– قۇرمەتتى كايا كاللاس حانىم, كەيىنگى جىلدارى الەمدىك ساياساتتا ورتالىق ازيامەن ارىپتەستىك ماسەلەسى وزەكتى بولا تۇسكەنىن بايقايمىز. وتكەن جىلدىڭ وزىندە «ورتالىق ازيا +» فورماتىمەن اقش, قىتاي, رەسەي ەلدەرى, ەۋرووداق ءتۇرلى باسقوسۋ وتكىزدى. وسى ورايدا بۇل ايماقپەن بايلانىستى تەرەڭدەتۋگە ۇمتىلىستىڭ سەبەبى نەدە دەپ ويلايسىز؟ ماسەلەن, ەۋرووداقتىڭ مۇددەسى تۋرالى ايتساڭىز.
– بۇگىنگى تاڭدا ورتالىق ازيا رەسۋرستارى مەن ايماقتاعى تۇراقتىلىق تۇرعىسىندا گەوگرافيالىق ورنىمەن عانا ەمەس, ينۆەستيتسيالىق الەۋەتىمەن دە ۇلكەن ماڭىزعا يە. سوندىقتان ەۋروپالىق وداق – ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ دامۋىنا قولداۋ كورسەتۋدە العاشقى ورىندا. ءبىز ترانسكاسپي كولىك ءدالىزىن قولداۋدان باستاپ, ايماقتاعى تسيفرلىق دامۋعا ينۆەستيتسيا سالۋعا دەيىنگى ماسەلەلەردى قامتيتىن, ەكى تاراپتىڭ دا مۇددەسىنەن شىعاتىن مول مۇمكىندىكتى كورىپ وتىرمىز. ماسەلەن, بيىل «Global Gateway» ستراتەگياسىنىڭ ارقاسىندا قازاقستاننىڭ 300-دەن استام اۋىلى مەن مىڭنان استام مەكتەپ ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتىلەدى. بۇل – ەو-نىڭ كەلەر ۇرپاققا سالعان ينۆەستيتسياسى.
– ەۋرووداق – ورتالىق ازيا كوشباسشىلارىنىڭ العاشقى كەزدەسۋى 2022 جىلى استانادا باستاۋ الىپ, كەيىننەن 2023 جىلى چولپون-اتادا (قىرعىزستان) ءوتتى. وسى ورايدا ءساۋىر ايىندا تاشكەنتتە جوسپارلانعان رەسمي ەو – ورتالىق ازيا ءسامميتىنىڭ نەگىزگى ناتيجەلەرى قانداي بولادى دەپ ويلايسىز؟
– سامارقاند ءسامميتى – جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ باس قوسۋى عانا ەمەس, بۇل – بىرلەسە وتىرىپ, قازىرگىدەن دە قارقىندى ءىس-قيمىلعا كىرىسۋگە دەگەن ساياسي جىگەردىڭ جوعارى كورسەتكىشى. بىرلەسە اتقاراتىن جۇمىس جەتكىلىكتى. ول تەرروريزمگە قارسى كۇرەستەن باستاپ, ايماقتارىمىز اراسىنداعى ءوزارا بايلانىستى جاقسارتۋعا, سونىڭ ىشىندە ەلارالىق قاتىناستى نىعايتۋ جانە ورتالىق ازيا ايماعىن ەۋروپانىڭ تۋريستىك باعىتى رەتىندە ىلگەرىلەتۋگە دەيىنگى ماسەلەلەردى قامتيدى. سوندىقتان رەادميسسيا كەلىسىمىمەن قاتار ۆيزا بەرۋ ۇدەرىسىن جەڭىلدەتۋگە قاتىستى كەلىسسوزدەردى مۇمكىندىگىنشە تەزىرەك باستاۋ ماڭىزدى.
– قازاقستان – ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىندا ەۋروپالىق وداقپەن كەڭەيتىلگەن سەرىكتەستىك پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم جاساسقان العاشقى ەل. وسى كەلىسىم ناقتى قاي سالالاردا قارىم-قاتىناستى كۇشەيتە ءتۇستى دەپ ويلايسىز؟
– بۇل ورتالىق ازيا ايماعىنداعى سەرىكتەس ەلمەن جاساسقان العاشقى بىرەگەي كەلىسىم بولدى. ونىڭ ناتيجەسىن قازىردىڭ وزىندە كورىپ وتىرمىز. بۇگىندە قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋداسىنىڭ شامامەن ۇشتەن ءبىر بولىگى (28%) ەو ۇلەسىنە تيەسىلى. لوگيستيكالىق اسپەكتىلەردى ەسكەرەتىن بولساق, بۇل – وتە جاقسى كورسەتكىش. سونىمەن قاتار بۇل كەلىسىم ءارتۇرلى ماسەلەلەر بويىنشا نەعۇرلىم جۇيەلى ءارى تەرەڭ ديالوگتىڭ نەگىزىن قالايدى. مىسالى, قازىر ءبىز ەۋروپا جانە قازاقستان وندىرۋشىلەرىنىڭ مۇددەسىن كوزدەيتىن باستامانى – اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى مەن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى بويىنشا گەوگرافيالىق كورسەتكىشتەردى (گك) قورعاۋ جونىندە كەلىسسوز جۇرگىزىپ جاتىرمىز.
– بىلتىر شىلدەدە ەو باستاماسىمەن استانادا ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىن دامىتۋ جونىندەگى ۇيلەستىرۋ پلاتفورماسى قۇرىلدى. قازىر ناقتى قانداي ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار پىسىقتالىپ جاتىر؟
– رەسەيدىڭ ۋكراينامەن قاقتىعىسى باستالعاننان كەيىن ءبىز رەسەي اۋماعىنان وتپەي, ەۋروپا مەن ازيانى بايلانىستىراتىن بالاما, سەنىمدى ءارى ءتيىمدى ساۋدا جانە كولىك جولدارىن ىزدەستىرۋگە ءماجبۇر بولدىق. ەو شامامەن 90 ملن ەۋرو كولەمىندە قولداۋ كورسەتىپ وتىرعان ترانسكاسپي كولىك ءدالىزى وسى ماقساتتا عانا ەمەس, ورتالىق ازيادا ايماقتىق ءوزارا بايلانىستى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا دا وتە ماڭىزدى. وتكەن جىلى ەو اقتاۋ, تۇرىكمەنباشى پورتتارىن جاڭعىرتۋ جوبالارى سياقتى ايماقتىڭ كولىك سالاسىنداعى ءبىرىنشى كەزەكتى جوبانىڭ ورىندالۋ بارىسىن تالقىلاۋ ءۇشىن ۇكىمەتتەر, دونورلار مەن دامۋ بانكتەرىنىڭ وكىلدەرىن بىرىكتىرەتىن ارنايى پلاتفورمانى ىسكە قوستى.
– ەۋروپالىق وداقتىڭ ورتالىق ازيامەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ قادامىندا قازاقستاننىڭ ءرولى قانداي؟
– ايماقتاعى دامۋ ۇدەرىسى ون جىل بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا مۇلدەم باسقاشا. وزگەرگەن. بۇل – وڭ وزگەرىس. قازاقستان – وسى ۇدەرىستىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى سانالادى. ءبىز بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ الماتىدا ورتالىق ازيا مەن اۋعانستان ءۇشىن ورنىقتى دامۋ ماقساتتارى (ودم) بويىنشا وڭىرلىك ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى شەشىمىن قۇپتاپ, قولدايمىز. بۇل قازاقستاننىڭ ايماقتاعى وڭ ءيميدجى مەن ءرولىن تاعى ءبىر مارتە راستايدى. ءبىراۋىزدان داۋىس بەرۋ بۇۇ مۇشەلەرىنىڭ دە قازاقستاننىڭ يگى ءرولىن مويىندايتىنىن كورسەتتى.
– ەلىمىزگە ساپارىڭىز اياسىندا قانداي ماسەلەلەر قاراستىرىلماق؟
– ساۋدادان باستاپ كولىك پەن ءوزارا بايلانىس, تسيفرلاندىرۋ, سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جانە قاۋىپسىزدىككە دەيىنگى ماسەلەلەر قامتىلادى. قازىرگى گەوساياسي كونتەكستە الدىمىزدا تۇرعان سىن-قاتەرلەردى جانە كوپجاقتى حالىقارالىق تارتىپكە ءتونىپ تۇرعان قاۋىپتى, سونىڭ ىشىندە ەرەجەلەرگە نەگىزدەلگەن حالىقارالىق تارتىپكە تىكەلەي ءارى ايقىن قاۋىپ توندىرەتىن ماسەلەلەردى تالقىلاۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
– ەۋرووداق قازاقستان ازاماتتارىنىڭ شەنگەن ۆيزاسىن الۋ ۇدەرىسىن جەڭىلدەتۋدى جوسپارلاعان ەدى. وسى باعىتتاعى ءىس-قيمىل قانداي دەڭگەيدە؟
– ءبىز قازاقستان ازاماتتارىنىڭ ەۋروپاعا بارۋعا نەمەسە ەۋروپادا بيزنەسپەن اينالىسۋعا قىزىعۋشىلىعى زور ەكەنىن بىلەمىز. بارلىق 27 مۇشە مەملەكەت ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ رەادميسسيا كەلىسىمىمەن قاتار ۆيزا بەرۋ ۇدەرىسىن جەڭىلدەتۋگە قاتىستى قازاقستانمەن كەلىسىمگە كەلۋدى كوزدەگەن كەلىسسوزدەردى باستاۋى كەرەك دەگەن يدەيانى قولدادى. جاقىن ارادا كەلىسسوزدەردى باستايمىز دەپ ۇمىتتەنەمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
قامبار احمەت,
«Egemen Qazaqstan»
