– 1940 جىلى وسىندا ءار جاقتان وكىمەتتىڭ جونەلتۋىمەن 20 ءۇي ورنالاسا قالدىق. ءبارى دە جاڭا ۇيلەنگەن جاس وتاۋلار ەدى, – دەيدى جۇمانباي قاريا. ونىڭ باسىر ەكەنىن قولىنداعى ءار نەنى ءبىر ءتۇرتىپ تانيتىن تاياعىنان-اق تانيسىڭ.
قورشاعان شارباقتىڭ ءار جەرى قيراپ, سەتىنەگەن. ءار جىلدار ءۇستى-ۇستىنە جاققان سىرى قابىرشىقتالىپ, قابىقتارى قوپسىپ, ىرگەسى ءشىرىپ تۇر.
– ءبىر جىلدان سوڭ بۇرق ەتىپ سوعىس باستالدى. ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ۇلكەن, قاسىرەتتى قىرعىن, – دەدى ءسال تولعانعان قارت. – بۇكىل ءۇيدىڭ ەركەگى تۇگەل سوعىسقا اتتاناتىن بولدى. ەر كۇرسىنىپ, ەل كۇڭىرەندى. جار بىتكەن زار جىلادى. سوندا ءبىر قايراتتى جىگىت تۇرىپ: «بۇل سوعىستان ەندى ءتىرى كەلۋ-كەلمەۋىمىز ەكىتالاي. ۇرپاق ۇمىتپاي جۇرەتىن ارتىمىزدا ءبىر بەلگى قالسىن» دەپتى. اقىرى «اتادان مال قالعانشا, تال قالسىن» دەگەنگە توقتايدى. ءسويتىپ, اركىم ءبىر ءتۇپ كوشەت ەككەن, – دەيدى باعبان قارت تەرەكتەردىڭ باسىنا قاراي شالقايىپ.
كوزى كورمەسە دە, كوكىرەگى تەرەكتەردىڭ قانشالىقتى بيىك وسكەنىن سەزەتىن ءتارىزدى. مەن ونىڭ تاياق ۇستاعان قولىنا قارادىم. قولى ءار جىلداردىڭ جىلناماسى جازىلعانداي شيماي-شيماي ءاجىم.
– ءبىر تۇندە ەلدى ۇلارداي شۋلاتىپ, جىگىتتەردى ماشيناعا تيەدى دە الىپ كەتە باردى. ولار نەبارى 20-21 جاستاعى جىگىتتەر ەدى عوي. سوعىسقا سوقىر جارامايدى دەپ جالعىز جىگىتتى تاستاپ كەتتى. وعان دا وڭاي تيگەن جوق. كۇللى اۋىلدىڭ اۋىر تاۋقىمەتى ارتىلدى. قارا جامىلعان 20 ءۇي قابارىپ قالا بەردى, – دەيدى تاياعىنىڭ ۇشىن قاز-قاتار تىزىلگەن اۋىل ۇيلەرىنە قاراتىپ.
شارباقتىڭ قۇلاعان جەرىنەن كىرگەن ءبىر توپ ەشكى اۋلادا بىرت-بىرت جايىلىپ ءجۇر.
– جىلدار ءوتتى, سۇم سوعىس تا ءبىتتى. قارا قاعاز كەلىپ جاتتى. تەك ءۇش ۇيگە قارا قاعاز كەلمەدى. ءۇش ادام بويىندا جانى بار دەمەسەڭ, ورالدى عوي ايتەۋىر. بىراق سوعىستا كوپ نارسە قالدىرىپ كەلدى. ال كوشەتتەر ءوسىپ جاتتى. تەك ءۇش كوشەت كوكتەي سولدى. راسىندا, سول ءتىرى ورالعان ءۇش سولداتتىڭ كوشەتى عانا كوكتەمەدى. انە, قارا, تەرەكتەر قالاي وسكەنىن, جايقالىپ تۇر عوي؟ – دەيدى قاريا ماساتتانا.
وسى كەزدە ءبىر قارت ورىس ايەل شارباققا كىردى. قولىندا باقشا سۋاراتىن قۇمانى بار. «قالىڭ قالاي؟ مەنى كۇتىپ قالدىڭ با؟ وي, قاقپاس, نەمەنە, مەن ەرىگىپ ءجۇر دەيمىسىڭ وسى؟ بولدى, قىڭقىلداي بەرمە. مىنە, قازىر». بۇرقىلداپ سويلەي ءجۇرىپ, ءبىر قۇمان سۋدى شەتتەگى تەرەكتىڭ تۇبىنە قۇيدى.
– بۇل – ناستيا عوي. شەشەسى ولگەلى تاپقان جۇمىسى – وسى. اكەسىمەن ىلعي ۇرىسادى دا جۇرەدى. دەگەنمەن پەرزەنت قوي, قايتسىن, قيمايدى اكەسىن. سوعان قارايمىن دەپ قالاداعى بالالارىنا دا بارماي, اۋىلدا قالدى, – دەيدى ول كەڭكىلدەپ.
– ول قىزى بولعاندا, سوندا ءسىز؟
– ءيا, ۇقتىم, نە سۇراعىڭ كەلگەنىن. مەن – ول ەمەسپىن, – دەدى دە ءبىراز ۇنسىزدىكتەن سوڭ اڭگىمەسىن قايتا ساباقتادى. – مەن سول باسىر شالدىڭ اڭگىمەلەرىن ءجيى ەستىگەن اداممىن. مەن عانا ەمەس, بۇل اۋىلدا سوقىر ادام كوپ. ەكولوگيا بۇزىلعان دەيدى عوي.
مەن تەرەكتەرگە قارادىم. جاپىراقتارى سىبدىرلاپ, «بەلگىسىز سولدات» كۇيىن شەرتىپ تۇرعانداي. اناۋ ءبىر تەرەكتىڭ كىسى جەتەر جەرىندە بايلانعان اقتىقتار جەلمەن بىرگە تەربەلە بيلەپ تۇر. تاعى ءبىر تەرەكتىڭ بۇتاعىندا جەڭىس لەنتاسى مەن مەدال ءىلىنىپتى.
– سوعىس ورتىنە شالىنباعان بىردە-ءبىر ءۇي جوق. سوعىس زاردابى, سولداتتىڭ ساعىنىشى, اتا-انانىڭ قايعىسى, جاردىڭ قاسىرەتى, جەتىم-جەسىردىڭ كوز جاسى, ارقايسىمىزدىڭ باسىمىزدان ءوتتى. ويتكەنى سول بوزداقتار كەتكەن كۇيى ورالمادى. ولار – ءوز جاندارىن وسىندا ەگىپ كەتكەن ادامدار, – دەيدى جۇمانباي قاريا.
* * *
ءدال وسىنداي وقيعا قازاقتىڭ تاعى ءبىر پۇشپاعى – سەمەي قالاسىندا بولىپتى. وتە-موتە ۇقساس جاعداي. قالالىق چەرنىشەۆسكي اتىنداعى №1 مەكتەپتىڭ سالىنعانىنا بيىل ءدال 130 جىل تولدى. مەكتەپتىڭ ءدال تۇبىندە ءبىر توپ تەرەك ءوسىپ تۇر. بۇل تەرەكتەردىڭ تاعدىرى دا – وسى.
– بۇل مەكتەپتىڭ 1941 جىلعى تۇلەكتەرى قوشتاسۋ بالىنان سوڭ ەرتەڭىندە سوعىسقا اتتاندى. ولار كەتەردە ەككەن تەرەكتەرگە بيىل 80 جىل تولدى, ءالى مەكتەپتىڭ اۋلاسىندا جايقالىپ ءوسىپ تۇر. بۇلاردىڭ ىشىنەن «تەني يسچەزايۋت ۆ پولدەن» ي «ۆەچنىي زوۆ» سەريالدارىنا مۋزىكا جازعان لەونيد افاناسەۆ ەسىمدى كومپوزيتور شىققان. بالكىم سوعىسقا كەتكەن ساربازدار اراسىندا سەمەيدىڭ كونە تاريحىن زەرتتەگەن جاس ولكەتانۋشىلار دا بولعان شىعار. ويتكەنى بۇل مەكتەپتە 1938 جىلدارى جاس ولكەتانۋشىلار ۇيىرمەسى جۇمىس ىستەگەن. ۇيىرمەگە قاتىسۋشىلار سەمەي قالاسىنىڭ ماڭىنان 500-دەن اسا قىش ىدىستاردىڭ سىنىعىن, 400-دەن اسا تاس قۇرالداردى تاۋىپتى. ۇيىرمە جەتەكشىسى بارلىق تابىلعان جادىگەردىڭ ورنىن قولدان سىزىلعان سحەماتيكالىق كارتاعا ءتۇسىرىپ وتىرعان, – دەيدى سەمەيلىك ارحەولوگ ايدىن ءجۇنىسحان.
ر.S. تاريح – تەك سارعايعان مۇراعات پاراقتارىندا عانا ەمەس, جەل تەربەگەن تەرەكتىڭ جاپىراقتارىندا دا ساقتالادى. ول بوزداقتاردىڭ كوزىندەي بولعان تەرەكتەر ەدى. پاراساتسىز مايداننىڭ ءبىر بەلگىسى – وسى.
اباي وبلىسى
