تاياۋدا كاسىپورىننىڭ باسەكەلەستىك ورتاعا بەرىلەتىندىگى تۋرالى اقپارات شىققان. سۋىت حابار تابيعات جاناشىرلارىن ويلاندىرىپ-اق تاستادى. وعان سەبەپ تە بار. باسەكەلەستىك ورتاعا بەرىلگەن وزگە باعىتتاعى بىرنەشە كاسىپورىن ءوز جۇمىسىن الىپ كەتە الماعاندىعى بەلگىلى ەدى. سول سەبەپتى سولتۇستىك وڭىردەگى جالعىز تۇقىمباقتىڭ ەندىگى تاعدىرى نە بولماق دەگەن سويىلداي سۇراق پايدا بولدى. وسى ساۋالدى ىندەتىپ, ماسەلەنىڭ ءمان-جايىنا كوز جەتكىزبەك بولىپ تۇقىمباققا بارىپ, بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگىن اقىل تارازىسىنا سالىپ, ەرتەڭىن باجايلاپ قايتتىق.
اۋەلى بار جاي وقىرمانعا تولايىم تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن تۇقىمباقتىڭ تاريحى تۋرالى بىرەر اۋىز ءسوز ايتا كەتەلىك. سوناۋ 1969 جىلى كوكشەتاۋ قالاسىنداعى بالىق زاۋىتىنىڭ ەنشىلەس كاسىپورنى رەتىندە زەرلى زەرەندىنىڭ اسا ءبىر كوركەم ءوڭىرى ساناتىنداعى ءۇزىلىپ تۇسكەن كۇمىس مونشاقتاي تولىق جاتقان زەرەندى كولىنىڭ جاعاسىنا سالىنعان. اۋماعى – 352 گەكتار. كونە دەرەكتەردى تىرىلتسەك, تۇقىمباقتىڭ العاشقى جىلدارى اقساقا تۇقىمداس بالىقتاردىڭ 80 ميلليونعا, تۇقى تۇقىمداس بالىقتارىنىڭ 20 ميلليونعا جۋىق بالانقۇرتىن شىعارۋعا قاۋمەتى قاپتال جەتكەن. جۇلدىزى جانعان جىلدارى بار شارۋاسى وڭىنان وڭعارىلىپ, الدىنا قويعان جوسپاردى ەسەلەي ورىنداعان. بۇگىندە توز-توزى شىعۋعا تاياۋ تۇرعان تۇقىمباقتىڭ كورىكتى كوكشەتاۋ ومىراۋىنا ادەمى مونشاق ءتارىزدى قاپتاتا قاداعان جۇزدەگەن كۇمىس كولدەرىن باعالى بالانقۇرتپەن قامتاماسىز ەتىپ, داۋىرلەگەن تۇسى 1979–1992 جىلدارعا سايكەس كەلەدى. كەيىن, ياعني 1994–2002 جىلدارى تۇقىمباقتىڭ باسىنا قارا بۇلت ۇيىرىلگەن. بالانقۇرت ءوندىرۋ كولەمى ازايىپ, اسا قاجەتتى, قىمبات قۇرىلعىلار تالان-تاراجعا تۇسكەن. تىعىرىققا تىرەلگەن كەزدە, 2002 جىلى «كوكشەتاۋ» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ قۇزىرىنا بەرىلگەن. 2014 جىلدان باستاپ وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ يەلىگىندە.
كاسىپورىن باسشىسى ۆالەري پونومارەنكونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كاسىپورىننىڭ ماسەلەسى شاشەتەكتەن. سىنالاي ساناپ ايتىپ كورەلىك. تۇقىمباق ورنالاسقان زەرەندى كولى ۇلتتىق پاركتىڭ اۋماعىندا. ۇلتتىق پاركتىڭ مارتەبەسىنە بايلانىستى كولدەن بالىق اۋلاۋعا بولمايدى. مۇنىڭ وزىندىك قيىندىعى بار ەكەن. اۋلانباعاننان كەيىن شاباق تەكتەس باعاسىز بالىق رابايسىز ءوسىپ كەتكەن. كول تابيعي پاركتىڭ اۋماعىنا ەنبەي تۇرعان كەزدە 16 بالىق اۋلاۋ بريگاداسى جۇمىس ىستەپتى. شىنتۋايتىندا, بۇل جاي جالعىز زەرەندى كولىنە عانا قاتىستى ەمەس, بۋراباي باۋرايىنداعى «بۋراباي» ۇلتتىق تابيعي پاركىنە جاتاتىن سۋ ايدىندارىندا دا ءدال وسىنداي جاعداي قالىپتاسىپ وتىر. ماسەلە قالاي شەشىلمەك؟ ارينە, جەرگىلىكتى جەر قاۋقارلى ەمەس, دەمەك ۇلتتىق پاركتەردىڭ جارعىسىن وزگەرتۋ ۇكىمەتتىڭ قۇزىرىندا.
العا باسقان قادامدى كەرى كەتىرىپ وتىرعان ءبىر جاي – انالىق بالىقتاردى باعاتىن سۋ ايدىندارىنىڭ بولماۋى. زەرەندى كولى كاسىپورىننىڭ ىرگەسىندە, تاياقتاستام جەردە, دەگەنمەن نەگىزگى مىندەتى تابيعي بايلىقتى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ بولعاندىقتان, رۇقسات ەتىلمەيدى. اقساقا جانە تۇقى بالىقتارىنىڭ بالانقۇرتتارىن وسىرۋگە ارنايى سۋ ايدىندارى قاجەت. قازىر كاسىپورىن سۋ ايدىندارىن جالعا العان تابيعات پايدالانۋشىلارمەن بىرىگىپ جۇمىس ىستەپ وتىر. وسىرىلگەن جاس بالىقتاردى تەڭدەي ەتىپ ءبولىپ الادى. كاسىپورىن ديرەكتورىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇل – ءتيىمسىز كەلىسىم. وڭىردە سۋ ايدىندارى كوپ بولعانىمەن, بارلىعىندا بىردەي بالىق ءوسىرۋ مۇمكىن ەمەس. سەبەپ, كولدەردىڭ كوبى دالالىق كول ساناتىنا جاتادى.
تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن ءسال تاراتىپ ايتۋعا تۋرا كەلەر. دالالىق كولدەر مۇلدەم تايىز. كوكشەنىڭ قىسى قىتىمىر بولعان جىلدارى تابانىنا دەيىن قاتىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. تابيعات پايدالانۋشىلار مۇنداي كولدەردى العانىمەن, بالىق ورىستەتە الماس ەدى. 1959 جىلى جاريالانعان «تىڭ ايماعىنداعى جەرۇستى سۋ قورلارى» دەپ اتالاتىن عىلىمي ەڭبەكتە بۇرىنعى كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ اۋماعىندا ۇلكەندى-كىشىلى 1515 كول بولعاندىعى جازىلعان. كەيىن اكىمشىلىك-اۋماقتىق وزگەرىستەن سوڭ قوسىلعان قورعالجىن وڭىرىندەگى ونداعان كۇمىس كولدەردى قوسا ەسەپتەسەڭىز, سۋ ايدىنىنىڭ سانى كوبەيە تۇسەر ەدى. ءبىر اتتەگەن-ايى, بۇرىنعى شالقىپ-تولقىپ جاتقان كۇمىس كولدەردىڭ كوبى ەكولوگيالىق جاعدايدىڭ كۇردەلەنۋى سەبەپتى جەر بەتىنەن جوعالىپ كەتتى. كول تابانىنداعى بۇلاق بىتكەن بىتەلگەن سوڭ جاعالاۋىن قامىس باسىپ, قورىسقا اينالدى. ەكىنشى توپتاعى تاۋلى-قىراتتى اۋماقتاعى كولدەر تەرەڭ ءارى سۋى مول. بۇعان اۋليەكول, ايناكول, زەرەندى, شالقار, يمانتاۋ ءتارىزدى كولدەر جاتادى. مىنە, وسى كولدەردە بالىق سانىن مەيلىنشە كوبەيتىپ, ەلدىڭ يگىلىگىنە اينالدىرۋعا ابدەن بولار ەدى. ول ءۇشىن سولتۇستىك وڭىردەگى جالعىز عانا جۇمىس ىستەپ تۇرعان زەرەندى بالىق شارۋاشىلىعى كاسىپورنىن ساقتاپ قالۋ كەرەك. سودان سوڭ مەملەكەت قامقورلىعىنا الىپ, كومەك قولىن سوزسا.
– كاسىپورىنعا ارنايى قۇرىلعىلار قاجەت, – دەيدى كاسىپورىن ديرەكتورى ۆالەري پونومارەنكو. – «سيبير» جانە «ۆەيس» اپپاراتتارى ورناتىلسا, بالانقۇرتتاردى جاساندى تۇردە وسىرۋگە مۇمكىندىك تۋار ەدى. كىشكەنتاي بالىقتاردى وسىرۋگە پلاتيكادان جاسالعان ۆاننانىڭ دا قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. ءبىزدىڭ تالىمباقتا بالىقتىڭ ەكى ءتۇرى وسىرىلەدى. بىرەۋى سالقىندى جاقسى كورسە, ەكىنشىسى جىلۋدى ۇناتادى. سوندىقتان, تەمپەراتۋرانى قاداعالاۋ ءۇشىن جىلىتىلاتىن, سالقىنداتىلاتىن جابىقجايدىڭ قاجەت ەكەندىگى بەلگىلى. مۇنداي مۇمكىندىك جاسالسا, بالىق تۇقىمى دا مولايا تۇسەر ەدى.
كاسىپورىن باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وڭىردەگى 250-دەن استام كولدى جالعا العان تابيعات پايدالانۋشىلار كاسىپورىنمەن كەلىسىمشارت جاساسىپ, بالانقۇرتتاردى ساتىپ الادى ەكەن. كەيبىر كاسىپكەرلەر رەسەيدەن دە تاسىمالداپ ءجۇر. باعاسى دەڭگەيلەس بولعانىمەن, تاسىمالداۋ, كەدەن شىعىنىن قوسساڭىز, وزگە مەملەكەتتەن تاسۋ شىرعالاڭ. دەمەك وزىمىزدەگىنى ىسكە جاراتساق, الدەقايدا ۇتىمدى بولماق.
– ارينە, بىزگە اقساقا مەن تۇقى تۇقىمداس بالىقتار وتە قاجەت, – دەيدى تابيعات پايدالانۋشى كاسىپكەر ەرلان مۇقانوۆ. – نەگىزى, تاۋارلى بالىق شارۋاشىلىعىن مەيلىنشە دامىتقان ءدون. ارينە, اقساقا تۇقىمداس بالىق قىمبات. ءوزىمىزدىڭ جالعا العان كولدەردە تاۋارلى بالىقتى كوبەيتسەك, نارىقتاعى قۇنى دا ارزانداي تۇسەر ەدى.
كاسىپورىنداعى بالانقۇرتتارعا عانا ەمەس, سول بالانقۇرتتاردى باعىپ وتىرعان ادامدارعا دا قامقورلىق قاجەت. شىنتۋايتىندا, بۇل جەردە ءوز ىسىنە ادال, وسى شارۋاعا بار جان-تانىمەن بەرىلگەن ادامدار عانا جۇمىس ىستەيدى. ايتپەسە, ەڭبەكاقىسى تىم تومەن. قازىرگى كۇنى نەبارى 97 000 تەڭگە توڭىرەگىندە. تالىمباقتاعى جۇمىس تاۋلىك بويى ءبىر تولاستامايدى. ءىشى سالقىن. سولاي بولا تۇرا ىلكىدەگى ۇجىمنىڭ نەگىزى ساقتالعان. كاسىپورىن باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ازىرگە ەڭبەكاقىنى وسىرۋگە مۇمكىندىك بولماي تۇر. شىعىن كوپ. ماسەلەن, كاسىپورىنعا جۇمسالاتىن ەلەكتر قۋاتىنىڭ تولەماقىسىن وتەۋگە جىلىنا 5 ميلليون تەڭگە عانا قاراجات بولىنەدى. كەرەگى – 20 ميلليون, جانار-جاعار ماي دا جەتىمسىز. بۇل ماقساتقا بولىنگەن ءۇش جارىم ميلليون تەڭگە جۇمىرعا جۇق بولمايدى. بار شارۋانى تولايىم اتقارۋ ءۇشىن شامامەن 18 ميلليون تەڭگە قاجەت. بالىق ازىعىن الۋ دا قيامەت-قايىم. ازىعى بولماعاندىقتان, جاس بالىقتاردىڭ ءوسىپ جەتىلۋى ويداعىداي ەمەس. مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇل ماقساتقا 15 ميلليون تەڭگە قاجەت.
– مۇنداي ماسەلەنىڭ تۋىنداپ وتىرعانى راس, – دەيدى وبلىستىق تابيعات رەسۋرستارى جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى دجانەت ميكيشەۆ, – الداعى ۋاقىتتا مۇمكىندىگىنشە كومەك كورسەتىلەتىن بولادى. باسەكەلەستىك ورتاعا بەرۋ تۋرالى ۇيعارىم توقتادى.
زامان تالابىنا ساي قارقىندى تەحنولوگيامەن جۇمىس ىستەسە, تالىمباقتىڭ جۇمىسى كوپ-كورىم جاقسارىپ قالار ەدى. توڭىرەكتەگى سۋ ايدىندارىندا جاس بالىقتى جەتىلدىرىپ, باقىلاۋ مەن باسقارۋدى اۆتوماتتاندىرعان كەزدە شىعىن دا ازايا تۇسپەك. مىنە, وسى كەزدە الىس-جاقىن شەتەلدەردەن تاسىمالداناتىن بالىق تۇقىمىمەن بەلسەندى باسەكەگە تۇسۋگە بولادى. كوكشەنىڭ كۇمىس كولدەرى بالىققا مەلتەكتەپ تۇرسا, بۇل تاراپتاعى ءتۋريزمنىڭ دە الپىس ەكى تامىرىنا قان جۇگىرتۋگە بولادى. ءارى بۇل ءىستى جىل بويى قولعا الۋعا مول مۇمكىندىك بار. جۇمىس اۋقىمى كەڭەيگەن سوڭ جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلاتىنى دا ءسوزسىز. كاسىپورىن باسشىلارىنىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, بالىق ونىمدەرىن وڭدەۋ جولعا قويىلسا, تابىس كوزى مول بولماق. بۇل جەردە بالىقتى كونسەرۆىلەۋگە دە ءارى ءونىم ءتۇرىن مولايتۋعا دا مۇمكىندىك بار. «ۆيزيت» ورتالىعى اشىلسا, وندا ءتول تابيعاتىمىزدىڭ تىلسىم سىرى قىزىقتىراتىن كەلۋشىلەرگە اقپارات بەرۋگە بولار ەدى. سۋ الەمىنە قىزعىلىقتى ەكسكۋرسيالار ۇيىمداستىرىلىپ, شەبەرلىك سىنىپتارىن وتكىزسە, جاس تولقىننىڭ بويىنداعى تانىم كوكجيەگىن كەڭەيتىپ, ءتول تابيعاتىمىزدىڭ تاماشا بولمىسى سۇيەكتەرىنە سىڭەر ەدى. ول ءۇشىن ارينە, عىلىمي جۇمىستى قولعا الۋ كەرەك. بۇل باعىتتاعى شارۋا بۇيىعىپ جاتقان كاسىپورىننىڭ باعىن جاندىراتىن قادام.
باسەكەلەستىك ورتانى نە قىزىقتىرۋى مۇمكىن؟ جارتى عاسىردان استام ۋاقىت جۇمىس ىستەپ, توزعان تالىمباق پا, جوق الدە زەرەندى كولىنىڭ جاعاسىنداعى پەيىش پىشىندەس جەر مە؟ كوڭىلگە كەلگەن ءبىر ساۋال وسى.
اقمولا وبلىسى,
زەرەندى اۋدانى
