عىلىمدى قاجەت ەتەتىن اۋماقتاردى قۇرۋ – بۇگىنگى زامان تالابى. مامانداندىرىلعان عىلىمي-تەحنولوگيالىق ايماقتار عىلىمي ۇيىمداردى, كاسىپورىنداردى جانە يننوۆاتسيالىق ستارتاپتاردى بىرىكتىرەدى. اقش-تىڭ ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ نەگىزىندە قۇرىلعان «سيليكون القابى», كەمبريدج عىلىمي پاركى ( ۇلىبريتانيا), گۋانچجوۋ عىلىمي قالاشىعى (قىتاي) ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جۇيەلەردى دامىتۋدا ءوز تيىمدىلىگىن كورسەتتى. سوندىقتان الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنە وتىرىپ, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ «يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پاركى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىنىڭ شەكاراسىنا قوسىلۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. بۇل ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتكە الماتى قالاسىنىڭ يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيەسىنە ينتەگراتسيالانۋعا جانە عىلىمي ازىرلەمەلەردى كوممەرتسيالاندىرۋعا, باستىسى – عىلىمي قالاشىققا اينالۋعا زور مۇمكىندىك بەرەدى. ستۋدەنتتەر ءۇشىن ءبىلىم مەن تاجىريبەنى عىلىممەن قاتار الىپ جۇرۋگە جول اشىلادى. كاسىبي بىلىك پەن ىسكەرلىك داعدىلارى قالىپتاسقان ماماندار ءوندىرىس ورىندارىنىڭ جوعارى سۇرانىسىنا يە بولادى. باستىسى – عىلىمي-تەحنولوگيالىق ايماقتارعا بىرىگۋگە QS حالىقارالىق رەيتينگىندە 163-ورىندى يەلەنگەن قازۇۋ-دىڭ جاڭارعان تەحنيكالىق بازاسى مەن زەرتتەۋ الەۋەتى جەتكىلىكتى. بۇعان ۋنيۆەرسيتەت بازاسىنداعى جاڭادان اشىلعان سۋپەركومپيۋتەر كلاستەرى, روبوتتەحنيكا جانە مەحاترونيكا بويىنشا كومپەتەنتسيا ورتالىعى, «Farabi Hub» يننوۆاتسيالىق ونىمدەر مەن جوعارى تەحنولوگيالىق جوبالار ورتالىعى, «قاشىقتىقتان زوندتاۋ تەحنولوگياسى جانە قولدانۋ» زەرتحاناسى, «تۇراقتى دامۋ جانە تابيعاتتى ۇتىمدى پايدالانۋ» عىلىمي ورتالىعى, ورتالىق ازياداعى تۇراقتى دامۋ ورتالىعى, «Farabi chem science» كلاستەرى, «Chemical Coatings Innovations» حيميالىق عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى جارقىن مىسال بولا الادى.
سۋپەركومپيۋتەر كلاستەرى
2019 جىلى 11 قىركۇيەكتە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا مەملەكەتتىك ساپارى اياسىندا قازاقستانعا سۋپەركومپيۋتەر اكەلۋ تۋرالى ۇكىمەتارالىق كەلىسىم جاسالدى. 2024 جىلى 3 شىلدەدە قحر توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ قازاقستانعا ساپارى كەزىندە مەملەكەت باسشىسى شاعىن قۇرامدا كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, بىرقاتار ماڭىزدى قۇجاتتارعا قول قويىلدى. سول كەزدەسۋدىڭ ناتيجەسىندە «Qingdao Aucma Import & Export Co» كومپانياسى قازۇۋ-عا سۋپەركومپيۋتەر جەتكىزەتىن بولىپ شەشىلدى. كوپ ۇزاماي ورتالىق ازياداعى قۋاتى ەڭ جوعارى سۋپەركومپيۋتەر وقۋ ورنىندا ورناتىلدى.
سۋپەركومپيۋتەر كلاستەرى قازاقستاننىڭ جاھاندىق ارەناداعى باسەكەگە قابىلەتتىگىن ارتتىرىپ قانا قويماي, وتاندىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. ءىت جانە جاساندى ينتەللەكت سالاسىندا بىلىكتى كادرلاردى دايارلاۋعا مول مۇمكىندىك بەرەدى. مامانداردىڭ ەسەپتەۋ تەحنيكاسى سالاسىندا قولىن ۇزارتادى. عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ تيىمدىلىگى مەن دالدىگىن ارتتىرىپ قانا قويماي, عىلىمي زەرتتەۋلەرگە كەتەتىن ۋاقىتتى الدەقايدا قىسقارتادى.
سۋپەركومپيۋتەردىڭ قۇرامىندا گەنەتيكالىق دەرەكتەردى كەشەندى وڭدەۋگە ارنالعان قولدانبالى باعدارلاما بار. مۇندا رەتتىلىك دەرەكتەردى الدىن الا وڭدەۋدەن باستاپ, گەنومدىق تىزبەكتى تالداۋعا دەيىنگى جۇمىستار اتقارىلادى. بۇل باعدارلاما گەنەتيكالىق دەرەكتەرمەن جۇمىس ىستەيتىن عالىمدار ءۇشىن وتە قاجەت. ياعني گەنومدىق زەرتتەۋ ۇدەرىسىن جەڭىلدەتەدى جانە جەدەلدەتەدى.
سۋپەركومپيۋتەردىڭ ونىمدىلىگى – 2000 تەرافلوپس. الەمدەگى ۇزدىك 600 سۋپەركومپيۋتەردىڭ ءبىرى. ارحيتەكتۋراسى Intel جانە NVIDIA كومپانيالارىنىڭ پروتسەسسورلارىنان قۇرالعان, قۋاتى ەڭ زاماناۋي دەربەس كومپيۋتەردەن 10 مىڭ ەسە ارتىق. قازىرگى قولدانىستاعى كومپيۋتەرلەردىڭ ونداعان جىل بويى ورىندايتىن ەسەپتەرىن ءبىر ساعاتتا شەشۋگە قابىلەتتى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن جۇزەگە اسىپ جاتقان قازاق تىلىنە ارنالعان ۇلكەن تىلدىك مودەلىن (LLM) ازىرلەۋدە دە سۋپەركومپيۋتەردىڭ قۋاتى مەن مۇمكىنشىلىگى كەڭىنەن پايدالانىلۋدا.
سونىمەن بىرگە الماتى قالاسىنىڭ «Smart City» جوباسىنىڭ بەينەمونيتورينگ جۇيەسى مەن سيتۋاتسيالىق ورتالىعىنىڭ دەرەكتەرىن جيناۋعا قولايلى. ەلىمىزدىڭ زەرتتەۋشىلەرى قازۇۋ سۋپەركومپيۋتەرىنىڭ ەسەپتەۋ قۋاتىن كليماتتىق مودەلدەۋ, ماشينالىق وقىتۋدىڭ وزىق الگوريتمدەرىن ازىرلەۋ, «Big Data» جانە جاساندى ينتەللەكت سالالارىندا دا پايدالانا الادى.
سۋپەركومپيۋتەردى قولدانۋعا ەلىمىزدىڭ بىرقاتار مينيسترلىگى قىزىعۋشىلىق تانىتتى. بارلىق جوعارى وقۋ ورنىن وسى ماشينانىڭ ەسەپتەۋ الەۋەتىن بىرلەسە پايدالانۋعا شاقىرامىز.
روبوتتەحنيكا جانە مەحاترونيكا بويىنشا كومپەتەنتسيا ورتالىعى
قازاقستان پرەزيدەنتى 2019 جىلى «التىن ساپا» سىيلىعىن تاپسىرۋ سالتاناتىندا: «4.0 يندۋسترياسى وتاندىق ونەركاسىپتى جاڭعىرتۋدىڭ وزەكتى ءارى ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. بۇل باعىتتا كاسىپورىنداردى تسيفرلاندىرۋ بويىنشا قاناتقاقتى جوبالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. ناتيجەسىندە, تەحنولوگيالىق دامۋدىڭ قازىرگى دەڭگەيىنەن «اقىلدى ءوندىرىس» دەڭگەيىنە كوشۋ قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس, ياعني ءوندىرىس تولىق اۆتوماتتاندىرىلۋى جانە روبوتتاندىرىلۋى قاجەت», دەپ اتاپ وتكەن ەدى. وسى تاپسىرماعا سايكەس, 2024 جىلى قازۇۋ-دا روبوتتەحنيكا جانە مەحاترونيكا بويىنشا كومپەتەنتسيا ورتالىعى قۇرىلدى. گەرمانيانىڭ الدىڭعى قاتارلى «KUKA» كومپانياسىنىڭ روبوتتارىن الۋ بويىنشا كەلىسىمدەر جۇرگىزىلىپ, بىلتىر وقۋ ورنىنا ارنايى جەتكىزىلدى. ورتالىق «ونەركاسىپ-5.0» جۇيەسىندە جۇمىس ىستەيتىن كاسىبي كادرلاردى دايارلاپ, ءوندىرىستى اۆتوماتتاندىرۋ, تسيفرلاندىرۋ باعىتىندا قىزمەت كورسەتۋدى كوزدەيدى. سونداي-اق ستارتاپتارعا تەحنولوگيالىق وپەراتسيالاردى روبوتتاندىرۋ تۇجىرىمدامالارىن زەردەلەۋ, كورسەتۋ جانە سىناۋ ءۇشىن بىرەگەي الاڭ ۇسىنادى. بۇگىنگى تاڭدا «اstana Motors Manufacturing Kazakhstan» جانە «Hyundai Trans Kazakhstan» سياقتى ونەركاسىپتىك كومپانيالارمەن كەلىسىم جاسالعان. ۋاعدالاستىق بويىنشا ءوندىرىس ورىندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ورتالىقتا بىلىكتىلىگىن ارتتىرىپ, تاجىريبە جيناقتايدى.
«Farabi hub»
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ 2023 جىلى 7 قاراشادا جەكە قابىلداپ, ءبىلىم ساپاسىن جاقسارتۋ, ەلىمىزدىڭ دامۋىنا عىلىمنىڭ قوساتىن ۇلەسىن ارتتىرۋ جانە ۋنيۆەرسيتەت قالاشىعىن جاڭعىرتۋ جونىندە ناقتى تاپسىرمالار بەرگەن بولاتىن. وسىعان سايكەس, «Farabi Hub» يننوۆاتسيالىق ونىمدەر مەن جوعارى تەحنولوگيالىق جوبالار ورتالىعى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويى اياسىندا بوي كوتەردى.
حابتىڭ ماقساتى – وزىق بىلىمگە, تەحنولوگيالار مەن رەسۋرستارعا قول جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, عىلىمي ازىرلەمەلەر مەن تەحنولوگيالىق يدەيالاردى ناقتى ەكونوميكاعا ەنگىزۋدى جەدەلدەتۋ.
«Farabi Hub» ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن جانە عىلىمي ينستيتۋتتارمەن, سونداي-اق ينۆەستور كومپانيالارمەن ارىپتەستىك بايلانىس ورناتادى. بىرلەسكەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ, جاڭا تەحنولوگيالار ازىرلەنەدى.
سوڭعى ۇلگىدەگى قۇرىلعىلارمەن جابدىقتالعان عىلىمي زەرتحانالار عىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ ءارتۇرلى سالالارىندا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, تاجىريبە جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كرەاتيۆتى يندۋستريا, جاساندى ينتەللەكت, ستارتاپ جوبالاردى جۇزەگە اسىرادى. مۇندا ZTE, BASF, Binlin تەحنولوگيالىق كورپوراتسياسى, فرانتسيانىڭ جەتەكشى مەملەكەتتىك عىلىمي مەكەمەسى CNRS جانە باسقا شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ ورتالىقتارى, ۋنيۆەرسيتەت بازاسىنداعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى ورنالاسقان. بۇعان قوسىمشا كوۆوركينگ الاڭ, كونفەرەنتس-زال, فۋرشەت زالى, كوفەحانا جۇمىس ىستەيدى. «Farabi Hub» ورتالىعىنىڭ جالپى اۋدانى 5000 شارشى مەتردى قۇرايدى.
«قاشىقتىقتان زوندتاۋ تەحنولوگياسى جانە قولدانۋ» زەرتحاناسى
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۋنيۆەرسيتەت عىلىمىن جانە ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ قاجەتتىگىن ۇنەمى نازاردا ۇستاپ كەلەدى. تاپسىرماعا سايكەس, «قاشىقتىقتان زوندتاۋ تەحنولوگياسى جانە قولدانۋ» قازاق-قىتاي بىرلەسكەن زەرتحاناسى 2024 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا اشىلدى. قىتاي عىلىم اكادەمياسىنىڭ ەكولوگيا جانە گەوگرافيا ينستيتۋتىمەن بىرلەسىپ قۇرىلعان ورتالىقتا قاشىقتىقتان زوندتاۋ ارقىلى سپۋتنيكتىك جانە گەوكەڭىستىكتىك تالداۋدىڭ وزىق ادىستەرى پايدالانىلادى. ياعني مۇنداعى عالىمدار ورتالىق ازياداعى كليماتتىڭ, ەكولوگيانىڭ وزگەرۋى, قۇرعاقشىلىق, جەردىڭ دەگراداتسياسى, سۋ رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعى جانە كاسپي تەڭىزى دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى سىندى قۇبىلىستارعا ساراپتاما جۇرگىزەدى.
زەرتحانانىڭ نەگىزگى ماقساتى – قورشاعان ورتانىڭ جاي-كۇيىن باعالاۋ جانە بولجامدىق مودەلدەردى دايىندايتىن عىلىمي پلاتفورما قالىپتاستىرۋ.
ءداستۇرلى زەرتتەۋ ورتالىقتارىنان ايىرماشىلىعى – سپۋتنيكتىك كەسكىندەردى, جەردەگى ولشەمدەردى جانە ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارىنان الىنعان دەرەكتەردى بىرىكتىرە وتىرىپ, وڭدەۋدىڭ مۋلتيپلاتفورمالىق تەحنولوگيالارىن قولدانادى. بۇل تابيعي ۇدەرىستەردىڭ الدىن الۋعا جانە ايماقتىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىنا اسەر ەتەتىن نەگىزگى فاكتورلاردى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ويتكەنى قازىرگى تاڭدا ەلىمىز كەشەندى جانە جۇيەلى كوزقاراستى تالاپ ەتەتىن كۇردەلى ەكولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق قيىندىقتارمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. ەكونوميكانىڭ بارلىق سەكتورىنا اسەر ەتەتىن نەگىزگى فاكتورلاردىڭ ءبىرى – جاھاندىق كليماتتىڭ وزگەرۋى. 2050 جىلعا قاراي ماۋسىمدىق كەزەڭنىڭ باستالۋى كەم دەگەندە 10 كۇنگە اۋىسادى دەپ كۇتىلۋدە. سونداي-اق قۇرعاقشىلىق پەن ايازدىڭ جيىلىگى ارتادى. بۇل اگرارلىق سەكتور مەن جالپى ەكونوميكا ءۇشىن قوسىمشا قيىندىقتار تۋدىرادى. كليماتتىڭ وزگەرۋى جاعدايىندا سۋدى ۇنەمدى جۇمساۋ ماڭىزدى بولا تۇسەدى. اتموسفەرالىق اۋانىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ, توپىراقتىڭ لاستانۋىن, اسىرەسە مۇناي ونەركاسىبى دامىعان ايماقتاردا جەردىڭ قۇنارلىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ شۇعىل شارالار قابىلداۋدى قاجەت ەتەدى.
وسى رەتتە قاشىقتىقتان زوندتاۋ تەحنولوگيالارىن قولدانۋ اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارى مەن لاندشافتتاردىڭ جاي-كۇيىنىڭ وزگەرۋىن دالىرەك باقىلاي الادى. قازۇۋ عالىمدارى تابيعي رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ يننوۆاتسيالىق شەشىمىن قاراستىرىپ, «قۇرعاق كليماتتى ايماقتارداعى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ تۇراقتى دامۋى» ۇسىنىسىن ازىرلەپ وتىر. جوبا بويىنشا تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسى قولدانىلىپ, وسىمدىكتەردى كۇندىز ىستىقتان, تۇندە سۋىقتان قورعايتىن «Groasis Waterboxx» قۇرىلعىسى ورناتىلعان «اقىلدى» جىلىجايلار سالۋ كوزدەلەدى. وندا توپىراقتىڭ, ىلعالدىڭ جانە تەمپەراتۋرانىڭ مولشەرى اۆتوماتتى تۇردە باسقارىلىپ, ىلعال ۇستاپ تۇراتىن قوسپالار پايدالانىلادى.
بۇگىنگى تاڭدا فيزيكا-تەحنيكالىق, حيميا جانە حيميالىق تەحنولوگيا, بيولوگيا جانە بيوتەحنولوگيا فاكۋلتەتتەرىنىڭ عالىمدارى سۋدىڭ شىعىنىن رەتتەيتىن جانە وڭتايلى ميكروكليماتتى ساقتايتىن مونيتورينگ جۇيەلەرىن ازىرلەدى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ «جاسىل» تەحنولوگيالار سالاسىنداعى ازىرلەمەلەرى جىلىجايلار مەن اۋىلشارۋاشىلىق نىساندارىن تۇراقتى ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار قازۇۋ عالىمدارى «Plant Factory» (وسىمدىكتەر فابريكاسى) قاعيداتى بويىنشا ەنەرگيا ۇنەمدەيتىن جىلىجايدى ءساتتى سىناقتان وتكىزدى. كوكونىس, جيدەك جانە باسقا داقىلداردى توپىراقسىز, جاساندى ورتادا – قورەكتىك زاتتاردىڭ سۋداعى ەرىتىندىسىندە ءوسىرۋ ءادىسىن ەنگىزدى.
وسى زەرتتەۋلەر مەن ىزدەنىستەر ناتيجەسىندە «قۇرعاق كليماتتى ايماقتارداعى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ تۇراقتى دامۋى» جوباسى دايىندالدى. ارتىقشىلىعى – سۋدى تۇتىنۋدى 30 پايىزعا دەيىن ازايتىپ, ونىمدىلىكتى 15-20 پايىزعا ارتتىرۋعا جانە عىلىمي-تەحنيكالىق بازانى جەتىلدىرۋگە ىقپال ەتەدى. الايدا باستامانى ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قولداۋ قاجەت. سالالىق مينيسترلىكتەردىڭ, اكىمدىكتەردىڭ, عىلىمي ورتالىقتار مەن جەكە بيزنەستىڭ رەسۋرستارىن جەدەل بىرىكتىرۋدى قاجەتسىنەدى. سونىمەن قاتار قاناتقاقتى جوبانى ەنگىزۋگە ارنالعان ناقتى اۋماقتاردى انىقتاپ, قاجەتتى قارجىلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. عالىمدار, ينجەنەرلەر, اگرونومدار مەن ەكونوميستەردەن قۇرالعان پانارالىق جۇمىس توبى قۇرىلۋعا ءتيىس.
مۇنداي كەشەندى ءتاسىل اۋىل شارۋاشىلىعىن قىسقا مەرزىم ىشىندە جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەدى. ۇلتتىق ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن نىعايتادى. قازاقستاندى عىلىم مەن يننوۆاتسيانى تۇراقتى بولاشاق ءۇشىن قولداناتىن مەملەكەت رەتىندە حالىقارالىق ارەنادا تانىتادى. قازۇۋ پيلوتتىق الاڭداردى ىسكە قوسۋ مەن ولاردى ەلىمىزدىڭ قۇرعاق كليماتتى وڭىرلەرىندە كەڭەيتۋگە قاتىستى ەگجەي-تەگجەي ءىس-قيمىل جوسپارىن ۇسىنۋعا دايىن.
«تۇراقتى دامۋ جانە تابيعاتتى ۇتىمدى پايدالانۋ» عىلىمي ورتالىعى
«قاشىقتىقتان زوندتاۋ تەحنولوگياسى جانە قولدانۋ» زەرتحاناسىندا الىنعان سپۋتنيكتىك دەرەكتەردى ءارى قاراي زەرتتەۋ تۇراقتى دامۋ جانە قورشاعان ورتانى باسقارۋ عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ بازاسىندا جۇرگىزىلەدى. بۇل تالداۋلار قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق مىندەتتەرىن شەشۋگە باعىتتالعان. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2029 جىلعا دەيىنگى ۇلتتىق دامۋ جوسپارىنا سايكەس كەلەدى, وندا سۋ تاپشىلىعى قاۋپىن بارىنشا ازايتۋ, اۋانىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ, بيوارتۇرلىلىكتى ساقتاۋ جانە باسقا ماقساتتار قويىلعان.
«تۇراقتى دامۋ جانە تابيعاتتى ۇتىمدى پايدالانۋ» عىلىمي ورتالىعى قۇرامىنا تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىن ىسكە اسىراتىن 10 يننوۆاتسيالىق زەرتحانا كىرەدى. عىلىمي ورتالىق كليمات جانە مودەلدەۋ, تسيفرلىق كارتوگرافيا جانە قولدانبالى گەودەزيا, «GlobalSky» (اتموسفەرالىق زەرتتەۋلەردىڭ يننوۆاتسيالىق زەرتحاناسى), تۇراقتى تۋريزم, سۋ رەسۋرستارىنىڭ ساپاسىن تالداۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەيدى. سونىمەن قاتار لاندشافتتاردىڭ دەگراداتسياسىن گەواقپاراتتىق تالداۋ, گەودەموگرافيالىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر, ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك, توپىراق ەكولوگياسى, قورشاعان ورتانى باقىلاۋ شارالارىن ىسكە اسىرادى.
ورتالىقتىڭ نەگىزگى ماقساتى – قورشاعان ورتانىڭ جاھاندىق وزگەرۋى جاعدايىندا تابيعات پەن قوعامنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىل زاڭدىلىقتارىن انىقتاۋ, قازاقستان وڭىرلەرىن تۇراقتى دامىتۋ ماقساتىندا تابيعي رەسۋرستاردى ۇتىمدى پايدالانۋ بويىنشا جاسىل تەحنولوگيالاردى ازىرلەۋ جانە ەنگىزۋ.
نەگىزگى زەرتتەۋلەردىڭ ىشىندە: گەوجۇيەلەردىڭ, توپىراقتىڭ, رەلەفتىڭ جانە لاندشافتتاردىڭ تابيعي جانە انتروپوگەندىك ديناميكاسى, تابيعاتتى قورعاۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەرىن ازىرلەۋ, تۇراقتى دامۋدىڭ ايماقتىق ەرەكشەلىكتەرى, گەواقپاراتتىق تەحنولوگيالار جانە كارتاعا ءتۇسىرۋ سياقتى باعىتتار بار.
ورتالىق عالىمدارى بيىل باتىس قازاقستان ءوڭىرىنىڭ كليماتتىق وزگەرىسى تۋرالى 60-تان استام كارتا ازىرلەپ شىعاردى. سونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ باتىس ايماعىنداعى لاندشافتتاردىڭ بۇزىلۋ كارتاسى دايىندالدى. اتالعان كارتا ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت قولعا الىنىپ وتىر. 323 كولگە جانە سۋ رەسۋرستارىنا كەشەندى تالداۋ جاسالدى. سول ارقىلى ماڭىزدى ايماقتارداعى سۋ دەڭگەيى انىقتالدى. سونداي-اق كاسپي تەڭىزى دەڭگەيىنىڭ ديناميكاسىنا جانە توپىراق ساپاسىنا مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ, جەراستى سۋلارىن باعالاۋدىڭ ادىستەمەلىك نەگىزدەرى ازىرلەندى.
قازۇۋ عالىمدارىنىڭ ساراپتاماسى بويىنشا, 30 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە ءار ايماقتاعى كليماتتىڭ وزگەرۋىنىڭ بولجامىن ازىرلەۋ اسا قاجەت. سەبەبى جالپى رەسپۋبليكالىق بولجام بولعانىمەن, ايماقتىق جانە ءار وبلىستاعى سۋ باسسەينىنىڭ جەرگىلىكتى ەرەكشەلىكتەرىن, رەسۋرستارىن جانە ەكونوميكالىق قىزمەتتىڭ باسىم باعىتتارىن ەسكەرەتىن ەگجەي-تەگجەيلى ءىس-قيمىل كارتاسى جوق. بۇل كارتا باتىس قازاقستان وبلىسى مەن جايىق وزەنى باسسەينىنە العاش رەت جاسالدى.
قازۇۋ-دىڭ «تۇراقتى دامۋ جانە تابيعاتتى ۇتىمدى پايدالانۋ» عىلىمي ورتالىعىنىڭ فيليالى وتكەن جىلى م.وتەمىس ۇلى اتىنداعى باتىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىندە اشىلدى. ۋنيۆەرسيتەت تەك تۇراقتى دامۋ سالاسىندا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ قانا قويماي, ءوز تاجىريبەسىن وڭىرلىك جوعارى وقۋ ورىندارىمەن بولىسۋدە. ورتالىق زەرتحانالارى جۇرگىزىپ جاتقان زەرتتەۋلەرمەن https://ecokazwest.kz/labs سايتىنان تانىسۋعا بولادى.
ورتالىق ازياداعى تۇراقتى دامۋ ورتالىعى
2024 جىلى 3 شىلدەدە ەكى مەملەكەت باسشىلارى «2025 جىلى قازاقستاندا قىتاي ءتۋريزمى جىلىن وتكىزۋ» تۋرالى شەشىم قابىلدادى. وسى ماقساتتا جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ مەن قىتايدىڭ گونكونگ پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى بىرلەسكەن حاب اشۋعا كەلىستى. كوپ ۇزاماي وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىندا جاڭا ورتالىق قىزمەتىنە كىرىستى. اتاۋلى جىل تۋريستەر لەگىنىڭ ارتۋى مەن شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ كەلۋىنە مۇمكىندىك اشارى ءسوزسىز. بۇل زاماناۋي تسيفرلىق شەشىمدەرگە, بىلىكتى ماماندارعا سۇرانىستى كۇشەيتەدى. تۋريستىك ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق مۇمكىنشىلىگى مەن ءارى قاراي دامۋىن تەرەڭ زەرتتەۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. وسى ماقساتتا قۇرىلعان ورتالىق تۋريزم سالاسىن تسيفرلاندىرۋ جانە تۇراقتى دامىتۋ جولدارىن قاراستىرۋدا. تۋريستەر لەگىن جوسپارلاۋ مەن باسقارۋدىڭ وزىق تاسىلدەرىن مەڭگەرۋ, قوناق كۇتۋ يندۋسترياسىندا جاساندى ينتەللەكتىنى (AI) قولدانۋ تاجىريبەلەرىن ارتتىردى. قازىرگى ساتتە تۋريزم سەكتورىن تسيفرلىق ترانسفورماتسيالاۋ بويىنشا ۇسىنىستار قامتىلعان العاشقى ساراپتامالىق ماتەريالداردى دايىنداپ ۇلگەردى. ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارعا جولداۋعا دايىن.
ورتالىق بىرنەشە نەگىزگى باعىتقا نازار اۋدارىپ وتىر. بىرىنشىدەن, تۋريزم سالاسىنداعى زەرتتەۋلەر مەن ءبىلىم بەرۋ جوبالارى, وعان تۋريستەر لەگىن باسقارۋ, بىلىكتى كادرلاردى دايارلاۋ, تسيفرلىق سەرۆيستەردى ەنگىزۋ جانە اۋماقتاردى جوسپارلاۋ مەحانيزمدەرى جاتادى. سونىڭ ىشىندە «Big Data» مەن گەواقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ دا كىرەدى. ەكىنشىدەن, الەۋمەتتىك ساياسات پەن الەۋمەتتىك جۇمىس ماسەلەلەرى. ءتۋريزمنىڭ قارقىندى ءوسۋىنىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىندار تۇرمىسىنا اسەرى زەردەلەنىپ, ينفراقۇرىلىمدى بەيىمدەۋ, جۇمىسپەن قامتۋدى باسقارۋ جانە حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا ارنالعان شارالار ۇسىنىلادى. ۇشىنشىدەن, تۋريستىك يندۋستريا دامۋىنىڭ ەكونوميكالىق قىرلارىمەن قاتار, مادەني, الەۋمەتتىك جانە ەكولوگيالىق سالدارى دە تالدانادى.
الداعى ۋاقىتتا ورتالىق ءتورت ءىرى عىلىمي-زەرتتەۋ جوباسىن ىسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىر. ولاردىڭ ەكەۋى تۋريزم مەن قوناقجايلىلىق سالاسىنا, ال قالعان ەكەۋى الەۋمەتتىك ساياسات ماسەلەلەرىنە ارنالماق. سونىمەن قاتار تۋريزم مەن الەۋمەتتىك سالاعا جاڭا ماماندار دايارلاۋعا باعىتتالعان اۋقىمدى ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى ازىرلەنۋدە. سالا باسقارۋىنا تارتىلعان مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر ءۇشىن بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرستارىن وتكىزۋ جوسپارلانۋدا.
ءتۋريزمدى تسيفرلىق ترانسفورماتسيالاۋ الەۋەتىن ارتتىرۋعا قوسىمشا رەسۋرس رەتىندە «قازاقستان ءتۋريزمىن باسقارۋدىڭ ۇلتتىق تسيفرلىق ەكوجۇيەسى» اتتى قوسىمشا باستاما قىزمەت ەتپەك. بۇل باستامانىڭ ءمانى – تۋريستەر لەگىن ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە باسقارۋعا, ساياحاتشىلاردىڭ تالعامىن تالداۋعا جانە ينفراقۇرىلىم دامۋىن ۇيلەستىرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن بىرىڭعاي تسيفرلىق پلاتفورما قۇرۋ. وسى پلاتفورمانىڭ نەگىزىندە كاسىپكەرلەر مەن مەملەكەتتىك ورگاندار سۇرانىستى بولجاۋ, ماركەتينگ جۇرگىزۋ جانە ينۆەستيتسيا تارتۋ قۇرالدارىنا قول جەتكىزە الادى. جوبادا جاساندى ينتەللەكت پەن گەواقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ جوسپارلانعان. بۇل تۋريستىك نىسانداردى ورنالاستىرۋ مەن دامىتۋعا بايلانىستى شەشىمدەردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ, ەڭ ءجيى باراتىن ورىندارعا تۇسەتىن جۇكتەمەنى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
گونكونگ پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى ورتالىقتىڭ قىزمەتىنە 126 ميلليون تەڭگە ينۆەستيتسيا ءبولدى. قازىردىڭ وزىندە عىلىمي جانە ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن ىسكە قوسۋعا قاجەتتى بەرىك عىلىمي-قارجىلىق نەگىز بار ەكەنىن ايتۋعا بولادى.
ازياداعى تۇراقتى دامۋ ورتالىعى الداعى ۋاقىتتا ءتۋريزمدى دامىتۋدىڭ زاماناۋي ستراتەگيالارىن ازىرلەۋگە ارنالعان ينتەللەكتۋالدىق پلاتفورما عانا ەمەس, سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك ساياسات سالاسىندا مەملەكەتتىڭ سەنىمدى ارىپتەسىنە اينالا الادى. قوناق كۇتۋ مەن اۋماقتى باسقارۋ سالالارىنداعى ءبىلىمدى, تسيفرلىق شەشىمدەر مەن الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەردى ۇشتاستىرا وتىرىپ, تۋريستىك بەلسەندىلىكتىڭ ارتۋىنا بايلانىستى تۋىندايتىن سىن-تەگەۋرىندەرگە كەشەندى تۇردە جاۋاپ بەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ورتالىقتى دامىتۋ باستاماسىنا مەملەكەت قولداۋ بىلدىرەدى دەپ ءۇمىت ارتامىز.
«Farabi chem science» كلاستەرى
قۇرامىنا توعىز عىلىمي زەرتحانا كىرەتىن «Farabi chem science» كلاستەرىنىڭ ماقساتى – ەكولوگيا, ەنەرگيا كوزدەرى, دارىلىك حيميا, مۇناي حيمياسى جانە ەنەرگيانى كوپ قاجەت ەتەتىن ماتەريالتانۋ سالالارىندا زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ جانە جاڭا شەشىمدەر ازىرلەۋ.
«Farabi chem science» كلاستەرى جاڭا زەرتحانالارمەن جابدىقتالىپ, فيزيكا-حيميالىق زەرتتەۋلەر مەن تالداۋ ادىستەرى ورتالىعى جانە جاڭا حيميالىق تەحنولوگيالار مەن ماتەريالدار عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ بازاسىندا جاسالعان زەرتحانالارمەن دە تولىقتىرىلدى. ماسەلەن, اناليتيكالىق حيميا جانە قورشاعان ورتا زەرتحاناسى, ەلەكتروحيميالىق ءوندىرىس تەحنولوگيالارى زەرتحاناسى, مۇناي حيمياسى زەرتحاناسى, حيميالىق-مەديتسينالىق زەرتحانا, ۇساق ورگانيكالىق سينتەز زەرتحاناسى, ەنەرگيانى كوپ قاجەت ەتەتىن نانوماتەريالدار زەرتحاناسى, وزىق ماتەريالدار زەرتحاناسى جانە «Chemical Coatings Innovations» عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى. سونداي-اق «AlemTrade» دەمەۋشىلىگىمەن ۇيىمداستىرىلعان ماتەريالداردى جوعارى دالدىكتەگى دياگنوستيكالاۋ زەرتحاناسىن دا اتاپ وتكەن ءجون.
عىلىمي زەرتحانالار قورشاعان ورتانى لاستاۋشى زاتتاردى انىقتاۋعا جانە تالداۋعا, حيميالىق قۋات كوزدەرى ءۇشىن جاڭا ماتەريالداردى ازىرلەۋگە, مۇناي حيمياسى سالاسىندا تەرەڭ زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە, وتاندىق بيومەديتسينالىق پرەپاراتتار مەن باكتەرياعا قارسى قورعانىس جابىندارىن ءوندىرۋدىڭ وڭتايلى ادىستەرىن دايىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار مەتالل جانە اعاش كونسترۋكتسيالارى ءۇشىن وتقا ءتوزىمدى جابىنداردى جاساۋ, ەرەكشە قاسيەتتەرى بار بەيورگانيكالىق ماتەريالداردىڭ جاڭا تۇرلەرىن زەرتتەۋ, زاتتار مەن ماتەريالداردى ساندىق جانە ساپالىق تالداۋ بويىنشا قىزمەتتەردى ورىنداۋعا باعىتتالعان.
مۇندا عالىمداردىڭ ەركىن جۇمىس ىستەۋىنە قولايلى جاعداي جاسالىپ, زەرتحانالار سوڭعى ۇلگىدەگى قۇرال-جابدىقتارمەن جابدىقتالعان. قازاقستان رەسپۋبليكاسى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ گرانتتىق جانە باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋ جوبالارى جانە دەمەۋشىلىك سۋبسيديالاردى ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە ساتىپ الىنعان جاڭا تەحنيكانىڭ قۇنى 1 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى.
بۇل زەرتحانالار وپتيكا جانە ەلەكترونيكا سياقتى الدىڭعى قاتارلى سالالاردا سۇرانىسقا يە ليتي تريبوراتى (LBO) نەگىزىندەگى قىمبات جاساندى كريستالداردى ءوسىرۋ تەحنولوگيالارىن ازىرلەدى. ناتري-يوندىق جانە ماگني-يوندىق اككۋمۋلياتورلار ءۇشىن جاڭا ماتەريالدار ازىرلەندى, ءداستۇرلى ليتي-يوندىق باتارەيالاردى الماستىرا الادى. نەمىستىڭ «Lanxess» فيرماسىمەن, رەسەيلىك «سيبۋر» جانە پولشالىق «Synthos» فيرمالارىمەن بىرلەسىپ نيتريل بۋتاديەن كاۋچۋگىن گيدرلەۋ ءۇشىن جاڭا كاتاليزاتورلار جاسالدى.
جاقىندا عانا اشىلعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ گالۆانيكالىق تسەحىندا حالىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا شىعارىلاتىن ءارتۇرلى ماقساتتاعى كورروزياعا قارسى, ساندىك, توزۋعا ءتوزىمدى, ىستىققا ءتوزىمدى جانە باسقا جابىندار جاساۋ ءۇشىن ەلەكتروحيميالىق تەحنولوگيالار كەشەنى ازىرلەندى. سونداي-اق تابيعي تاستان بەرىكتىگى جاعىنان جوعارى جانە قۇرىلىس پەن ونەركاسىپتە كەڭىنەن قولدانىلاتىن پوليمەرلى كومپوزيتتەردى الۋدىڭ تەحنولوگيالارىن ءساتتى ازىرلەپ, ونەركاسىپكە ەنگىزدى. ال مەديتسينا سالاسىندا پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇرام قازاقستاننان الىنعان سينتەتيكالىق جانە وسىمدىك شيكىزاتى نەگىزىندەگى ونشاقتى ءدارى-دارمەكتىڭ, سونىڭ ىشىندە جارالار مەن كۇيىكتەردى ءتيىمدى ەمدەۋگە ارنالعان پوليمەرلى گيدروگەلدەر نەگىزىندەگى يننوۆاتسيالىق ماسكالار مەن تاڭعىشتاردى جاساعانىن ماقتان تۇتادى. حيرۋرگيالىق تىگىستەر مەن يمپلانتتار ءۇشىن باكتەرياعا قارسى جابىنداردى جاساۋدىڭ ماڭىزى زور. شەتەلدىك انالوگتاردان اناعۇرلىم ءتيىمدى, سونىمەن قاتار ءۇش ەسە ارزان. جاپپاي قولدانۋعا قولجەتىمدى جانە ەلدەگى مەديتسينالىق قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن جاقسارتادى. بۇدان بولەك, عىلىمي ورتالىقتا ءبىلىم الۋشى جاستار بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرىپ, ستارتاپ جوبالارىن ىسكە اسىرىپ, مول تاجىريبە جيناقتايدى.
«Chemical coatings innovations» حيميالىق عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى
«عىلىم قورىس اق قولداۋىمەن قازۇۋ بازاسىندا قۇرىلعان «Chemical coatings innovations» عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى – گالۆانيكالىق جانە قولدانبالى ەلەكتروحيميا سالاسىندا قازاقستانداعى كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى. ورتالىقتىڭ ەلەكتروپلاستينالىق شەبەرحاناسى بار. ونىڭ ىشىنە ساپانى باقىلاۋ جانە تەحنولوگيالىق ازىرلەۋ زەرتحاناسى, سونداي-اق كادەسىيلار شىعارۋ جانە قايتا قالپىنا كەلتىرۋ شىعارماشىلىق شەبەرحاناسى كىرەدى. عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىق كومپوزيتسيالىق جانە ءداستۇرلى مەتالل جابىندارىن قولدانۋدان مەتالداردى وڭدەۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيالارىن ازىرلەۋگە دەيىنگى قىزمەتتەردىڭ كەڭ سپەكترىن ۇسىنادى. كورروزياعا ءتوزىمدى وزدىگىنەن ەمدەيتىن جابىنداردى جاساۋ سياقتى جاڭاشىل شەشىمدەرگە ەرەكشە نازار اۋدارىلادى.
گالۆانيكالىق قاپتامالاردى الۋ – ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەلگەن عىلىمي پروتسەسس. دەگەنمەن بۇل باعىتتاعى جۇمىستار ۇنەمى جۇرگىزىلۋدە, ويتكەنى عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس ماتەريالتانۋدا جاڭا شەشىمدەردى قاجەت ەتەدى. ايتا كەتەرلىگى, قازاقستاندا گالۆانيكالىق تسەحتار از جانە تۇتىنۋشىلاردىڭ قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن گالۆانيكالىق تەحنولوگيالاردى ازىرلەۋمەن اينالىساتىن ۇيىمدار ءىس جۇزىندە جوق. بۇل كوپتەگەن ءوندىرىس ءتۇرىنىڭ دامۋىن تەجەيدى. ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ حيميا جانە حيميالىق تەحنولوگيا فاكۋلتەتىندە «حيميالىق جابىندار يننوۆاتسيالارى» عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى قۇرىلدى. العاشقى ءىرى تاپسىرىستى قتج مەن فرانتسۋزدىق «Alstom» تەمىرجول الپاۋىتىنىڭ ەنشىلەس كاسىپورنى «KazElectroPrivod» بەردى. «KazElectroPrivod» بك» جشس حالىقارالىق ستاندارتتارعا جانە «Alstom» تالاپتارىنا سايكەس, قورعانىش جابىندارىن قولدانۋ تەحنولوگيالارى مەن قىزمەتتەرىن الۋ ءۇشىن ەلەكتروحيميالىق تەحنولوگيالاردىڭ تۇتاس كەشەنى بار ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ عالىمدارىنا جۇگىندى.
قازىر عىلىمي وندىرىستىك ورتالىق باسقا تۇتىنۋشىلاردىڭ تاپسىرىستارىن ورىنداۋدا.
«ZTE» زەرتحاناسى
قازىرگى ساتتە «ZTE» كومپانياسى مەنەدجمەنت جانە ساراپتاما باعىتتارى بويىنشا وقىتۋ مەن سەرتيفيكاتتاۋدى باستاپ كەتتى. بىرلەسكەن زەرتحانا ۋلترا جىلدامدىقتى پلاتفورمالار, كوپجيىلىكتى جۇيەلەر, جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارى, ۋلترا كەڭجولاقتى انتەننالار جانە باسقا دا وزىق ازىرلەمەلەرمەن قامتىلعان. بۇل قۇرال-جابدىق جوعارى ونىمدىلىكتى, تومەن كىدىرىستى جانە دەرەكتەردى بەرۋدىڭ سەنىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن 4G جانە 5G جەلىلەرىن قۇرۋ ءۇشىن قولدانىلادى.
سونىمەن قاتار ورتالىق وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەردىڭ تاعىلىمدامادان وتۋىنە جول اشادى. وقۋىن اياقتاعاننان كەيىن تۇلەكتەرگە حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلەتىن سەرتيفيكات تابىستالادى.
«ZTE 5G» تەحنولوگيالارىن ازىرلەۋ جانە كوممەرتسيالاۋ بويىنشا الەمدەگى كوشباسشى بولىپ تابىلادى. كومپانيا ونىمدەرى مەن قىزمەتتەرى الەمنىڭ 160-تان استام ەلىندە ۇسىنىلعان. «ZTE» تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جابدىقتى ۇسىنىپ قانا قويمايدى, سونداي-اق تۇتىنۋشىلىق ەلەكترونيكا, سونىڭ ىشىندە سمارتفوندار سالاسىندا باسەكەگە قابىلەتتى. «ZTE» تەلەفوندارىنىڭ بىرنەشە مودەلدەرى جاھاندىق نارىقتا جوعارى سۇرانىسقا يە.
كريوفيزيكا جانە كريوتەحنولوگيا زەرتحاناسى
مەملەكەت باسشىسى جىل سايىنعى جولداۋلارىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن ودان ءارى دامىتۋ جونىندەگى شارالار قابىلداۋدى جانە بارلىق مەديتسينا مەكەمەلەرىن زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن تولىق جاراقتاندىرۋدى ۇدايى ەسكە سالىپ وتىرادى. فيزيكا-تەحنيكالىق فاكۋلتەتىنىڭ كريوفيزيكا جانە كريوتەحنولوگيالار زەرتحاناسىنىڭ ء«موبيلدى تومەن تەمپەراتۋرالى تەرموتۇراقتاندىرعىش» قۇرىلعىسىن جاساۋ باستاماسى وسى تاپسىرمالارعا نەگىزدەلگەن. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋ ماقساتتارىنا, جوعارى ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2023–2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىنا سايكەس كەلەدى.
ءموبيلدى كريوبوكسى بيولوگيالىق بەلسەندى پرەپاراتتاردى قاشىققا تاسىمالداۋعا جانە ساقتاۋعا ارنالعان. سونداي-اق ۆاكتسينالار, ءتىن ۇلگىلەرى, ءدارى-دارمەكتەر جانە باسقا دا بيولوگيالىق ماتەريالداردىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇل دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارى, توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىكتەرى, ەكولوگيالىق قۇرىلىمدار جانە قازاقستاننىڭ عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى. ويتكەنى بيولوگيالىق ماتەريالداردى سالقىنداتۋ جانە تاسىمالداۋ ءۇشىن قۇرعاق مۇزدى پايدالانۋ ءجيى قولدانىلاتىن ءادىس بولعانىمەن, ونىڭ بىرقاتار كەمشىلىكتەرى بار. بىرىنشىدەن, قۇرعاق مۇزدىڭ قۇنى جوعارى. ەكىنشىدەن, قۇرعاق مۇز ءاردايىم قاجەتتى تەمپەراتۋرالىق رەجىمدى قامتاماسىز ەتە المايدى. تەمپەراتۋرالىق رەجىمنىڭ ساقتالماۋى بيولوگيالىق ماتەريالداردىڭ بۇزىلۋىنا اكەلۋى مۇمكىن. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن سۇيىق ازوت نەگىزىندە جۇمىس ىستەيتىن ءموبيلدى كريوتەرموبوكستاردى پايدالانۋ ۇسىنىلادى. سۇيىق ازوت وتە تومەن تەمپەراتۋرالاردى (-196 °C) ساقتاي الادى. ونىڭ ۇستىنە سۇيىق ازوتتى ءوندىرۋ كەز كەلگەن ءىرى قالادا قولجەتىمدى.
سونىمەن قاتار ءموبيلدى كريوتەرموستابيليزاتوردى ازىرلەۋ كريوگەندىك تەحنولوگيالار سالاسىنداعى زاماناۋي تەندەنتسيالارعا ساي كەلەدى. مەديتسينا, بيوتەحنولوگيالار جانە ەكولوگيا سياقتى ءارتۇرلى سالالاردا بەلسەندى تۇردە ەنگىزىلۋدە. بۇل تەك بيولوگيالىق ماتەريالداردى تاسىمالداۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋمەن شەكتەلمەي, سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتىن دامىتۋعا ىقپال ەتەدى. كريوگەندىك جابدىق نارىعىنا يننوۆاتسيالىق شەشىمدەردى ەنگىزۋگە جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى. ارتىقشىلىعى – ۇنەمدىلىك, شەتەلدىك قىمبات بالامالاردان باس تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جابدىق سىرتقى ەنەرگيا كوزدەرىن قاجەت ەتپەيدى. قۇرىلعىنى قولدانۋ ءۇشىن وپەراتوردىڭ تۇراقتى قاتىسۋى قاجەت ەمەس.
تەرموتۇراقتاندىرعىشتىڭ جۇمىسى سۇيىق ازوت بۋىن قولداناتىن سالقىنداتۋ جۇيەسىنە نەگىزدەلگەن. سالقىنداتۋ ۇدەرىسى سۇيىقتان گازعا وتەتىن فازالىق اۋىسۋ ناتيجەسىندە جۇرەدى. جۇمىس زاتى رەتىندە سۇيىق ازوت قولدانىلادى, ول بۋلانعان كەزدە گاز ءتارىزدى ازوتقا اينالادى. 1 ليتر سۇيىق ازوت بۋلانعاندا شامامەن 720 ليتر گاز ءتارىزدى ازوت پايدا بولادى.
قازۇۋ بازاسىندا بۇدان بولەك, «ورتالىق ازيانى زەرتتەۋ جونىندەگى ارحەوزوولوگيالىق ورتالىق – ZooStan» العاشقى قازاق-فرانتسۋز عىلىمي ورتالىعى, BASF بىرلەسكەن زەرتحاناسى, سوت ساراپتاما ورتالىعى, دارىلىك وسىمدىكتەردى عىلىمي زەرتتەۋ ءوندىرىسى, «Farabi» زاماناۋي وبسەرۆاتورياسى, مي ينستيتۋتى سياقتى ءىرى ورتالىقتار جۇمىس ىستەيدى. سەگىز عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى, 140 زەرتحانا تىركەلگەن. ونىڭ وتىزعا جۋىعى سوڭعى ءبىر جىل ىشىندە اشىلدى. بۇگىنگى تاڭدا 372 عىلىمي جوبا ورىندالۋدا. عىلىمنان تۇسكەن تابىس 2021 جىلى 2782,1 ملرد تەڭگە بولسا, 2025 جىلى 12 662,5 ملرد تەڭگەگە ءوستى.
جاس عالىمداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاعدايلارىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك قولداۋ دا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. سوڭعى ءبىر جىلدا 12 جاس عالىم قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ اتىنان جاڭا پاتەر كىلتىن الدى.
كوشباسشى ۋنيۆەرسيتەت عىلىمي قىزمەتتىڭ بەدەلىن ارتتىرىپ, يننوۆاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدى, بيزنەسپەن ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋدى جانە جاس كادرلاردى قولداۋدى جالعاستىرا بەرەدى. الداعى ۋاقىتتا قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىنداعى ەڭ ءىرى تەحنوپارك, يننوۆاتسيالىق حاب جانە جاساندى ينتەللەكت ورتالىعىن سالۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل باستامالار عىلىمي زەرتتەۋ وقۋ ورنىنىڭ الەۋەتىن ايتارلىقتاي نىعايتادى. وزىق عىلىمي ازىرلەمەلەر مەن يننوۆاتسيالاردى كوممەرتسيالاندىرۋعا قولايلى جاعداي جاسايدى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اكادەميالىق بەدەلىن ءوسىرىپ, ونىڭ حالىقارالىق رەيتينگتەردەگى پوزيتسياسىن نىعايتادى. جەتەكشى عالىمدار مەن ستۋدەنتتەر سانىن ارتتىرىپ, وندىرىستىك جانە مەملەكەتتىك ورگاندارمەن سەرىكتەستىكتى كەڭەيتەدى.
تەحنوپارك پەن يننوۆاتسيالىق ورتالىق ستارتاپتاردى دامىتۋعا جانە الەمدىك ەڭبەك نارىعىنداعى تۇلەكتەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى. قازاقستان ءۇشىن مۇنداي نىسانداردى قۇرۋ عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستى جەدەلدەتۋگە, جوعارى تەحنولوگيالىق سالالارعا ينۆەستيتسيا تارتۋعا جانە يننوۆاتسيالىق ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق جاساندى ينتەللەكت ورتالىعى تسيفرلاندىرۋ جانە ءارتۇرلى سالالاردى زياتكەرلىك تۇرلەندىرۋ بويىنشا مەملەكەتتىك باستامالاردى قولداپ, تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋعا ۇلەس قوسادى. ال بۇل جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ عىلىم, تەحنيكا جانە ەكونوميكا, سونداي-اق ۋنيۆەرسيتەت قىزمەتىن دامىتۋعا جاسالعان ستراتەگيالىق قادام بولارى ءسوزسىز.
جانسەيىت تۇيمەباەۆ,
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ باسقارما توراعاسى – رەكتورى
