كوپەننىڭ ءازىلىن ساعىندىق...

2022 جىلدىڭ 9 قاراشاسىن­دا تالانت­تى ساتيريك, كۋرستاسى­مىز كوپەن امىربەك ومىر­دەن وزدى. سودان بەرى ءۇش جىلعا تاياۋ ۋاقىت ءوتىپتى. كوپەنمەن العاش رەت 57 جىل بۇرىن تانىسقان ەدىم. 1968 جىل­دىڭ قوڭىر كۇزىن­دە الماتىداعى س.م.كي­­روۆ اتىن­داعى قازاق ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستي­كا فا­كۋلتەتىنە 52 جاس وقۋعا تۇس­تىك. شە­لەك اۋدانىنىڭ «قازاقستان» كەڭشارىنا ءجۇزىم تەرۋگە بارعان كەزدە ءبىر-بىرىمىزبەن جاقىن تانىستىق. كەشكى استان سوڭ ستۋدەنتتەر كەڭ كلۋبتىڭ ىشىندە كۋرستاستارىمىز ولەڭدەرىن وقيدى, كەيبىرى اڭگىمەلەرىن تالقىعا سالادى. سونىڭ ءبىرى – وتىرار اۋدانىنان كەلگەن كوپەن امىربەك.

وقۋ باستالدى. ول كەزدە ءبى­رىنشى كۋرس­تا­عىلار سپورت سەكتسيا­سىنا جازىلۋى كەرەك بولاتىن. كاكەن حامزين ەكەۋمىز اۋىر اتلەتيكاعا جازىلدىق. كوپەن ەركىن كۇرەس ۇيىرمەسىن تاڭداپ­تى. جوعارىدا ايتقانىمداي, كۇ­رەسپەن مەكتەپتە جۇرگەندە جات­تىققان كوپەن بوزكىلەمدە قارسىلاستارىنىڭ اياعىن كوك­تەن كەلتىرىپ, الماتىداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ جاستارى ارا­سىنداعى جارىستاردا جۇلدە تەرە باستاپتى.

بىردە ۋنيۆەرسيتەت سپورت زالىندا قالا جاستارى اراسىندا بى­رىنشىلىك ءوتتى. فينالعا شىق­قان­دار سپورت شەبەرلىگىنە ۇمىتكەر اتانباق. تايلى-تۇياعىمىزبەن كوپەننىڭ سايىسىن كورۋگە بار­دىق. ەركىن كۇرەستىڭ تاسىلدەرىن ەركىن مەڭگەرىپ العان كۋرستاسىمىز فينالعا دەيىن ەركىن جەتتى. اقتىق سىندا كوپەن از عانا ۇپاي سانىمەن ۇتىلدى.

ستۋدەنت كەزدىڭ وزىندە كوپەن­­­نىڭ سىقاق ولەڭدەرى گازەت-­جۋر­نالدارعا شىعا باستادى. ۋني­ۆەر­­سيتەتتەگى «قىزعالداقتار» ءانسام­بلىنىڭ بەلدى مۇشەسى بول­دى. ولەڭ­دەرىن وقۋمەن بىر­گە كون­تسەرت­تى ەرەكشە جۇرگى­زەتىن. ونىڭ تاپقىر سوزدە­رى كوپشىلىكتىڭ كو­ڭىلىنەن شىعىپ جاتاتىن. بىردە ماسانشى كوشەسىندەگى ۋني­ۆەر­­سيتەتتىڭ اكت زالىندا فا­كۋل­تەت ونەر­پازدارىنىڭ قورى­تىن­دى كونتسەرتىن جۇرگىزدى. جۋر­نا­ليستيكا فاكۋلتەتى اتىنان كۇيشى, اقىن تىلەۋمۇرات قوجا­بەكوۆ ساحنا تورىنە كوتەرىلدى. سول مەزەتتە كوپەن ميكروفوندى الا سالىپ, «تورەم­ۇراتتىڭ كۇيى «تورەمۇرات», ورىن­دايتىن تىلەۋ­مۇرات», دەپ سارت ەتكىزدى. ­جي­نال­­عاندار دۋ قول سوقتى. بۇل دا كوپەننىڭ قيىننان قيىستىرعان تاپقىرلىعى ەدى.

ۋنيۆەرسيتەت بىتىرگەن بويدا كوپەن ازاماتتىق بورىشىن وتەۋ­گە اتتاندى. ەلگە ورالعان سوڭ مەر­زىمدىك باسپاسوزدەردە قىز­مەت ەتتى. «ەگەمەن قازاقستان» گازە­تىنىڭ شەرحان مۇرتازا اشىپ بەرگەن فەلەتون ءبولىمىن باسقاردى. «ارا» جۋرنالىنىڭ باس رە­داكتورى قىزمەتىندە جۇرگەن­دە ول بارماعان وبلىس, اۋدان قال­­­ماعان شىعار. «كوپەن كەلە جا­تىر» دەگەندى ەستىگەندە اۋدان باس­شىلارى ساسقالاقتاپ, كەم-كەتىك­تەرىن جابۋعا تىرىساتىن. «ارا» جۋرنالىندا كوپەن جاز­عان سىن ماقالالاردان سوڭ تا­لاي باسشىلار قىزمەتىنەن ايى­رىل­عانى شىندىق. قوعامداعى كەلەڭسىزدىكتەرگە ونىڭ جانى قاس بولاتىن, باتىل سىنادى. كەيىن «شالقار» راديوسىنىڭ باس رە­داك­تورى بولدى. كوپەننىڭ «اتى جوق كىتاپ», ء«تىلىم قىشىپ بارادى», «قى­سىر اڭگىمە», «اۋىز­باستىرىق», «نەمە­نەگە جە­تى­سىپ كۇلەسىڭ», «كوكەمنىڭ كوزى», «بات­پان قۇيرىق», باسقا دا جيىر­مادان استام ەڭبەگى – وقىرمان ءسۇيىپ وقيتىن كىتاپتار.

2000-جىلى ول ىسسا­پار­مەن وسكەمەنگە كەلدى. مەك­تەپ وقۋ­شىلارىمەن كەز­دەستى. وسكە­مەندىكتەر كوپەن كو­شەدە كەلە جاتقاندا كورە قالسا امان­داسىپ, ءىلتيپات ءبىلدىرىپ جاتاتىن. سول جولى وسكەمەندەگى مادە­نيەت ۇيىندە كۋرستاسىم قالا تۇرعىندارىمەن كەزدەسۋ وتكىزدى.

2020 جىلدىڭ اقپان ايىندا سارسەن امانجولوۆ اتىندا­عى شىعىس قازاقستان مەملەكەت­تىك ۋنيۆەرسيتەتىن بىرنەشە جىل ىسكەرلىكپەن باسقارعان تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, مارقۇم ءاشىمجان احمەتوۆ قۇرمەتىنە اۋديتوريا اشىلدى. وعان پروفەسسوردىڭ بىرگە وقىعان دوسى كوپەن امىربەك, جۇبايى دينا, كۋرستاستارى عاليا ومار­حا­نوۆا, وسى جولداردىڭ اۆتورى, قالانىڭ زيالى ازاماتتارى, ستۋدەنتتەر قاتىستى. كوپەن نەبارى 63 جاسىندا ومىردەن وزعان دوسى ءاشىمجان احمەتوۆتىڭ قازاق ەلىنىڭ بىلىمىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقانىن اتاپ ءوتىپ, بولاشاق ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە كورسەتىپ وتىرعان ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى مۇحتار ادىلبەك ۇلىنا العىس ايتتى. سول جولى ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى كوپەندى كەلە جاتقان 70-كە تولاتىن مەرەيتويىمەن قۇتتىقتاپ, يىعىنا شاپان جاۋىپ, قۇرمەت كورسەتتى.

اسىرەلەپ ايتقاندا, كوپەننىڭ اتا­عىنان ات ۇركەتىن. ول ماس­كەۋ مەن تاش­كەنتتە وتكەن بۇكىل­وداقتىق جاس ساتيريكتەر باي­قاۋى­نىڭ جۇلدەگەرى اتاندى. اتاق-داڭقىن ايتپاسا دا, حالقى كوپەننىڭ تالانتىنا باس ءيدى. «كوپەن كەلە جاتىر» دەسە, قۇشاق جايا قارسى الاتىن. قايتىس بولارىنان ءبىر جىل بۇرىن كوپەن جەتى توم بولاتىن «كو­پەن كەلە جاتىر» اتتى ءتۇرلى-ءتۇستى فوتو-ال­بوم كىتابىن شىعارىپ ۇلگەردى. بالا كەزدەگى, ەسەيگەن شاقتاعى, شىعارماشىلىق جە­تىس­تىكتەرى, دوستارى, كىندىك قانى تامعان وڭىردەگى ازاماتتار تۋرالى كوپتومدىعى وقىرماندار تاراپىنان قولداۋ تاپتى. ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا تۇساۋ­كەسەرى دە دۇركىرەپ ءوتتى.

جوعارىدا ايتقانىمىزداي, كوپەن سپورت دەسە ىشكەن اسىن جەر­­گە قوياتىن. كەيدە ەكەۋىمىزدى جا­قىن­داستىرعان سپورت پا دەپ ويلايمىن. ويتكەنى ول «قازاق سپورتى» گازەتىن ۇزبەي وقيتىن. گازەت­تى وقىپ بولعان سوڭ ماعان تەلە­فون شالىپ, قازاق سپورتىنىڭ ­جاي-كۇيىن ايتاتىن. ەلىمىزدە ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى بايگە, اۋدا­رىس­پاق, قازاق كۇرەسى, تەڭگە ءىلۋ, قىز قۋ­دى دامىتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەگىن قوزعايتىن.

كوپەننىڭ باسى يدەياعا تولى بولاتىن. استانا مەن الماتى, شىمكەنت پەن اقتوبە, باسقا قا­لا­لاردا تۇرىپ جات­قان كۋرس­تاس­تارىنا ۇنەمى حابارلاسىپ, حال-جاعدايلارىن سۇراپ تۇرا­تىن. بۇدان بەس جىل بۇرىن ۋنيۆەرسيتەتكە وقۋعا تۇسكەنىمىزگە ­50 جىل تولۋى قۇرمەتىنە الماتى­دا باس قوسۋ جونىندەگى كوپەن­نىڭ باس­تاماسىن قىزۋ قولدادىق. كۋرس­تاسىمىز, جازۋشى, اقىن ءورىس ياشۇكىرقىزىنىڭ باستاماسى­مەن «داريعا-اي, قايدا سول جىل­­دار» اتتى 350 بەتتىك ەستەلىك كىتاپ جا­رىق كوردى. باس رەداكتورى – كوپەن امىربەك. كۋرستاستار جا­ي­ىنداعى جاڭالىقتاردى كوپەن­نەن ەس­تي­تىنبىز. وكىنىشتى-اق, قازمۋ-دى بىتىر­گەنىمىزگە جارتى عاسىر تولعان ەلەۋلى وقيعاعا كوپەن دوسىمىز قاتىسا المادى. ءبىر كەم دۇنيە.

ءالى ەسىمدە, ءتورت جىل بۇرىن ماعان تەلەفون سوقتى. «ەندى جارتى جىلدان كەيىن 70 جاسقا تولاتىن مەرەيتويىم. امانشىلىق بولسا, قاسيەتتى تۇركىستانعا با­رىپ, قوجا احمەت ياساۋي كەسەنە­سىنە, ارىستانبابقا بارىپ, جۇبا­نىشتى سۇندەتكە وتىرعىزۋ ويىمدا. سوعان كۋرستاستاردى شاقى­رىپ, قۇرباندىق شالسام, قاريالار­دىڭ باتاسىن السام دەگەن نيەت ­بار», دەدى. وكىنىشكە قاراي, اقپان­­نىڭ سوڭىندا كوروناۆيرۋس دەگەن ­تاجال قادامىمىزدى اتتاتپاي تاس­تادى.

كوپەن مەن ايگەرىمنىڭ سۇيە­نى­شى جۇبانىشتىڭ ادەبيەتكە, سپورت­قا بەيىمى بار. ول ءتىپتى ءۇش جاسى­نان باستاپ فۋتبول ويناي باستادى. مەك­تەپتە ماقال-ماتەلدەر ايتۋ جونىندەگى جارىس­تا ءبىرىنشى ورىن يەلەنىپتى. كو­پەن ۇلى جۇبانىشتى بۇدان ءۇش جارىم جىل بۇرىن كاراتە سەكتسيا­سىنا ءوزى ەرتىپ بارعان. جانى­بەك ومىرزاقوۆ دەگەن بەلگىلى جات­تىق­تىرۋشى «اشيحارا كارا­تە» توبىندا جيىرماعا تارتا بالا­­نى باپتايدى. جۇبانىشتىڭ قادا­­مى ءساتتى. تاراز, پاۆلودار, قوستا­­ناي, وسكەمەن, الماتى قالا­لارىن­­دا وتكەن بايراقتى باسەكەلەردە ءبىرىن­شى ورىنعا يە بولدى. التىنشى كيۋ دارەجەسى بار جۇبانىشتىڭ كەلە­شەك­تە چەمپيون اتاناتىنى ءسوزسىز. كو­پەننىڭ ۇلى قازاق ەلىنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتا بەرەدى دەگەن ويدامىز.

قايران كوپەن! ءالى دە تۋىستا­رىڭ مەن كۋرستاستارىڭنىڭ اراسىندا, جۇبايىڭ مەن ۇلىڭنىڭ قاسىندا جۇرە تۇرۋعا بولا­تىن ەدى. تاعدىر دەگەن وسى. كوپەن مورت سىندى. اينالاسى ءتورت-بەس ايدىڭ ىشىندە ومىردەن ءوتتى. ولە­رىنىڭ الدىندا 18 قىركۇيەك كۇنى ءبىزدى ۇيىنە قوناققا شاقىردى. ءتۇرى سىنىق, شارشاڭقى بولسا دا كوڭىلدى وتىرۋعا تىرىستى. اراسىندا قايتا-قايتا ديۆانعا قيسايا كەتەدى. مۇنىڭ الدىندا كوكشەتاۋ, اقتوبە, الماتىعا ساپارلاپ كەلگەن. ە, قاتتى شارشا­عان ەكەن دەگەن ويدا قال­دىق. كەتەرىم­دە قۇشاقتاپ قوشتاستى. بۇل سوڭ­عى كەزدەسۋىمىز ەكەن. ارادا ءبىر جارىم ايدان كەيىن, 9 قاراشادا قايران دوس ماڭ­گىلىك ساپارىنا اتتانىپ كەت­تى. كۋرستاستار اراسىنان كامال ءابدىراحمان ەكەۋمىز كوپەن­دى تۋعان مەكەنىنە شىعارىپ سالدىق.

كوپەن ولگەن جوق. ارامىزدا باياعى­سىن­شا ءالى كەلە جاتقانداي. سوڭىندا رۋحى مىقتى ازاماتتىڭ قاناتتى سوزدەرى, شىعارمالارى قالدى. حالىق كوپەننىڭ ءازىلىن ساعىنىپ ءجۇر...

وڭداسىن ەلۋباي,

جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى