كوللاجدى جاساعان – الماس ماناپ, «EQ»
جالپى, بۇگىنگى قوعام ۇمىتا باستاعان ينجەنەر نە كاسىپ؟ ول – عىلىمي جاڭالىقتاردى ونەركاسىپكە ەنگىزىپ, ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋدى كوزدەيتىن جوعارى ءبىلىم جانە بىلىكتى كاسىپ. ينجەنەر – ماتەريالدار مەن قۇرىلعىلاردى ەسەپتەۋ ادىستەرىن تەرەڭ مەڭگەرگەن, سونى ساۋاتتى سىزىپ, وقي الاتىن مامان. سونداي-اق ول – تەحنيكالىق جوبالاۋ جونىندە ۇسىنىس بەرىپ, ونەركاسىپ, تەحنيكا, تەحنولوگيا, ت.ب. نىساندار قۇرىلىسىنىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەلەرىن جاسايتىن, تەحنيكالىق قۇجاتتاردى ازىرلەيتىن, كونسترۋكتسياسىن تالدايتىن, ىسكە قوسۋعا دەيىنگى جۇمىستارىن رەتتەيتىن جوعارى ينتەللەكتۋالدىق-يننوۆاتسيالىق ماماندىق. ينجەنەر – قولدا بار مۇمكىندىكتىڭ ءتيىمدى جاڭا ءادىسىن ەسەپتەپ, قاجەتتى جوبا شەشىمىن تابۋشى.
تاريحىنا كەلسەك, ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ءىى عاسىردا اسكەري مەحانيزمدەردى جاساۋشىلاردى «ينجەنەر» دەپ اتاعان. كەيىن ينجەنەر اتاعى جەكە ادامدارعا بەرىلگەن. مىسالى, مۇنداي اتاققا ايگىلى ونەرتاپقىش لەوناردو دا ۆينچي يە بولعان. ول ءتۇرلى سىزبادان بولەك سۇڭگۋىر كوستيۋم, پاراشيۋت, دەلتاپلان, تىكۇشاق, پروجەكتور, ت.ب. ويلاپ تاپقان. ورتا عاسىردا يراكتان شىققان ءال-جازاري دە ينجەنەر اتانعان. ول تۇرىك ارتىقوعلى اۋلەتىنىڭ سارايلارى ارناپ سۋ سوراتىن بەس مەحانيزم ويلاپ شىعارعان. ونىڭ ەكى جاقتى پورشەندى سورعىش ماشيناسى ماشيناجاساۋ سالاسىندا ماڭىزدى ءرول اتقاردى.
قايتا ورلەۋ داۋىرىندە ۋيليام گيلبەرت ينجەنەر دەڭگەيىنە كوتەرىلىپ, 1600 جىلى «ەلەكتر» تەرمينىنىڭ نەگىزىن قالادى. ال العاشقى بۋ قوزعالتقىشى ماشيناسىن 1698 جىلى اعىلشىننىڭ ينجەنەر-مەحانيگى توماس ساۆەري جاساعان. شوتلاند ينجەنەرى دجەيمس ۋوتت 1768 جىلى ەڭ العاشقى بۋ ماشيناسى قۋاتىنىڭ بىرلىگى رەتىندە ات كۇشىن ەنگىزگەن.
حح عاسىردىڭ تانىمال ينجەنەرياسىندا سەربتىك فيزيك ءارى ينجەنەر نيكولا تەسلانىڭ ورنى بولەك. ول ەلەكتر ماشينالارى قۇرىلىمىن دامىتىپ, 24 ءتۇرىن ۇسىنعان. جاڭا كوممۋتاتور مەن رەگۋلياتور ويلاپ تاپقان. نەمىستىڭ اۆتوينجەنەرى كارل بەنتس 1886 جىلى پاتەنت الىپ, «مەرسەدەس-بەنتس» اۆتوموبيل زاۋىتىنىڭ نەگىزىن قالاعان. رەسەي-نەمىس ينجەنەرى ءارى فيزيگى بوريس فون ياكوبي ايرىقشا ەلەكترقوزعالتقىشتى ومىرگە اكەلدى. فرانتسيا ينجەنەرى ديزەل رۋدولف iشتەن جاناتىن قوزعالتقىش جاساعان. رۋمىن ينجەنەرى ەليسا زامفيرەسكۋ – ينجەنەر دارەجەسىن العان العاشقى ايەلدىڭ ءبىرى. ۋكراينادا تۋعان سەرگەي كورولەۆ – عارىش زىمىرانى نەگىزىن قالاۋشى كونسترۋكتور.
قازاق ينجەنەرلەرىنە كەلسەك, تۇركىستان اۆتونومياسى ۇكىمەتىن باسقارىپ, الاشورداعا مۇشە بولعان مۇحامەدجان تىنىشباي ۇلى – سانكت-پەتەربور يمپەراتورلىق جول قاتىناسى ينستيتۋتىندا وقىعان تۇڭعىش تەمىرجول ينجەنەرى. ول ورتا ازيا تەمىر جولى قۇرىلىسىنا كوپ جاڭالىق ەنگىزدى. ال ايگىلى قانىش ساتباەۆ – 1926 جىلى توم تەحنولوگيا ينستيتۋتىن بىتىرگەن تاۋ-كەن ينجەنەر-گەولوگى. قازاق قىزدارىنان شىققان العاشقى ينجەنەر-مەتاللۋرگ ءمادينا بەگاليەۆا ماسكەۋ ونەركاسىپ اكادەمياسىنان قانات قاققان.
باكۋ قالاسىندا مۇناي ينستيتۋتىندا وقىعان سافي وتەباەۆ, قازاق تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىن بىتىرگەن ءومىرحان بايقوڭىروۆ, حاركوۆ ينجەنەرلىك-قۇرىلىس ينستيتۋتىنىڭ تۇلەگى تولەۋباي ءجۇنىسوۆ, م.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى مەحانيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىن تامامداعان ومىربەك جولداسبەكوۆ قازاقستاندا اتالعان سالالاردىڭ كوشباسشى ينجەنەرلەرى بولىپ, تاجىريبەلىك جانە عىلىمي مەكتەپ قالىپتاستىردى.
كەڭەس تۇسىندا رەسپۋبليكامىزدىڭ جەتەكشى ينجەنەرلەرى قاتارىندا قازاقستان باسشىسى دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى دىنمۇحامەد قوناەۆ تا بار. ول ماسكەۋ ءتۇستى مەتالل ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ, ەلەۋلى ۋاقىت تاۋ-كەن ءوندىرىسى سالاسىندا قىزمەت ىستەدى. كەيىن ء«سىز تالاي قىزمەت اتقاردىڭىز؟ سونىڭ ىشىندە قايسىسىن اتى-جونىڭىزدەن سوڭ ءبىرىنشى تۇرعانىن قالايسىز؟» دەپ سۇراعاندا, قايراتكەر: «تاۋ-كەن ينجەنەرى!» دەپ جاۋاپ بەرىپتى.
مىنە, وسى ۇستانىم ينجەنەر ماماندىعىنىڭ بيلىك لاۋازىمىنان دا جوعارى جانە قادىرلى ەكەنىن كورسەتەدى.
سونىمەن, بۇگىن ەلىمىزدە ينجەنەر ماماندىقتارى دايارلانا ما؟ جۇرتتىڭ ءبارى «قالايشا دايارلانبايدى؟» دەپ ويلاۋى مۇمكىن. بىراق قازىرگى قولدانىلىمداعى ماماندىقتار جىكتەمەسىندە (كلاسسيفيكاتور) «ينجەنەريا جانە ينجەنەرلىك ءىس» ىشكى باعىت رەتىندە كورسەتىلگەن دە, وسى سالاداعى ماماندىقتىڭ ءبارى «تەحنيكا عىلىمى جانە تەحنولوگيا» دەپ جۇيەلەنگەن (باكالاۆرياتتا دا, ماگيستراتۋرادا دا, دوكتورانتۋرادا دا). ياعني بۇگىنگى قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى «ينجەنەر» ديپلومىن الىپ شىقپايدى.
مىسالى, كلاسسيفيكاتوردا «ينجەنەرلىك, وڭدەۋ جانە قۇرىلىس سالالارى» دەگەن جالپى باعىتتا, ال ىشتەي «ينجەنەريا جانە ينجەنەرلىك ءىس» دەپ كورسەتىلگەن باعىتتا وقىعان باكالاۆريات تۇلەگىنىڭ الاتىن دارەجەسى – «تەحنيكا جانە تەحنولوگيا باكالاۆرى». سوندا «ينجەنەر» اتى مەن زاتى قايدا كەتتى؟ ساۋاتتى ادام ينجەنەريا مەن تەحنولوگيانى اجىراتا الادى دەپ ويلايمىز.
راس, ەلىمىز تەحنيكالىق ماماندىقتارعا باسا نازار اۋدارىپ, ستۋدەنتتەرگە زاماناۋي ءبىلىم بەرۋگە تىرىسىپ-اق جاتىر. بۇل ۇدەرىستە جاڭا ءبىلىم باعدارلامالارىن ەنگىزۋ كەڭىنەن قولعا الىندى. بىراق, وكىنىشكە قاراي, مەملەكەتتەگى عىلىمي-تەحنيكالىق كەشەننىڭ دامۋىندا ينجەنەرلىك وي, تۇجىرىمداما, كوزقاراس كەمشىن ءتۇسىپ جاتقانى بايقالادى. ويتكەنى ناق وسى ينجەنەرلىك سالا جاڭا يننوۆاتسيالىق تەحنيكالارعا, قىزمەتتەرگە, تەحنولوگيالارعا ءزارۋ.
جوعارى مەكتەپ بىتىرۋشىلەرى تەحنيكالىق, سونىڭ ىشىندە ينجەنەرلىك ماماندىق الماي وتىرعانى ءبىزدى قاتتى تولعاندىرادى. مۇنىڭ سەبەبى دە بار. قازاقستان 2010 جىلى ەۋروپالىق جوعارى ءبىلىم كەڭىستىگىنە ەنىپ, بولون ۇدەرىسىنىڭ (پروتسەسىنىڭ) مۇشەسى بولدى. وسى ارقىلى وتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەر ءبىلىم باعدارلامالارىن «حالىقارالىق ستاندارتقا» سايكەستەندىردى. ءيا, ءبىز ءوزىمىز سولاي دەيمىز. الايدا وزعان ەلدەر ءۇشىن ونداي ستاندارت – شارتتى جانە ولار «الەمدىك ستاندارت» دەگەن ۇعىمدى مۇلدە قولدانبايدى.
ءسويتىپ, باكالاۆريات, ماگيستراتۋرا ءبىلىم باعدارلامالارىن بىتىرگەن جاس مامان رەسمي دە, ديپلوم جۇزىندە دە ينجەنەر ەمەس. بۇل جەردە ونىڭ ساپاسى تۋرالى اڭگىمە بولەك. ال ەلىمىزدىڭ كاسىپورىندارىندا, وندىرىسىندە «ينجەنەر» دەگەن بىرلىك بار جانە وسى ينجەنەر ماماندىعىنا بايقاۋ جاريالاپ جاتادى. سوندا سالا باسشىلارى ديپلومىندا «ينجەنەر» دەگەن ماماندىعى جازىلعان ادامدى قايدان تاپپاق؟ مۇنى ولار قالاي تۇسىندىرەدى ەكەن؟
وسى وزەكتى ماسەلەنىڭ جالعىز شەشىمى بار. ەگەر كاسىبي, ساپالى ينجەنەرلەردى قازىر ءوزىمىز دايارلاماساق, بولاشاقتا شەتەلدەن قوماقتى قارجىعا شاقىرۋعا ءماجبۇر بولامىز. وكىنىشتىسى, بۇل ماسەلەنى اتقارۋشى بيلىكتەگى جاۋاپتى ازاماتتار بىلمەيدى. ءتىپتى ۋنيۆەرسيتەت باسقارىپ وتىرعان كەيبىر رەكتورلار دا تۇسىنە بەرمەيدى. سەبەبى ولاردىڭ كوپشىلىگى ينجەنەر ماماندىعىنىڭ مانىنەن, باستان كەشىپ جاتقان قيىندىعىنان حابارسىز.
الەم وسى جاعدايعا قالاي قارايدى؟ مىسالى, امەريكا, قىتاي, رەسەي سياقتى ەلدەر ينجەنەر دايارلاۋدا جوعارى دەڭگەيلى ءبىلىم جۇيەسىنىڭ ساپاسىمەن تانىمال. ولاردىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرى ينجەنەريا سالاسىندا وزىق باعدارلامالار ۇسىنىپ, ءۇزىلىسسىز مامان ازىرلەپ كەلەدى.
اتاپ ايتساق, امەريكا قۇراما شتاتتارىندا ماسساچۋسەتس تەحنولوگيا ۋنيۆەرسيتەتى (MIT), كاليفورنيا تەحنولوگيا ۋنيۆەرسيتەتى (Caltech), ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتى – الەمدەگى ەڭ جاقسى ينجەنەرلىك مەكتەپتەر. سونىمەن قاتار اقش-تا كوپ ۋنيۆەرسيتەت ينجەنەرلىك زەرتتەۋلەرگە وتە قوماقتى قاراجات بولەدى.
الىپ قىتاي كەيىنگى ونجىلدىقتا جوعارى تەحنيكالىق ءبىلىم سالاسىنا ۇلكەن ينۆەستيتسيا قۇيىپ, تسينحۋا ۋنيۆەرسيتەتى, بەيجىڭ ۋنيۆەرسيتەتى, شانحاي تسزياو تون ۋنيۆەرسيتەتى, ت.ب. جوعارى وقۋ ورىندارىن الەمدىك ينجەنەرلىك ءبىلىمنىڭ بيىك دەڭگەيىنە جەتكىزدى.
كورشى رەسەيدە ينجەنەرلىك ءبىلىم باعدارلامالارى بايىرعى ءداستۇرىن ساقتاپ وتىر. ءتۇرلى قيىندىققا قاراماي, ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, سانكت-پەتەربور مەملەكەتتىك پوليتەحنيكا ۋنيۆەرسيتەتى, ماسكەۋ اۆياتسيا ينستيتۋتى, ت.ب. ساپالى ينجەنەر ازىرلەۋمەن تانىمال.
البەتتە, ينجەنەرلىك جانە عىلىمي-تەحنيكالىق دامۋعا سايكەس وسى سالا ءار كەز ءبىلىم جۇيەسىن ءۇزىلىسسىز جەتىلدىرۋگە ءتيىس. ۋنيۆەرسيتەتتەردە ينجەنەر دايارلاۋدىڭ نەگىزگى ماڭىزدى پاندەرى – «ماتەريالدار كەدەرگىسى» (سوپرومات), «قۇرىلىس مەحانيكاسى», «سىزبا گەومەتريا مەن ينجەنەرلىك گرافيكا», ت.ب.
وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدە جىلدان-جىلعا وسى پاندەردىڭ ساپالى وقىتۋشىلارى دا, عالىمدارى دا ازايىپ كەلەدى. نەگە؟ ويتكەنى بۇرىنعى ينجەنەر ماماندارىن ازىرلەيتىن وقۋ ورىندارىنىڭ جاڭا باسشىلىعى جانە مينيسترلىكتەگى ءبىلىم باعدارلامالارىنا جاۋاپ بەرەتىن قۇرىلىمدار وسى كلاسسيكالىق پاندەردىڭ ءمانىن جىلدان-جىلعا قىسقارتۋمەن, ويلانباي «وڭتايلاندىرۋمەن» (جابۋمەن) اينالىسقانى جاسىرىن ەمەس...
مۇنى ايتامىز-اۋ, ينجەنەرلىك باعىت پەن پاندەردىڭ ۇيلەستىرۋشىسى ۋنيۆەرسيتەتتەردەگى ءداستۇرلى كافەدرانىڭ كوبى جابىلدى. ماسەلەن, ينجەنەرلىك ماماندىقتاردىڭ كۇرەتامىرى – «سىزبا گەومەتريا» ءپانى بولسا, ەلىمىزدە «سىزبا گەومەترياسى» كافەدرالارى تۇگەل دەرلىك قىسقارتىلدى. الىسقا بارمايىق, ءبىر عانا ماسكەۋ تەمىرجول ۋنيۆەرسيتەتىندە «سىزبا گەومەترياسى» كافەدراسىنىڭ ء(تۇرلى ءوندىرىس باعىتى بويىنشا) سانى – 7. ال ماسكەۋ تاۋ-كەن ۋنيۆەرسيتەتىندەگى «سىزبا گەومەترياسى» كافەدراسىندا 100-گە تارتا پروفەسسور, دوتسەنت قىزمەت ىستەيدى. بەلارۋس ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە 30–40 ماماننان تۇراتىن ەكى «سىزبا گەومەترياسى» كافەدراسى بار. ينجەنەرلىك ماماندىقتاردىڭ اسىل ارقاۋى سىندى ايگىلى «ماتەريالدار كەدەرگىسى» (سوپرومات) كافەدرالارىنىڭ دا الدەقاشان يمانى ءۇيىرىلدى. ءبىز, وسى سالانىڭ ماماندارى, بۇل «جويۋ مەن قۇرتۋدىڭ» سەبەبىن جاقسى بىلەمىز, بىراق اۋىر سالدارىنا كۇنى-ءتۇنى قام جەيمىز. مۇنى جالپاق تىلدە تۇسىندىرسەك, «قازاقستاندا ساۋاتتى ينجەنەر بولماسىن! ينجەنەرلىك ءداستۇر جويىلسىن!» دەگەن جامان تىلەۋ. ادىلەتتىلىك كەزەڭىندە وسىنى كورە تۇرا ۇندەمەي قالۋدى جاۋاپسىزدىق سانايمىز.
ينجەنەرلىك ماماندىقتاردا وقىتىلاتىن باستى كۋرستارعا (پاندەرگە) كەلەيىك. ەڭ سۇبەلىسى – «ماتەريالدار كەدەرگىسى» (سوپرومات) كوبىنەسە قۇرىلىس جانە ماشينا جاساۋ سالالارىنداعى ءبىلىم باعدارلامالارىندا وقىتىلادى. ول – ماتەريالداردىڭ مەحانيكالىق قاسيەتىن, ارەكەت كەزىندەگى بەرىكتىگىن تۇسىنۋگە كومەكتەسەتىن ءپان. قۇرىلىمدىق ەلەمەنتتەردى جوبالاۋ مەن باعالاۋدى ۇيرەتەدى. باستى ماقساتى – ينجەنەرلەرگە ماتەريالداردىڭ مەحانيكالىق سيپاتتامالارىن, سونىڭ ىشىندە سەرپىندىلىكتى, پلاستيكالىقتى, توزۋ تەورياسىن مەڭگەرتۋ. بۇل كەز كەلگەن ينجەنەرلىك جوبادا ماتەريالداردى دۇرىس تاڭداۋدى جانە جوبالانعان قۇرىلىمنىڭ سەنىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋدى ەسەپتەۋىن ۇيرەتەدى.
كەلەسى ءپان – «قۇرىلىس مەحانيكاسى». بۇل – كوبىنەسە قۇرىلىس ينجەنەرياسىمەن, تەحنولوگياسىمەن, جوبالاۋمەن اينالىساتىن ينجەنەرلەردى دايارلاۋدا قاجەت ءپان. ول قۇرىلىمدىق ەلەمەنتتەردىڭ, اتاپ ايتساق, باعانداردىڭ, ارالىقتاردىڭ, جابىنداردىڭ مەحانيكالىق قاسيەتتەرىن ءبىلۋ مەن ەسەپتەۋ ءۇشىن كەرەك. ستۋدەنت بۇل پاننەن كۇشتەردىڭ اسەرىنەن پايدا بولاتىن ىشكى ەرەكشەلىكتەر مەن دەفورماتسيالاردى ەسەپتەۋدى ۇيرەنەدى.
«سىزبا گەومەترياسى مەن ينجەنەرلىك گرافيكا» – ينجەنەرلەر ءۇشىن وتە ماڭىزدى ءپاننىڭ ءبىرى. سىزبا گەومەترياسى, بىرىنشىدەن, كەلەشەك ينجەنەرلەردى كەڭىستىكتە ويلاۋ قابىلەتىن قالىپتاستىرىپ, ارتتىرادى. ولاردىڭ كرەاتيۆتى جوبالار جاساۋى مەن شىعارماشىلىق الەۋەتىن ارتتىرادى. ەكىنشىدەن, ولشەمدەردى, كورنەكى كەسكىندەردى, گەومەتريالىق پىشىندەردى زەرتتەۋدى, ولاردىڭ اراسىنداعى ينجەنەرلىك تۇرعىلىقتى جانە ولشەم ەسەپتەرىن شەشۋدى جانە تۇزۋلەر, جازىقتىقتار, بەتتەر, ءوزارا قارىم-قاتىناستارىن ناقتى بەينەلەنۋدى ۇيرەتەدى. سونىمەن بىرگە ينجەنەرلىك گرافيكا ۆيزۋالدى اقپاراتتى ناقتى تەحنيكالىق سىزبالارعا اينالدىرۋعا, قۇرىلىمدار مەن ماشينا بولشەكتەرىنىڭ سىزبالارىن دۇرىس جانە ءدال جاساۋعا باۋليدى.
مىنە, ينجەنەرلىك ءبىلىم باعدارلامالارى ماماندىعىنا ساي وسىنداي ارنايى پاندەردى دە ۇسىنىپ, ستۋدەنتتەردىڭ تەوريالىق بىلىمدەرىن تەرەڭدەتىپ, الەمدىك جوبالار مەن مىندەتتەردى ورىنداۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزادى.
ەڭ سوراقىسى, جوعارىدا اتالعان پاندەردى قازىرگى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ كوبى ءبىلىم باعدارلامالارىنا قوسپاعان. نەگە؟ ايتاتىن مامان بولماعان با, الدە ادەيى «سابوتاج» جاسالىنعان با؟ مۇنىڭ باستى سەبەبى – ۋنيۆەرسيتەتتەر شارتتى اۆتونومياعا كوشىپ, ينجەنەر مامانداردى دايارلاۋدىڭ ورتاق ساۋاتتى تۇجىرىمداماسىن ازىرلەمەگەندىكتەن. بۇل كوزقاراس ەلدىڭ ينجەنەرلىك دامۋىنىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىنە بالتا شاۋىپ وتىرعانداي. وسى ماسەلە پارلامەنتتەگى دەپۋتاتتاردى جانە سالانىڭ جاۋاپتى قۇرىلىمدارىن ويلاندىرماعانى قىزىق كورىنەدى. ايگىلى ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ دابىل قاقپاي وتىرعانىنا دا تاڭبىز. اتى دارداي ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەميا ەلىمىزدەگى ينجەنەرلىك جوعارى ءبىلىمنىڭ جاي-جاپسارىنان, اسىرەسە ءبىلىم باعدارلامالارىنىڭ اتى مەن زاتىنان, مازمۇنىنان, ساپاسىنان حاباردار ما ەكەن؟..
بيىل بۋرابايدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا ءار عىلىم سالاسى قاۋىمداستىعىنىڭ (اسسوتسياتسياسى) قاجەتتىگى تۋرالى ماسەلە كوتەرىلدى. راسىندا, سونداي ورتاق ۇيىمنىڭ جوقتىعىنان ءبىزدىڭ ءۇنىمىز باسەڭ نەمەسە وزەكتى پىكىرىمىز ءتيىستى ورىندارعا جەتپەيدى.
سونىمەن بىرگە بۇل وزەكتى ماسەلە ورتا مەكتەپتەن باستاۋ الاتىنىن ۇمىتپالىق. قازىر مەكتەپتە ءداستۇرلى «سىزۋ» ءپانى نەگىزگى پاندەر قاتارىنان الدەقاشان شىققان. ونى كۇلدىبادام «گرافيكا جانە جوبالاۋ» اتاۋىنا اۋىستىرعان. الايدا مۇنداي ءپاندى وقىتاتىن كاسىبي ديپلومدى مۇعالىم جوق. سەبەبى ەلدە بىردە-ءبىر وقۋ ورىن مۇنداي باعىتتا باكالاۆر, ماگيستر دايارلامايدى. ال «سىزۋ» ءپانى – حالىقارالىق تەحنيكا ءتىلى, تەحنيكا ءپانىنىڭ الىپپەسى. وسىلايشا, وقۋشىلاردىڭ بولاشاق ينجەنەر بولامىن دەگەن قۇقىن شەكتەپ, ساۋاتسىزدىققا قولدان جول اشىپ وتىرعانىمىزعا كۇيىنەمىز. بىزدىڭشە, مەكتەپ جۇيەسىنە انا ءتىلى, ورىس ءتىلى, اعىلشىن ءتىلى قانداي كەرەك بولسا, تەحنيكالىق ءتىل – «سىزۋ» سونداي كەرەك. بۇل – اكسيوما!
قورىتا ايتقاندا, پرەزيدەنتىمىز ەلىمىزدەگى ءوندىرىس پەن ونەركاسىپتى كوتەرۋدى مىندەتتەپ وتىرعان كەزەڭدە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ينجەنەرلىك ءبىلىم باعدارلامالارىن قايتا قاراپ, ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىقتى تەڭ ەنگىزۋى قاجەت دەپ ويلايمىز. ول ءۇشىن مىنانى ۇسىنامىز:
بىرىنشىدەن, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى ماماندىقتار جىكتەمەسىنە (كلاسسيفيكاتور) «ينجەنەر» ماماندىعىن ناقتى جانە جۇيەلى ەنگىزۋدى قاراستىرعانى ءجون. مىسالى, قۇرىلىس سالاسى تۇلەگىنە ديپلوم بەرەردە «دارەجە» دەگەن جەرگە «قۇرىلىس باكالاۆرى» (نەمەسە ماگيسترى), ء«بىلىم بەرۋ باعدارلاماسى بويىنشا» دەگەن تۇسقا «ينجەنەر ءىسى» دەۋ اقىلعا سىيىمدى.
ەكىنشىدەن, «ينجەنەر» ماماندىعىنىڭ ء(تۇرلى سالاداعى) ءبىلىم باعدارلامالارىن (باكالاۆر, ماگيستراتۋرا, دوكتورانتۋرا) ازىرلەۋ ماقساتىندا اقش, قىتاي, رەسەي ۋنيۆەرسيتەتتەرى تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ زەرتتەپ-زەردەلەيتىن جۇمىس كوميسسياسىن قۇرۋ كەرەك.
ۇشىنشىدەن, ءبىلىم جۇيەسى ساباقتاستىعىن ساقتاۋ جولىندا ورتا ءبىلىم جۇيەسىنە كلاسسيكالىق «سىزۋ» ءپانىن قايتا ەنگىزۋدى نەمەسە ەندى عانا تاجىريبەگە ەنگىزىلگەن «گرافيكا جانە جوبالاۋ» ءپانى ماماندارىن پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەردە دايارلاۋدى جان-جاقتى ويلاستىرعان ابزال.
اۋەز بايدىبەكوۆ,
ينجەنەر, پروفەسسور, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
