسى ماسەلەگە قاتىستى ويىن ءبىلدىرىپ, ەلدىڭ شەتى, شەكارانىڭ وتىندەگى ەلدى مەكەندەردى دامىتۋعا قاتىستى جاڭا زاڭدى جان-جاقتى سارالاۋدى ۇسىندى.

التاي مەن اتىراۋدىڭ ارا­سىنداعى ۇلان-عايىر اتىراپ­تى ەن جايلاعان ەلىمىزدىڭ قۇر­لىقتاعى شەكاراسى 13 394 شا­قىرىمعا سوزىلىپ جاتىر. كاسپي تەڭىزىندەگى شە­كارا سىزىعىنىڭ ءوزى 2 مىڭ شاقىرىمنان اسادى. رەسەي­مەن – 7 591, قىتايمەن – 1 782, تۇرىكمەنستانمەن – 426, وز­بەكستانمەن – 2 354, قىرعىز­ستانمەن 1 241 شاقىرىم ورتاق شەكارامىز بار.

وسى شەكارا بويىن جاعالاي قونىستانعان 65 اۋدانعا قاراستى 1 293 اۋىلدا 3,5 ملن حالىق تۇرادى. ونىڭ ىشىندە شەكارانىڭ تۇبىندە, ياعني شەكارادان 50 شاقىرىمدىق ارالىقتا 1,7 ملن ادام ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ەل حالقىنىڭ نەبارى 8,5 پايى­­زى عانا شەكارا ماڭىنا قونىستانعان. ول 8,5 پا­يىز حالىقتىڭ باسىم بولىگى وڭتۇستىك وڭىرلەردە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن ەسكەرسەڭىز, كەيىنگى وتىز جىلدىقتا شەكارا ماڭى جالاڭاش قالعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى جىلداردا مەملەكەتىمىز ەلدىڭ شەگىن حالىقارالىق شارتتارمەن شەگەندەپ, دەليميتاتسيا, دەماركاتسيا ۇردىس­تەرىن ءساتتى جۇزەگە اسىرىپ, تەرريتوريالىق داۋ-دامايدىڭ جولىن ءبىرجولا كەستى. دەسە دە, «ەدىلدىڭ بويى ەن توعاي, ەل قوندىرسام دەپ ەدىم» دەپ ماحامبەت جىر­لاعانداي, ەل قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن شەكاراداعى حالىقتىڭ سانى­نىڭ وسكەنى, بۇقارا الەۋەتىنىڭ اياققا نىق تۇرعانى كەرەك.

كوللاجدى جاساعان – امانگەلدى قياس, «EQ»

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءتورتىن­شى وتىرىسىندا: «مەنىڭ تاپسىرمام­مەن اباي جانە شىعىس قا­زاق­ستان وبلىستارىندا شەكا­را ماڭىنداعى بىرنەشە اۋدان ­قال­پىنا كەلتىرىلدى. مۇنى جۇرت وتە جاقسى قابىلدادى. جاڭا اۋدانداردا تىرشىلىك جان­­داندى, ينفراقۇرىلىم جاق­سارا باستادى. اۋىلدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىندا شەكارالىق اۋماقتارعا قاتىستى جۇمىستىڭ نەگىزگى باعدارى ايقىندالعان. شەتكەرى جاتقان ەلدى مەكەندەردىڭ احۋالى ەل ىرگەسىنىڭ بەكەم بولۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. بۇل – ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ماسەلە. سوندىقتان وسى باعىتتاعى جۇمىستى بەل­سەندى تۇردە جالعاستىرۋ كەرەك. «Amanat» پارتياسى شەكارا ماڭىنداعى اۋدانداردى دامى­تۋعا قاتىستى جاڭا زاڭ قابىل­داۋدى ۇسىنىپ وتىر. ۇكىمەت­كە دەپۋتاتتارمەن بىرگە بۇل باس­تامانى جان-جاقتى قاراس­تىرۋدى تاپسىرامىن», دەۋى بۇل ماسەلەنىڭ قانشالىقتى وزەكتى ەكەنىن بىلدىرەدى.

پرەزيدەنت باستاماسىمەن قابىل­داناتىن ول زاڭدا قان­داي ماسەلەلەر قامتىلۋى كەرەك؟ ءدال قازىر شەكارالى اۋدان­دارداعى حالىق سانىنىڭ ازايۋى, ينفراقۇرىلىمنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتىڭ تومەندىگى سەكىلدى پروبلەمالاردى شەشۋ­دىڭ قانداي جولدارى بار؟

الەم ەلدەرىنىڭ شەكارا ماڭىن­داعى ەلدى مەكەندەرى ەكو­نوميكالىق تۇرعىدان ۇلكەن مۇمكىندىكتەرگە يە. دامى­عان ەلدەر شەكارا جاعالاي قو­نىس­تانعان وڭىرلەردى حالىق­ارالىق ساۋدا, لوگيستيكا جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارى ءۇشىن قولاي­لى ايماقتارعا اينالدىرعان. ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى, زاڭگەر قازىبەك ءداۋىت­الى شەكارا ماڭىنداعى اۋدانداردى دامىتۋدىڭ نەگىزگى جولى وسى باعىتتا بولۋى قاجەتتىگىن ايتادى.

«تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى جىلدارى ەكونوميكالىق احۋالعا قاتىستى بىرقاتار وبلىستار مەن اۋدانداردى بىرىكتىرۋ ساياساتى ءجۇردى. بۇل ساياسات ەلىمىزدەگى شەكارالى اۋداندارعا سالقىنىن تيگىزىپ, شەكارا ماڭىنداعى حالىقتىڭ سانىن كەمىتىپ, تەرىس دەموگرافيالىق اسەر تۋعىزدى. قازىر سول قاتەلىكتەردى تۇزەۋگە بەت الدىق. قاسىم-جومارت توقاەۆ مەملەكەت باسشىسى بولعالى ەلىمىزدەگى ءۇش وبلىس قايتا قۇرىلىپ, جەتى وبلىستىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق مارتەبەسى وزگەردى. ياعني قازاق­ستاننىڭ 30 پايىزدان كەم ەمەس جەرىنىڭ اكىمشىلىك اۋماعىندا وزگەرىس بولدى دەگەن ءسوز. شەكارالىق ەلدى مەكەندەرگە باسا كوڭىل ءبولۋ باس­تاماسى سول وزگەرىستەردىڭ زاڭدى جالعاسى», دەيدى ق.ءداۋىتالى.

ونىڭ پىكىرىنشە, بىرىنشى­دەن, شەكارالى اۋدانداردا قا­زاقستان مەن قىتاي شە­كارا­سىنداعى «قورعاس» حالىق­ارالىق شەكارالىق ىنتى­ماق­تاستىق ورتالىعى سەكىل­دى حا­لىقارالىق ساۋدا ورتالىق­تا­رىن كوپتەپ قۇرۋ كەرەك. ەكىن­شىدەن, كولىك جانە لوگيستيكا ينفراقۇرىلىمدى دامىتىپ, اۆتوموبيل جانە تەمىرجول دالىزدەرىن جاساۋ ارقىلى سىرت­قى ساۋدانى جانداندىرۋعا بولادى. ۇشىنشىدەن, شەكارا ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرعىندارىنا اۋىل شارۋا­شى­­لىعىمەن اينالىسۋىنا جاعداي تۋعىزىپ, سۋبسيديا­لار مەن جەڭىل­دەتىلگەن نەسيە بەرىپ, ءوز ونىم­دەردى ەكسپورتتاۋعا مۇم­كىن­دىك جاساۋ قاجەت.

شەكارا ماڭىنداعى اۋىلداردى دامىتۋدى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ مىنبەرىنەن دەپۋتات ەرلان سايروۆ ءجيى كوتە­رىپ كەلەدى. وتكەن اپتادا ول شەكارالى اۋداندارداعى قور­دا­لان­عان پروبلەمالاردى ءتىزىپ, ۇكى­مەت باسشىسى ولجاس بەك­تەنوۆتىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى. ونىڭ ايتۋىن­شا, شەكارالىق اۋداندارعا قولداۋ كورسەتۋگە باعىتتالعان مەم­لەكەتتىك باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋشى ورگاننىڭ ناقتى بەكىتىلمەۋى, اۋداندار­دى بىرىكتىرۋ, كليماتتىڭ قولاي­سىزدىعى, جۇمىسسىزدىق, كولىك قاتىناسىنىڭ ناشارلىعى, الەۋ­مەتتىك جانە ينجەنەرلىك ين­فرا­قۇرىلىمنىڭ توزۋى, كەڭەس وداعى كەزىندە شەكارا­لىق اۋدانداردا حالىق سانىن تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن قولدانىل­عان جەڭىلدىكتەردىڭ جويىلۋى سەكىلدى كوپتەگەن سەبەپ شەكارا ماڭىنداعى 65 اۋداننىڭ 40-ىندا حالىق سانىن ازايتىپ جىبەرگەن. دەپۋ­تات بۇل احۋال اسىرەسە سول­تۇس­تىك جانە شىعىس قازاق­ستان ايماقتارىندا ايقىن بايقا­لاتىنىن ايتا كەلىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن شىعىس قازاقستان, اباي وبلىستارىندا كاتونقاراعاي, مارقاكول, تارباعاتاي, ماقان­شى اۋداندارىنىڭ اشىلۋى وتە ورىندى ءىس بولعانىن, بۇل سول اۋدانداردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا وڭ اسەر ەتكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.

«قازاقتا «بوس جاتقان جەر جاۋ شاقىرادى» دەگەن ءسوز بار. سوندىقتان بۇل ماسە­لە­گە ءجىتى نازار اۋدارىپ, ونى ءتيىم­دى شەشۋ جولدارىن شۇ­عىل قاراستىرعانىمىز ءجون. ماسە­لەن, كانادا, نورۆەگيا, اۋستراليا سەكىلدى اۋماعى ۇل­كەن جانە حالقى از ەلدەر شال­عايداعى جانە شەكارا ماڭىن­داعى ەلدى مەكەندەردى دامى­­تۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى تۇرعىن­­دار­عا ءتۇرلى جەڭىلدىكتەر (سالىق­تىق, الەۋمەتتىك, نەسيە­لىك, ەنەر­گەتيكالىق جانە ت.ب.) بەرگەن. ءبىزدىڭ ەلگە دە سول تاجى­ريبەنى پايدالانۋ كەرەك. سون­دىقتان ەلىمىزدىڭ شەكارالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, شەكارالىق اۋدانداردا حالىقتىڭ تۇراقتاۋىن ىنتالاندىرۋ, ىشكى كوشى-قوندى رەتتەۋ جانە ەڭبەك رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن شەكارالىق اۋداندارعا ارنايى مارتەبە بەرۋدى كوزدەيتىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەكارالىق اۋماقتارىن دامىتۋ تۋرالى» اتتى ارنايى زاڭ قابىلداۋ وتە ماڭىزدى. بۇل زاڭ قابىلدانسا, ەل اۋماعىن ءتيىمدى پايدالانۋ­عا, شەكارالىق اۋدانداردى مەم­لە­كەتتىك قولداۋ شارالارىن ءبىر جۇيەگە تۇسىرۋگە, حالىق­تىڭ شەكا­رالىق اۋماقتاردا تۇ­راقتا­نۋىنا, ءوڭىردىڭ دامۋىنا جانە اۋ­ماقتىق قاۋىپسىزدىگىمىزدى قامتا­ماسىز ەتۋگە زور سەرپىن بەرەدى دەپ ەسەپتەيمىن», دەدى ءوز سوزىندە.

شەكارا ماڭىنداعى اۋداندار الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق جاعىنان ءالسىز بولۋى زاڭسىز كوشى-قون, كونتراباندا جانە باسقا دا قاۋىپتەردىڭ تۋعىزا­تىنى بۇعان دەيىن تالاي ايتىل­عان. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ شەكارا ماڭىنداعى اۋدانداردى دامىتۋعا قاتىستى پىكىرى سول قاۋىپتەردى سەيىلتىپ, شەكا­رالىق ايماقتاردا جاڭا جۇ­مىس ورىندارىن اشۋ, جاس­تار­عا ارنالعان ارنايى باع­دار­لامالار قابىل­داپ, مەملە­كەتتىك گرانتتار مەن قولداۋ كورسەتۋ, ەلدىڭ شەتىندەگى بۇقا­را­عا ارنالعان تۇرعىن ءۇي باع­دار­لامالارىن جۇزەگە اسىرۋ سەكىلدى جۇمىستاردى باستاي­تىن كەز جەتكەنىن اڭعارتتى.