سۋرەت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارحيۆىنەن الىندى
سالالارداعى رەفورمالار
ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى جانە ەكونوميكاسى دامىعان مەملەكەت قازاقستان 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا تاۋەلسىزدىك الدى. ەلدىڭ قازىرگى پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ قوس پالاتالى پارلامەنتكە – سەناتقا (جوعارعى پالاتا) جانە ماجىلىسكە (تومەنگى پالاتا) ۇلكەن فۋنكتسيا مەن وكىلەتتىك بەرىپ, پرەزيدەنتتىك ساياسي جۇيەسى بار مەملەكەت قۇرىپ جاتىر. اۋماعى جاعىنان قازاقستان – 17 وبلىستان جانە ءۇش ءىرى قالادان تۇراتىن ۋنيتارلى مەملەكەت. وڭىرلەردە اكىمدەردى سايلاۋ ۇدەرىسى نەعۇرلىم بەلسەندى جانە دەموكراتيالىق تۇردە ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ سوزىمەن ايتساق, قازاقستاندا «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» ساياسي جۇيەسى قالىپتاسىپ كەلەدى.
ەلدىڭ بارلىق ايماعىندا 2024 جىلى ينجەنەرلىك جانە ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ جۇمىسى جۇرگىزىلدى. 18 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي, 7 مىڭ شاقىرىم جول سالىپ, جوندەلدى, الماتى, قىزىلوردا, شىمكەنت قالالارىنىڭ اۋەجايلارىندا جاڭا جولاۋشىلار تەرمينالدارى اشىلدى. سونداي-اق مۇناي-حيميا, مەتاللۋرگيا, تاۋ-كەن ونەركاسىبىندە ءىرى جوبالار جۇزەگە اسىرىلدى. وڭدەۋ ونەركاسىبى قارىشتاپ, ەلدىڭ ونەركاسىپتىك قۇرىلىمىندا ءوندىرۋشى سەكتورمەن بىردەي دەڭگەيگە جەتتى. سونىمەن قاتار اگروونەركاسىپ كەشەنىندە تەحنولوگيا ايتارلىقتاي جاڭارتىلىپ, كەيىنگى 10 جىلدا 27 ملن تونناعا جۋىق ءداندى داقىلدان رەكوردتىق ءونىم الىندى. ەلدە جۇيەلى ەكونوميكالىق رەفورما جۇرگىزىلدى, بۇلار كەيبىر جاعدايدا كۇردەلى جۇزەگە اسقانىمەن, بىراق قازىر جەمىسىن بەرىپ كەلەدى.
الەۋمەتتىك رەفورمالاردىڭ ىشىنەن «ۇلتتىق قور بالالارعا» جوباسىن ايتۋعا بولادى. سونداي-اق زەينەتاقى, جاردەماقى, شاكىرتاقى, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسى كوتەرىلدى. رەسپۋبليكا بويىنشا جۇزدەگەن جاڭا مەكتەپ, بالاباقشا مەن سپورت كەشەندەرى سالىنىپ, وننان استام بەدەلدى شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ فيليالدارى اشىلدى. بۇقارالىق سپورتتى دامىتىپ, ازاماتتاردىڭ شىعارماشىلىق الەۋەتىن نىعايتۋعا دا باسا نازار اۋدارىلدى.
سۋ كودەكسى قارالىپ جاتىر
جالپى, 2024 جىل ەلگە كۇردەلى جىل بولدى. كوكتەمدە سۋ تاسىپ, وبلىستاردىڭ جارتىسى زارداپ شەكتى. اپات كەزىندە ۇكىمەت جەدەل قيمىلداپ, قاجەتتى تەحنيكا جەتكىزىلىپ, تۇرعىندارعا گۋمانيتارلىق كومەك دەر كەزىندە كورسەتىلدى. رەسمي اقپاراتقا سايكەس, تابيعي اپات سالدارىمەن كۇرەسۋگە ءتۇرلى مينيسترلىكتىڭ (قورعانىس, ىشكى ىستەر, توتەنشە جاعدايلار) شامامەن 63 مىڭدىق جەكە قۇرامى جۇمىلدىرىلعان.
ۇكىمەت كەيىنگى ونجىلدىقتاردا قورعانىس بوگەتتەرى مەن باسقا دا گيدروتەحنيكالىق ينفراقۇرىلىمداردى سالۋعا ءتيىستى كوڭىل بولگەن جاعدايدا سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋعا بولاتىنىن مويىنداي وتىرىپ, سىندى قابىلداي ءبىلدى. وتكەن جىلى يسپانيادا DANA (Depresion Aislada en Niveles Altos) دەپ اتالعان قاتتى نوسەردەن ۆالەنسيا پروۆينتسياسى زارداپ شەككەن ەدى, وسىدان كەيىن ءبىزدىڭ بيلىك تە قورىتىندى جاسايدى دەگەن ءۇمىتىمىز بار.
قازاقستاندا 40-تان اسا جاڭا سۋ قويماسىن سالۋ جانە بۇرىننان بار 37 سۋ قويماسىن قالپىنا كەلتىرۋ, سونداي-اق 14 مىڭ شاقىرىمنان اسا سۋارۋ قوندىرعىسىن جاڭارتۋدى كوزدەيتىن سۋ كودەكسىنىڭ جاڭا جوباسى, ياعني سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدىڭ كەشەندى جوسپارى پارلامەنتتە قارالىپ جاتىر. عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىن كۇشەيتۋ جانە سۋ شارۋاشىلىعى ماماندارىنىڭ تاپشىلىعىن شەشۋ ماقساتىندا قازاق ۇلتتىق سۋ شارۋاشىلىعى جانە يرريگاتسيا ۋنيۆەرسيتەتى دە قۇرىلدى. قازاقستاننىڭ وسى سالاداعى كوشباسشىلىعىنىڭ مىسالى رەتىندە فرانتسيا مەن قازاقستاننىڭ توراعالىعىمەن جەلتوقسان ايىنىڭ باسىندا ساۋد ارابياسىندا وتكەن «One Water» ءسامميتىن ايتۋعا بولادى. بۇل ورتالىق ازيا مەملەكەتى ءۇشىن سۋ قاۋىپسىزدىگى مەن كليماتتىڭ وزگەرۋى ماسەلەلەرىنىڭ باسىمدىق ەكەنىن كورسەتەدى.
ال اقتاۋ قالاسىندا ازەربايجان اۋە ۇشاعى اپاتقا ۇشىراعاندا قازاقستان ىنتىماقتاستىق, اۋىزبىرلىك پەن دوستىقتىڭ ادال ۇلگىسىن كورسەتتى. وتكەن جىلدىڭ 25 جەلتوقسانىندا ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اقتاۋ قالاسىندا 38 جولاۋشى, ونىڭ ىشىندە التى قازاقستان ازاماتى قازا تاپقان ازەربايجان لاينەرى اپاتقا ۇشىراعان ەدى. ۇكىمەت جەدەل كوميسسيا قۇردى. 17 حالىقارالىق ساراپشى شاقىرىلدى, ونىڭ ىشىندە ICAO جانە مەملەكەتارالىق اۆياتسيا كوميتەتىنىڭ وكىلدەرى بار. كوميسسيا تەرگەۋدە بەيتاراپتىق پەن وبەكتيۆتىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا اپاتقا ۇشىراعان ۇشاقتىڭ قارا جاشىكتەرىن اۋە كەمەسى شىعارىلعان ەل برازيلياعا جىبەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى.
جاستارعا باسىمدىق بەرگەن ەل
ەلدىڭ باس قالاسى استانادا, سونداي-اق الماتىنىڭ كوشەلەرىمەن سەرۋەندەپ جۇرگەندە بىرنەشە كىشكەنتاي بالاسى بار كوپتەگەن جاس وتباسىن كورەسىڭ. وسىعان قاراپ, قازاقستان ۇلكەن ادام كاپيتالى بار مەملەكەت دەپ ايتۋعا بولادى. جوعارى پاتريوتتىق سەزىمى مەن مادەني دەڭگەيى جوعارى ۇرپاق قالىپتاسىپ كەلەدى. قازىر وقىپ, جۇمىس ىستەيتىن قازاق جاستارى كوپ. مەن ءوزىم سانتياگو-دە-كومپوستەلا (University of Santiago de Compostela), سان-پابلو-سەۋ (San Pablo-CEU University) ۋنيۆەرسيتەتتەرى مەن ەمپرەسا ينستيتۋتىندا (Instituto de Empresa) وقىپ جۇرگەن قازاق ستۋدەنتتەرىن كەزدەستىردىم. قازاقستان جاس عالىمدارىنىڭ شەتەلدەگى عىلىمي ورتالىقتاردا تاعىلىمدامادان وتۋىنە جاعداي جاساپ وتىر. سونداي-اق ءتۇرلى ەلدەرمەن ستۋدەنت الماسۋ باعدارلامالارىمەن قاتار, ەۋروپالىق وداقتىڭ ەرازمۋس+ باعدارلاماسى, «بولاشاق» حالىقارالىق ستيپەندياسى ارقىلى ءوز جاستارىن شەتەلدە وقىتىپ وتىرعان الەمدەگى ساناۋلى ەلدىڭ ءبىرى. بۇل – قازاقستاندىق برەندتى الەمگە تانىتۋدىڭ ءبىر جولى. ەل ۇكىمەتى بۇل مامانداردىڭ ەلدە جۇمىس ىستەۋىنە, شەتەلدە قوسىمشا ءبىلىم الىپ, ەلگە ورالۋىنا جاعداي جاساپ وتىر. سونداي-اق بىلىكتى مامانداردىڭ وزگە ەلگە كەتۋىنە جول بەرمەۋگە تىرىسادى. 2025 جىل «جۇمىسشى ماماندىقتار جىلى» دەپ جاريالاندى, بۇل جەردە جاستاردىڭ جەتەكشى ءرول اتقاراتىنى ءسوزسىز.
ەلدە مەملەكەتتىك ءتىل قازاق ءتىلىن ناسيحاتتاۋ كەڭىنەن جۇرگىزىلىپ جاتىر. قازاق ءتىلى جەر شارىنداعى ەڭ كوپ سويلەيتىن تىلدەردىڭ ىشىندە 79-ورىندا تۇر, ونىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ وتە ماڭىزدى. «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ باستاماسىمەن ونى قورعاۋ مەن ناسيحاتتاۋعا ارنالعان ارنايى قور بار. ونى قولدانىپ, جاڭا تەحنولوگيالار ەنگىزۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ وتىر ء(تىپتى تىلدە جاساندى ينتەللەكت قۇرالى جاسالعان). قازاق حالقىنىڭ بىرلىگىن نىعايتۋدا قازاق ءتىلى ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنى ءسوزسىز. بۇل – كاسىبي ءوسۋ مەن تابىسقا جەتۋدىڭ ىرگەلى فاكتورى دەپ سانايتىن جاستار اراسىنداعى ترەندتەگى ءتىل.
2025 جىلعا ارنالعان مەملەكەتتىك جوبالار
كولىك ينفراقۇرىلىمى. 2024 جىلدىڭ جازىندا بەس جىلعا, ياعني 2029 جىلعا دەيىن جاڭا ۇلتتىق ينفراقۇرىلىم جوسپارى بەكىتىلدى. ول 40 ملرد تەڭگەدەن اسا ينۆەستيتسيانى قۇرايتىن 200-دەن اسا جوبانى قاراستىرادى. ولاردىڭ ىشىندە «دوستىق-مويىنتى» تەمىرجول ۋچاسكەسىنىڭ ەكىنشى جولىنىڭ 836 شاقىرىمىن, الماتى ستانساسىنىڭ اينالما جولدى اياقتاۋ جانە ۆاگون پاركىن جاڭارتۋ جۇمىسىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى.
ەنەرگەتيكا سەكتورى. ەنەرگەتيكا سالاسىنا قاتىستى جالپى قۋاتى 600 مەگاۆاتتان اساتىن ءىرى جوبالار ازىرلەنىپ جاتىر. قازىر كۇن, سۋ, ەلەكتر ستانسالارىن سالاتىن شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن كەلىسىمدەر توقتاپ تۇر, ەسەسىنە جاسىل ەنەرگيا ايتارلىقتاي وسەدى. تەڭىز كەن ورنىن بولاشاقتا كەڭەيتۋ جوباسىنىڭ قۇرىلىسى جانە اقتاۋ بيتۋم زاۋىتىنىڭ وندىرىستىك قۋاتىن كەڭەيتۋ دە اياقتالادى. قازىر «Tecnicas Reunidas» قازاقستانداعى ەڭ ءىرى مينەرالدى تىڭايتقىش ءوندىرۋشى كومپانياسى ماڭعىستاۋداعى «Morport Aktau» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىنداعىندا مۇناي-حيميا زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىن باستادى. «تالدىقورعان-ءۇشارال» ماگيسترالدىق گاز قۇبىرى, «جاڭاوزەن-اقتاۋ» گاز قۇبىرىنىڭ ءتورتىنشى جەلىسى, اتىراۋ وبلىسىنداعى اۆتوماتتاندىرىلعان گاز تاراتۋ ستانساسى پايدالانۋعا بەرىلەدى.
كوللاجدى جاساعان – الماس ماناپ, «EQ»
اۆتوكولىك. ەلدە ماشينا جاساۋ سالاسى ودان ءارى دامي بەرمەك. جەتەكشى الەمدىك برەندتەردىڭ اۆتوموبيلدەرىن شىعاراتىن جاڭا ءوندىرىس جەلىلەرى اشىلادى. سونداي-اق قوستانايدا ىشتەن جاناتىن قوزعالتقىشتار مەن جەتەكشى وس تەتىكتەرىنە ارنالعان تەمىر قۇيمالار ءوندىرىسى باستالادى.
الەۋمەتتىك سەكتور. اۋىلدىق جەرلەردە مەديتسينالىق مەكەمەلەردىڭ قۇرىلىسىن, وقۋشىلاردىڭ جاقسى ءبىلىم الۋىنا جاعداي جاساۋعا ارنالعان «اۋىل دەنساۋلىعىن جاڭعىرتۋ» ۇلتتىق جوباسىنىڭ ماڭىزى زور. بۇگىندە 217 مەكتەپ (ونىڭ 105-ءى اياقتالدى) قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر. سونىمەن قاتار 2029 جىلعا دەيىن جىل سايىن 10 مىڭ جالدامالى تۇرعىن ءۇي ساتىلىمعا شىعارىلادى. وسى ماقساتتا «وتباسى بانك» ءبىر تەرەزە جۇيەسى ارقىلى تىركەۋ مەن ءبولۋدى باسقاراتىن دامۋ ينستيتۋتىنا اينالادى.
تسيفرلاندىرۋ. بۇۇ رەيتينگى بويىنشا قازاقستان – الەمدە ەلەكتروندى ۇكىمەتتى دامىتۋ بويىنشا 24-ورىندا. وتاندىق بانكتەر وزدەرىنىڭ تسيفرلىق ەكوجۇيەسىن قۇرىپ جاتىر. ەلدە IT-قىزمەتتەردىڭ ەكسپورتى ۇلعايىپ, «Astana Hub» تابىستى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. سونداي-اق ەل استانادا حالىقارالىق جاساندى ينتەللەكت ورتالىعىن (Alem.AI) اشۋ ارقىلى ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى جەتەكشى تسيفرلىق ورتالىقتاردىڭ بىرىنە اينالۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. 2024 جىلى ەلدىڭ 15 ۋنيۆەرسيتەتىندە «Google» كومپانياسىنىڭ AI كۋرستارى وقىتىلدى. ال قازىر پارلامەنت دەپۋتاتتارى جاساندى ينتەللەكت تۋرالى زاڭ جوباسىن ازىرلەۋگە باستاماشى بولىپ وتىر.
كاسىپكەرلىك. جاقىندا كاسىپكەرلەرگە قولايلى جاعداي جاساۋعا باعىتتالعان كاسىپكەرلىك تۋرالى زاڭ قابىلداندى. مەملەكەت شاعىن جانە ورتا بيزنەستى سۋبسيديالاۋ, نەسيەلىك كەپىلدىكتەر بەرۋ جانە جەڭىلدىكتى نەسيەلەر ارقىلى قولدايدى. بۇل سەكتوردا 4,3 ملن-عا جۋىق ادام جۇمىس ىستەيدى. مەملەكەت ءىرى كومپانيالاردىڭ دامۋىنا دا مۇددەلى. الەۋمەتتىك سالادا دا مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك جاقسى جولعا قويىلعان. شەتەلدىك كومپانيالار دا ءوز وكىلدىكتەرىن اشىپ جاتىر. جاقىندا بۇۇ-نىڭ ازيا جانە تىنىق مۇحيتى ايماعىنا ارنالعان ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك كوميسسياسى 2024 جىلعى بايانداماسىندا قازاقستاندا بىلتىر جاڭا جوبالارعا 15,7 ملرد دوللار تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتىلعانىن, ياعني 2023 جىلمەن سالىستىرعاندا 88 پايىزعا وسكەنىن اتاپ كورسەتتى. بۇل كورسەتكىش تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ ۇشتەن ەكىسى (63 پايىز) ورتالىق جانە سولتۇستىك قازاقستان وڭىرىنە قۇيىلعانىن كورسەتەدى.
جەڭىستىڭ 80 جىلدىعىن تويلاۋعا ارنالعان جىل. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ءناتسيزمدى جەڭگەن كۇنىن ەسكە الۋ مەملەكەتتىك كۇن تارتىبىندە ماڭىزدى ورىن الادى. ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, قازاقتار بارلىق مايداندا ەرلىكپەن شايقاسىپ, سول كەزدەگى قازاق كسر-ءى قۇرامىندا بولعان كەڭەس وداعىنىڭ اسكەرىن قارۋ-جاراقپەن, ونەركاسىپتىك تاۋارلارمەن جانە ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتىپ, فاشيستەردى تالقانداۋعا ەرەكشە ۇلەس قوستى.
حالىقارالىق ساياساتتا ءباسى بيىك
ساياساتتا جانە حالىقارالىق قاتىناس سالاسىندا گەوگرافيا ماڭىزدى ەكەنىن ەسكەرسەك, قازاقستان ورتالىق ازيانىڭ, رەسەي مەن قىتايدىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان. سوندىقتان بۇل ەل بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاھاندىق گەوساياسي شيەلەنىستەن تىس قالا المايدى. مۇندا اقش, ەۋروپالىق وداق سەكىلدى دەرجاۆالاردىڭ دا مۇددەلەرى بار. تۇركيامەن تەرەڭ تاريحي مادەني قارىم-قاتىناس بايلانىستىرادى. ۋكرايناداعى قاقتىعىس باستالعالى بەرى رەسەيدىڭ ەلدەگى ىقپالى از بولعانىمەن, پاتشالىق جانە كەڭەستىك رەسەيدىڭ ىقپال ەتكەن جىلدارى ءوز ۋاقىتىندا ساقتالعانى ءسوزسىز. وسىعان قاراماستان, قازاقستان كۇردەلى ستسەناريدە كومىرسۋتەككە, گازعا جانە مۇنايعا نەگىزدەلگەن بايلىق كوزدەرىن بەكىتە وتىرىپ, سونىمەن قاتار ەكونوميكاسىن جوعارىدا اتالعان باسقا دا ماڭىزدى سالالاردا ءارتاراپتاندىرىپ, ينتەللەكتۋالدى كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتتى ۇستاندى. وسى كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتتىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ ورتا دەرجاۆا مۇشەسى رەتىندە ەقىۇ (ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى), ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمى (ۇقشۇ), ناتو-نىڭ بەيبىتشىلىك ءۇشىن ارىپتەستىك جانە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ (شىۇ) مۇشەسى بولدى.
پرەزيدەنت ق.توقاەۆ حالىقارالىق قاتىناستار جۇيەسى داعدارىسقا ۇشىراپ, الپاۋىت دەرجاۆالار اراسىندا تۇراقسىزدىق كۇشەيىپ كەلەدى دەگەن پىكىرىن ءبىلدىرىپ ءجۇر. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى ءىس جۇزىندە وسال بولىپ قالدى. وسىنىڭ بارلىعى كوپتەگەن ەلدىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋىنا اسەر ەتىپ, ونى تەجەپ وتىر. دەمەك قازاقستان ءوسىپ كەلە جاتقان ورتا دەرجاۆا رەتىندە باسقا ورتا دەرجاۆالارمەن بىرگە بەلسەندى ءرول اتقارا الادى, گەوساياسي شيەلەنىستەگى پوليۋستەردىڭ اراسىندا جاڭا بەرىك كوپىرلەر قۇرا الادى, وسىلايشا, جاھاندىق دەڭگەيدە ورىن العان قاراما-قايشىلىق دەڭگەيىن تومەندەتۋگە ىقپال ەتەدى.
رەسەيمەن قارىم-قاتىناس. ەكى ەلدى تاريحي ەكونوميكالىق جانە مادەني قارىم-قاتىناستار بايلانىستىرادى. بۇل ەلدەر الەمدەگى ەڭ ۇلكەن تەرريتورياسىمەن شەكتەسەدى. 2024 جىلدىڭ قاراشاسىندا رەسەي پرەزيدەنتى ساۋدا-ەكونوميكالىق, كولىك-لوگيستيكا, ەنەرگەتيكا, مادەنيەت جانە ءبىلىم سالالارىنداعى ەكىجاقتى كۇن ءتارتىبىن تالقىلاۋ ءۇشىن قازاقستانعا رەسمي ساپارمەن كەلدى. بۇل ديالوگتە ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى جانە حالىقارالىق كۇن ءتارتىبى بويىنشا ءوزارا تۇسىنىستىك نىعايتىلدى. ال قازاقستان پرەزيدەنتى ەلدىڭ كوپجاقتى سىرتقى ساياساتىنىڭ رەسەيمەن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك پەن وداقتاستىققا سايكەس كەلەتىنىن ايتادى. وسى رەسمي ساپار بارىسىندا ۆلاديمير پۋتينمەن بىرگە رەسەي ۇكىمەتىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى بولدى, بۇل قازىرگى جاعدايدا قازاقستاننىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتەدى. سونداي-اق رەسەي پرەزيدەنتى قازاقستانعا 33 رەت كەلگەن, ەڭ كوپ بارعان ەلى دە – وسى مەملەكەت.
قحر-مەن قارىم-قاتىناس. 2023 جىلى قازاقستان مەن قىتاي ءوزارا ۆيزاسىز رەجىم تۋرالى كەلىسىم جاساسىپ, ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋعا ۋاعدالاستى. قىتاي – ەلدىڭ العاشقى ساۋدا سەرىكتەسى, ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءىرى ينۆەستورلارىنىڭ ءبىرى. ەكى ەل دە ءوزارا ساۋدانى ەسەلەۋگە دايىن. بيىل قازاقستاندا ورتالىق ازيا-قىتاي ءسامميتى وتەدى. ەكى ەلدىڭ سەرپىندى جانە كوپقىرلى قارىم-قاتىناستارى بار, ونى ماڭگىلىك ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك دەپ تۇجىرىمداۋعا بولادى. قازاقستان پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ قىتاي ءتىلىن جەتىك بىلەدى جانە بۇل ونىڭ سي تسزينپينمەن ەرەكشە قارىم-قاتىناسىن جەڭىلدەتە تۇسەرى انىق.
اقش-پەن قارىم-قاتىناس. پرەزيدەنت ق.توقاەۆ 90-جىلداردىڭ ورتاسىنان باستاپ قازاقستان-امەريكا قارىم-قاتىناستارىن ورناتۋعا بەلسەنە قاتىستى. وسى ءۇش ونجىلدىقتا ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا جانە ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىق, قاۋىپسىزدىك جانە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ سياقتى باسىمدىقتارعا ورتاق كوزقاراس قالىپتاستى. بۇل سونداي-اق ەكى ەل اراسىنداعى ترامپتىڭ جاڭا اكىمشىلىگىمەن وڭ قارىم-قاتىناس قۇرۋعا تىرەك بولارى انىق. نەگىزى قازاقستان – اقش-تىڭ ماڭىزدى ستراتەگيالىق سەرىكتەسى. ۋكراينا قاقتىعىسىنا قاتىستى قازاقستان ءاۋ باستان بەيبىتشىلىككە قول جەتكىزۋ ءۇشىن كەلىسسوزدەردى باستاۋدى جاقتاپ كەلەدى جانە ەل حالىقارالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە ارقاشان كومەكتەسۋگە دايىن.
تۇركى مەملەكەتتەرىمەن ىنتىماقتاستىق. وتكەن جىلى قازاقستان تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا (تمۇ) توراعالىق ەتتى. 2024 جىلى ۇيىمعا مۇشە ەلدەر اراسىنداعى ءوزارا ساۋدا كولەمى 45 ملرد دوللاردان استى. بۇل ەلدەردىڭ حالىقارالىق ترانسكاسپي كولىك ءدالىزىن جۇزەگە اسىرۋداعى ماڭىزدى ءرولىن اتاپ وتكەن ءجون. قازاقستان توراعالىعى كەزىندە ساياسي, ەكونوميكالىق, ساۋدا-ساتتىق, كولىك-لوگيستيكا, مادەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى ىنتىماقتاستىق ودان ءارى دامىدى. تۇركى قاۋىمداستىعى ەلدەرى ەنەرگەتيكا, ونەركاسىپ, تسيفرلاندىرۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سياقتى سالالارداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋدى جوسپارلاپ وتىر. استانادا 8-13 قىركۇيەك ارالىعىندا V دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىندارى ءوتتى.
ەۋروپالىق وداقپەن ىنتىماقتاستىق. وسىدان ون جىل بۇرىن استانادا ەو مەن قازاقستان اراسىندا قارىم-قاتىناس كەڭەيتىلگەن ارىپتەستىك پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىممەن بەكىتىلدى. ەۋروپالىق وداق – پرەزيدەنت ق.توقاەۆ باسقارىپ وتىرعان ەكونوميكالىق رەفورمالار مەن جاڭعىرتۋ ساياساتىن قولدايتىن قازاقستانداعى العاشقى ساۋدا جانە ينۆەستيتسيالىق سەرىكتەس. 2024 جىلدىڭ 14 قازانىندا ليۋكسەمبۋرگتە قازاقستان-ەۋرووداق ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ 20-وتىرىسى ءوتتى. وندا ەكى تاراپ ىنتىماقتاستىعىن كەڭەيتۋگە جانە تەرەڭدەتۋگە, كەڭەيتىلگەن ارىپتەستىك پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمنىڭ تولىق الەۋەتىن تالداۋعا, دامىتۋعا دايىن ەكەندەرىن راستادى. جالعان اقپارات پەن ونىڭ قاۋپى تالقىلاندى. سونداي-اق ەۋروپالىق وداق 2022–2024 جىلدار ارالىعىندا بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كەڭەسىنە مۇشەلىك كەزىندە قازاقستانمەن تاماشا ىنتىماقتاستىقتى اتاپ ءوتتى.
قازاقستان مەن ەو اراسىنداعى كەڭەيتىلگەن ىنتىماقتاستىق, اسىرەسە ەۋروپالىق وداقتىڭ جاھاندىق شليۋز ستراتەگياسى اياسىنداعى ترانسكاسپي كولىك ءدالىزى جوباسى ارقىلى كولىك بايلانىسىن نىعايتۋعا دا ۇمتىلادى. سول سياقتى قازاقستان وتكەن جىلدىڭ 3 قازانىندا تۇرىكمەنستان استاناسى اشحابادتا سول كەزدەگى حالىقارالىق ارىپتەستىك جونىندەگى ەۋروپالىق كوميسسارى يۋتتا ۋرپيلاينەننىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن جوعارى دەڭگەيدەگى ساياسي ۇلىقتاۋ ءىس-شاراسىنا بەلسەندى تۇردە قاتىستى. سونىمەن قاتار ەو مەن قازاقستان ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنە پاراللەلدى كولدەنەڭ اۆياتسيا تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. ەندى ەكى تاراپ نەگىزگى جانە ماڭىزدى شيكىزات سالاسىندا ىنتىماقتاسىپ, جاقىن ارادا 2025–2027 جىلدارعا ارنالعان جاڭا جول كارتاسىنا قول قويادى دەپ كۇتىلىپ وتىر. قازاقستان 2023 جىلى قاراشادا ەو شيكىزات اپتالىعىنا قاتىسىپ, ونىڭ 2024 جىلى مينەرالدىق رەسۋرستاردى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى سەرىكتەستىككە قوسىلدى. ەو بلوگى مەن قازاقستان دا ۆيزا رەجىمىن جەڭىلدەتۋ تۋرالى كەلىسىمگە, سونداي-اق رەادميسسيا كەلىسىمىنە قاتىستى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ جاتىر. قازاقستان ەۋروپالىق ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. سونىمەن قاتار وداق جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋدى قولدايدى. قازاقستان ەرازمۋس باعدارلاماسىنا جانە Horizon Europe اياسىنداعى ماري سكلودوۆسكا-كيۋري ءىس-شارالارىنا بەلسەندى تۇردە قاتىسادى, مۇندا قازاقستاندىق زەرتتەۋشىلەردىڭ ۇلكەن الەۋەت بار.
قورىتىندىلاي كەلە, 2025 جىل قازاقستان ءۇشىن ەكونوميكاسىن, ەگەمەندىگىن جانە سىرتقى پوزيتسياسىن ودان ءارى نىعايتا تۇسەتىن جىل بولادى دەپ سەنىممەن ايتۋىمىزعا نەگىز بار.
دايىنداعان –
گۇلنار جولجان,
«Egemen Qazaqstan»
