تىلداعى مايدان – «ەگەمەن» ارحيۆىندە

قارتتاردىڭ ەرلىگى

ەل باسىنا كۇن تۋعان زاماندا ەتىگىمەن سۋ كەشكەن ەر جىگىتتەردىڭ دەنى مايدانعا اتتاندى. تىلدا اتان تۇيەگە جۇك بولار اۋىر جۇمىستىڭ قامىتىن كيىپ قارت­تار, ايەلدەر مەن بالالار قالدى. كونە گازەت­تەردى اقتارعاندا ولار قولىنا كۇرەك­تى جانباعىس قامى ءۇشىن عانا ەمەس, جەڭىس ءۇشىن ۇستاپ جۇرگەنىن بايقايسىز. جەڭىس دەگەن ءبىراۋىز قاستەرلى ءسوزدىڭ قۇنىنىڭ قانشالىقتى قىمبات ەكەنىن تۇيسىنەسىز.

ماسەلەن, سوعىس ۋاعىندا ءارتۇرلى ۇراندارمەن مايدانعا قارجىلاي كومەك كورسەتكەن ازاماتتار لەگى وتە كوپ. سونىڭ ءبىرى – «سوۆەتتىك قازاقستان» اتتى قۋاتتى اۆياتسيا ەسكادريلياسىن جاساۋ ۇرانى. بۇل باستامانى الماتى سەلەندىك اۋدانى كوتەرىپ, قالىڭ بۇقارا جاپپاي قولداعان. ءتىپتى, قارتتارعا دەيىن قالتاسىنداعى سوڭعى تيىنىن ساناپ بەرگەن.

«سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ 1943 جىلدىڭ 16 قاڭتارى كۇنگى №13 (6243) سانىندا «كولحوز قارتتارى» دەگەن ماتەريال جاريالانىپتى. «قاشقىنباەۆ قارت ورىستەگى مالدى باقتاشىنىڭ الدىنا سالىپ كولحوز قىستاعىنا جاڭا عانا قايتىپ كەلدى. جاسى جەتپىسكە كەلگەنىمەن ول وتباسىندا وتىرعان شال ەمەس. شيراق. ەڭبەك مايدانىندا اۋىزعا ءىلىنىپ جۇرگەن كولحوزدىڭ بەلدى ادامدارىنىڭ ءبىرى» دەي كەلىپ, قارتتىڭ «سوۆەتتىك قازاقستان» ەسكادريلياسىن جاساۋ قورىنا 7 مىڭ سوم وتكىزگەنى جازىلعان. سونداي-اق اتالعان ماقالادا اۆياتسيا ەسكادريلياسىن جاساقتاۋ جۇمىسىنا سىرعاباەۆ پەن جاباعيەۆ دەگەن اقساقالداردىڭ ءبىرى – 15 مىڭ, ەكىنشىسى 20 مىڭ سوم اۋدارعانى كورسەتىلگەن.

گازەتتىڭ سول كۇنگى سانىندا «سوۆەتتىك قازاقستان» اتتى قۋاتتى اۆياتسيا ەسكا­دريلياسىن جاساۋ ۇرانىن قولداعان «قۇرىش قۇس قورىنا», «55 مىڭ اقشا, 55 پۇت استىق بەردىم» دەگەن سەكىلدى بىرنەشە ماقالا جاريالانىپتى. ول ماتەريالداردان دا تىلداعى ەڭبەككەرلەردىڭ مايدانعا بەرگەن قۇرباندىقتارىن وقۋعا بولادى. سونىمەن قاتار وسى ساندا «كراسنىي ينتەرناتسيونال» كولحوزى تانكتەر كولونناسىن جاساۋ قورىنا 1 ميلليون سومنان اسا قارجى جيناعانى تۋرالى ماتەريال دا جارىق كورگەن.

«ەگەمەننىڭ» ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان نومىرىندە تىلداعى اقساقالداردىڭ ماي­دانعا كورسەتكەن كومەگى تۋرالى «قاريا قۋانىشى» دەگەن دە ماتەريال وقىرمان نازارىنا ۇسىنىلىپتى. ول ماقالادا: ء«بىزدىڭ قاسىمىزدا قاراپايىم قارت وتىر. ول – گۆاردەەتس اۋدانىنىڭ (الماتى وبلىسى) كوشپەندى كولحوزىنىڭ مۇشەسى. ونىڭ وڭىندە ەرەكشە ءبىر قۋانىشتىڭ بەلگىسى بار. ءاجىم تۇسكەن كونە ءجۇزىن جىلى شىراي بەرەدى, ك ۇلىمسىرەيدى. ول قۋانىشتى. ادال ەڭبەگىمەن تاپقان 84 650 سومدى وتان زاەمى­نا بەرىپ وتىر. 84 650 سوم! بۇل اقشا – ونىڭ ادال ەڭبەگى, ايەلى راحيما شەشەيدىڭ, قى­زى زەينەپ قارىنداستىڭ ادال ەڭبەگى. تاباناقى, ماڭداي تەرمەن تاپقان اسىل ەڭبەكتىڭ اقىق جەمىسى ءوزىنىڭ ورنىن تاپتى, وتان ءومىرىن ساقتايتىن ۇلى قورعا قۇيىلدى. قاريا وسىعان قۋانادى», دەلىنگەن.

وسى ءبىردى-ەكىلى دەرەكتەردەن-اق ەلدە قالعان قاريالاردىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى جەڭىسكە قانداي قوماقتى ۇلەس قوسقانىن اڭعارۋعا بولادى. ولار قيىن قىس­تاۋ زاماندا مايدانداعى ۇل-قىزدارى مەن نەمەرە-شوبەرەلەرىن رۋحتاندىرىپ, قولىنان كەلگەنىنشە قارجىلاي قۇرباندىق بەرە ءبىلدى. جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, ەلدىك ىسكە ۇلگى بولدى. دەمەك بيىل 80 جىلدىعىن تويلاعالى وتىرعان جەڭىسكە سول قارتتاردىڭ قوسقان ۇلەسىنىڭ دە ارقاسىندا جەتكەنىمىزدى بۇگىنگى ۇرپاق ماڭگىلىككە جادىندا ساقتاۋى كەرەك.

14 جاسىندا 300 جىلقى باققان بالا

سوعىس قانشاما جاس وركەننىڭ بالا­لىعىن ۇرلادى. اسىر سالىپ وينايتىن بالعىن شاعىندا جەر جىرتىپ, ەگىن ەككەن, ءشوپ شاۋىپ, مال باققان جەتكىنشەكتەر از بولماعان. بەسىكتەن بەلى شىقپاي جاتىپ, اۋىر جۇمىستىڭ ارباسىن سۇيرەگەن سول بالالاردىڭ ءومىرىن سۋرەتتەگەن كوركەم تۋىن­دىلاردى وقىعاندا جانىڭ تۇرشىگەدى. سوندىقتان دا تىلداعى بۇقارانىڭ جايى ءسوز بولعاندا سوعىس ۋاعىنداعى بالالاردىڭ جەڭىس جولىنا ارناعان قۇرباندىعىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى.

«سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ 1943 جىلدىڭ 23 ماۋسىم كۇنگى №130 (6260) سانىندا جارىق كورگەن «ەگىن وراعى قىزۋدا» دەگەن ماقالادا سول كەزدەگى وڭ­تۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ كولحوز-سوۆحوزدارىنىڭ جۇمىسىنا وقۋشىلار وترياد­تارى كوپتەپ تارتىلعانى ءسوز بولادى. مىسالى, 1943 جىلى ەگىن ورۋ جۇ­مىسىنا وبلىستىڭ 1,5 مىڭ مۇعالىمى مەن 20 مىڭ وقۋشىسى اتسالىسىپتى. تۇ­سىنگەن ادامعا بۇل تەك قازىرگى تۇركىستان وبلىسىنداعى احۋال ەمەس. قازاقستاننىڭ بۇكىل وبلىستارىندا ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن قارتقا دەيىن ماڭداي تەرىن جەڭىس جولىنا توكتى.

ەندى وسى بالالاردىڭ ارقايىسىنىڭ ەڭبەگىن باعالاۋ ءۇشىن باسىلىمنىڭ ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان نومىرىندە جاريالانعان ك.ەسمۇراتوۆ اتتى 14 جاستاعى بالانىڭ «ۇلگىلى جىلقىشى بولامىن» دەگەن حاتى ارقىلى ايشىقتاپ كورسەك. اتالعان حاتتا 14 جاستاعى بالا اكەسىنىڭ گۋرەۆ وبلىسى ەسپول اۋدانى ستەپان رازين اتىنداعى ۇجىمشاردىڭ جىلقىشىسى بولعانىن, اكەسى مايدانعا اتتانعان سوڭ, ونىڭ ورنىن جوقتاتپاي, بارلىق جۇمىستى ءوز موينىنا العانىن جازادى.

«مەنىڭ قاراۋىمدا 300 جىلقى, بيىل تۋعان 33 ق ۇلىن, 22 بيە بار. ق ۇلىندارىم­نىڭ ءبارى دە جاقسى ءوسىپ كەلەدى» دەي كەلىپ ءسوزىن: «قىزىل ارمياعا بەرۋ ءۇشىن ءوسىرىپ وتىرعان جىلقىلارىمدى ايرىق­شا كۇ­تەمىن. بيىل ءوز قولىمداعى جىلقى­لارىم­نان سۇيىكتى جاۋىنگەرلەرگە 22 سايگ ۇلىك اتتى دايارلاپ بەردىم. مەنىڭ ەڭ جاقسى كورەتىنىم: ارقاسىنا ەر-توقىم تيمەگەن, اساۋ جىلقىنى مىنۋگە ۇيرەتۋ. سوندىقتان دا مەن 25 اساۋ جىلقىنى مىنۋگە ۇيرەتتىم. جۋىردا عانا 14 جاسقا تولدىم. جىلقىلارىمدى وتە جاقسى كۇتكەنىمدى كولحوز باسقارماسى باعالاپ, ماعان 3 رەت سىيلىق بەردى, وسكەنىمدە مەن دە ءوز اكەم سياقتى ۇلگىلى جىلقىشى بولامىن», دەپ اياقتايدى.

اكەسىنىڭ اۋىر جۇمىسىنا ەگە بولىپ, 14 جاسىندا 300 جىلقىعا باس-كوز بولعان ەسمۇراتوۆ سەكىلدى بالالاردىڭ ەڭبەگى ەلەنىپ, ءبارى وزدەرىنە لايىق قۇرمەت كوردى مە؟ تىلداعى اۋىر بەينەتكە بالالىعىن ايىرباستاعان بالالاردىڭ جەڭىسكە قوسقان ۇلەسىن ءادىل باعالاي الدىق پا؟

ەرلەردىڭ ورنىن جوقتاتپاعان انالار

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى جەڭىسكە جەتۋىمىزدىڭ باستى قوزعاۋشى كۇش – تىلداعى ايەلدەر. مايدانعا دەيىن نەگىزىنەن وتباسى, وشاق قاسىندا بەسىگىن الاڭسىز تەربە­تىپ كەلگەن قازاقتىڭ قىز-كەلىنشەكتەرى سوعىس كەزىندە تولاعايداي تاس شايناپ, تاۋ قوپاردى. سوعىستىڭ العاشقى كۇنىنەن باس­تاپ, انالارىمىز جەڭىن ءتۇرىپ تاستاپ, قانداي اۋىر جۇمىس بولسا دا بىلەك سىبانا كىرىسىپ كەتتى.

«سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ سوعىس جىلدارىنداعى نومىرلەرىن قاراپ شىققانىمىزدا تىلدا ءجۇرىپ ەرلىك كورسەتكەن ايەلدەردىڭ تىم كوپ ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. ماسەلەن, گازەتىمىزدىڭ 1944 جىلدىڭ 18 قاڭتارى كۇنگى سانىندا «ايەلدەر جاۋىنگەرلىك ەڭبەكتە» دەگەن ماقالا جاريالانىپتى. وندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ 80 مىڭنان اسا قىز-كەلىنشەكتەرى اۋىر جۇمىسقا جەگىلگەنى جازىلعان. اتالعان ماتەريالدا: «اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ نەگىزگى جۇمىستارىن اياقتاۋدا ايەلدەر قاجىرلى كۇرەس جۇرگىزدى. فرۋنزە اۋدانىنداعى شورناق متس-نىڭ تراكتور بريگاداسى (بريگاديرى مالاەۆا جولداس) ەگىن ورۋ كەزىندە جۇمىستى مايدانداعىشا ىستەپ, كۇندىك نورماسىن 20 پايىزدان اسىرا ورىنداپ وتىردى. ول 175 گەكتار ەگىن جيناۋدىڭ ورنىنا 255 گەكتار ەگىن جيناپ, 370 كگ جانارماي ۇنەمدەدى», دەي كەلە قوجامبەكوۆا, ال­تايباەۆا, جولدىباەۆا, بەگاليەۆا سىن­دى ماقتاشىلاردىڭ ەرەن ەڭبەكتەرىن ماداق­تايدى. ولار كۇنىنە بەلگىلەنگەن 45 كگ ماقتانى ەكى-ءۇش ەسەلەپ, 110-120 كەلىدەن تەرگەن. ياعني اتالعان انالاردىڭ ماڭداي تەرى تەك جەڭىس ءۇشىن توگىلگەنىن تەرەڭ تۇيسىنۋگە بولادى.

ەل گازەتىنىڭ 1944 جىلعى 14 قاڭتارداعى №10 سانىنداعى «ستاحانوۆشىلار قاتارى وسۋدە» دەگەن ماتەريالدا دا سوعىس كەزىندەگى انالاردىڭ ەڭبەگى ناسيحاتتالعان. وندا: «جاركەنت اۋدانىنىڭ كالينين اتىنداعى كولحوزدىڭ مۇشەلەرى ەگىس دالاسىندا ايانباي ىستەي وتىرىپ, 1943 جىلدىڭ اۋىل شارۋاشىلىق جۇمىستارىن ويداعىداي اياقتادى. كولحوز مەملەكەتكە استىق تاپسىرۋ جوسپارىن ۋاقتىلى ورىنداپ ۇلگەردى. الدىڭعى قاتارلى كولحوزشىلار ەڭبەك ونىمدىلىگىن ەسەلەپ ارتتىرا تۇسۋدە. ستاحانوۆشى كولحوزشى ساندىباەۆا, حامىراەۆا, ساديروۆا سىندى جولداستار كولحوز شارۋاشىلىعىنىڭ قاي سالاسىن­دا بولسا دا كۇندىك نورمالارىن 250–300 پا­يىز ورىندايدى. مۇنداي ستاحانوۆشىلار قاتارى كولحوزدا جىل سايىن ارتا تۇسۋدە. وتكەن جىلى نەبارى 7 عانا ستاحانوۆشى بولسا, قازىر ونىڭ سانى 24-كە جەتتى», دەلىنگەن.

گازەتىمىزدىڭ 1944 جىلدىڭ 9 قاڭتارى كۇنگى №7 سانىندا «كومسومولەتستەر مال ءوسىرۋ كۇرەسىندە» دەگەن ماقالا جاريالانعان. وندا: «كومسومولەتس داۋلەتاليەۆا «قىزىل تۋ» كولحوزىنداعى قوي فەرماسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ىستەيدى. فەرما 1943 جىلى 335 قويدان 424 قوزى الىپ, امان ءوسىردى. داۋلەتاليەۆا جولداستىڭ ءوزى سول كولحوزدىڭ كومسومول ۇيىمىنىڭ سەكرەتارى», دەلىنەدى.

قازاقتىڭ باس ءۇنجارياسىنىڭ بەتىن­دە قاتتالىپ, ارحيۆتە ساقتالىپ قالعان قاي دەرەكتى الساڭىز دا, ونىڭ ارتىندا مايدانداعى جەڭىس ءۇشىن كۇندىز كۇلكى­دەن, تۇندە ۇيقىدان ايرىلعان اسىل انالا­رىمىزدىڭ بەينەسى كورىنەدى. ولاردىڭ ءبارىن عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەپ, شىنايى باعا­سىن بەرۋ بولاشاقتىڭ ەنشىسىندەگى دۇنيە ەكەنىنە كوزىڭىز جەتە تۇسەدى. 

P.S. رەسمي دەرەكتەردەگى مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, ەلىمىز سوعىس جىلدارىندا قورعانىس قورىنا 1 ملرد سومنان اسا قارجى اۋدارىپ, مايدانعا 1 600 ۆاگونمەن 2 ملن-نان اسا كەرەك-جاراق زات جونەلتىپتى. بۇل – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى جەڭىسكە جەتۋىمىزگە بارشا حالىقتىڭ اتسالىسقانىنىڭ انىق ايعاعى. سوندىقتان دا سول ءبىر سۇراپىل جىلداردا كۇن-ءتۇن دەمەي دامىلسىز جۇمىس ىستەگەن ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن قارتقا دەيىنگى بۇقارانى قۇرمەتتەۋگە ءتيىسپىز. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مايدانداعى ەرلىكتەرگە جول اشقان تىلداعى باتىرلاردىڭ دا ەڭبەگى ەسكەرۋسىز قالماۋى كەرەك!