الاش ارىسى م.دۋلات ۇلىنىڭ كۇرەسكەرلىك جولعا ءتۇسىپ, قايراتكەر رەتىندە قالىپتاسۋىنا ا.بايتۇرسىن ۇلى ىقپال ەتتى. ايتالىق, 1904 جىلدىڭ باسىندا ا.بايتۇرسىن ۇلى مەن م.دۋلات ۇلى الاش ازاماتتارىن پاتشاعا قارسى كۇرەسكە شاقىرىپ, ۇندەۋلەر تاراتادى. بۇل تۋراسىندا مىرجاقىپتانۋشى عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مارات ابسەمەتوۆ بىلاي دەپ جازادى: «جاقاڭ 1905 جىلى 17 قازاندا رەسەي ۇكىمەتىنە قازاق حالقى اتىنان جولدانعان قارقارالى قۇزىرحاتىن دايىنداۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى... 1905–1907 جىلدارى زايسان ۋەزىندەگى بەكمۇحامبەت قاجى اشقان قازاق مەكتەبىندە ساباق بەرەدى». كەيىن م.دۋلات ۇلى ومبى قالاسىندا مۇستافا شوقاي, حالەل دوسمۇحامەد ۇلى جانە باسقا ۇلت بەلسەندىلەرىمەن كەزدەسەدى.
گازەتتىڭ قوعامداعى رولىنە ءمان بەرگەن مىرجاقىپ «سەركە» گازەتىنىڭ اشىلۋىنا مۇرىندىق بولادى. گازەتتىڭ العاشقى نومىرىندە ونىڭ «قازاق جاستارىنا» دەگەن ولەڭى باسىلادى. 2-نومىرىندە ء«بىزدىڭ ماقساتىمىز» اتتى ماقالاسى جارىق كورەدى. وندا مىرجاقىپ 1905 جىلى قارقارالىداعى باسكوتەرۋ مەن ورالداعى سەزدە قازاق حالقىنىڭ ايتقان تالاپتارىن جيناقتاپ كورسەتەدى. اقيقاتتى اشىق ايتادى. سول ءۇشىن پەتەربۋرگ ءباسپاسوز ىستەرى كوميتەتى «گازەتتىڭ وسى نومىرىنە قاتىستى بارلىق ادامدار جاۋاپقا تارتىلسىن» دەگەن شەشىم قابىلدايدى. ايتسە دە مىرجاقىپ كۇرەسكەرلىك جولىنان تايمايدى. مۇنىڭ ءبارى مىرجاقىپتىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك كوزقاراسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلكەن ىقپال ەتتى.
مىرجاقىپتىڭ كوسەمسوزدەرى, ادەبي-كوركەم سىندارى, وزگە دە ماتەريالدارى «سەركە», «قازاق», «بىرلىك تۋى», «كەدەي ءسوزى», «اق جول», «اۋىل ءتىلى», «ەڭبەكشى قازاق», «اۋىل» گازەتتەرى مەن «ايقاپ», «قىزىل قازاقستان» جۋرنالدارىندا جارىق كوردى. ول جۋرناليست رەتىندە «ەڭبەكشى قازاق», «اۋىل ءتىلى», «اق جول» گازەتتەرىندە قىزمەت ەتەدى. قازاق ەلىندەگى جىلت ەتكەن جاقسى جاڭالىققا قۋانادى. ايتالىق, «ايقاپ» جۋرنالى شىعا باستاعاندا, كوڭىلى تولىپ:
«بۇل حابار قۋاندىرار ەلدى بايتاق,
كەرەگىن ءباسپاسوزدىڭ كەلگەن بايقاپ.
جاساسىن, عۇمىرلى بوپ ەندى «ايقاپ», دەپ قۇتتىقتاۋىن جولدايدى.
مىرجاقىپتىڭ «اق جول» گازەتىندەگى قىزمەتىنە قاتىستى تۇرار رىسقۇلوۆ: «گازەتتىڭ باس ماقالالارى مەن نەگىزگى ماقالالارىنىڭ ءبارىن دەرلىك دۋلات ۇلى جازدى. «اق جول» – دۋلات ۇلى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى, «الاشورداشىل» «قازاقتى» جالعاستىرعان ونىڭ پەرزەنتى» دەگەن.
قازاق ءباسپاسوزىنىڭ كوشباسشىسى سانالاتىن «قازاق» گازەتىن شىعارۋشىلار احمەت پەن مىرجاقىپ ەدى. بۇل تۇرعىدا, اسىرەسە اقاڭنىڭ ەڭبەگىن جوعارى باعالاعان مىرجاقىپ بىلاي دەپ جازادى: «پۋبليتسيست رەتىندە ا.بايتۇرسىن ۇلى ەشقانداي قاراجات قورى بولماسا دا, 1913 جىلدىڭ باسىندا ورىنبوردا شىن مانىندەگى تۇڭعىش قازاق گازەتى «قازاقتىڭ» نەگىزىن قالاپ, ونىڭ بەتىندە قازاق حالقىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن باتىل ءسوز ەتىپ وتىردى». م.دۋلات ۇلى 1914 جىلدىڭ 12 مامىرىنان باستاپ گازەتتىڭ ەكىنشى رەداكتورى, ال 1917 جىلدىڭ 28 شىلدەسىنەن كەيىن گازەتتىڭ نەگىزگى ۇيىمداستىرۋشىسى بولدى.
1926 جىلى جاريالانعان «قازاق ءتىلىنىڭ مۇڭى» دەگەن ماقالاسىندا ءتىلدىڭ قولدانىلۋ كورىكسىزدىگىنە, ەرتەڭگىسىنە الاڭدايدى: «مەن زامانىندا قانداي ەدىم؟ مەن اقىن, شەشەن, ءدىلمار بابالارىڭنىڭ بۇلبۇلداي سايراعان ءتىلى ەدىم. ءمولدىر سۋداي تازا ەدىم. جارعا سوققان ەكپىندى ەدىم. مەن ناركەسكەندەي وتكىر ەدىم. ەندى قاندايمىن؟ كىرلەنىپ بارامىن, بىلعانىپ بارامىن. جاسىدىم, مۇقالدىم. مەن نە كورمەدىم. ماعان اكەلىپ اراب, پارسىنى قوستى. بەرتىن كەلە شۇلدىرلەتىپ نوعايدى, بىلدىرلاتىپ ورىستى ارالاستىردى. ءبىر كۇندەردە مەنى مۇلدە جوق قىلعىسى كەلگەندەر دە بولدى». قازىرگى حالىققا وي سالاتىن سالماقتى, تەگەۋرىندى سوزدەر. ونىڭ ۇلت مۇددەسى ءۇشىن كۇرەسكەنىن, قايراتكەرلىك قىرىن كوسەمسوزدەرى تانىتا تۇسەدى, سولاردىڭ بىرنەشەۋىن كەلتىرەلىك:
«وزىنەن باسقانىڭ تىلەگىن تىلەي الماعان, ارىن, يمانىن قارا باسىنىڭ پايداسى ءۇشىن قىسقا كۇندە قىرىق ساتاتىن سوعىلعانداردان قانى تامىپ تۇرعان ۇلتشىل ارتىق».
«حالىققا قىزمەت ەتەمىن دەگەن كىسىگە ءبارىبىر: دەپۋتات بول, گازەت شىعار...».
ء«وزىنىڭ تاريحىن جوعالتقان ۇلت, ءوزىنىڭ تاريحىن ۇمىتقان ەل قايدا ءجۇرىپ, قايدا تۇرعاندىعىن, نە ىستەپ, نە قويعاندىعىن بىلمەيدى, كەلەشەكتە باسىنا قانداي كۇن تۋاتىنىنا كوزى جەتپەيدى».
«مەكتەپ سانى كوبەيۋىمەن قاتار, وقۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ كەرەك».
«ۇلت اسكەرى ەل قورعانى ەكەنىن ەستەن شىعارماي, ەندىگى ۇرانىمىزدىڭ ءبىرى وسى بولۋى كەرەك».
ۇلتتىق رۋحتى كوتەرەتىن, نامىستى جانيتىن جالىندى سوزدەرىمەن جاستاردى جىگەرلەندىرىپ وتىرعان داۋىلپاز اقىن «جاس قازاقتار, قايداسىڭ؟» دەپ, بىلايشا ءۇن قاتادى:
«جاتپالىق, جاستار, جاتپالىق,
جاسقانبا, جولىڭ اشىلسىن.
باقشاسىندا حالىقتىڭ
بۇلبۇل بوپ ءتىلىڭ سايراسىن!».
سونداي-اق «ماديار» دەگەن بۇركەنشىك اتپەن جازعان ماقالالارىنىڭ بىرىندە مىرجاقىپ:
«اتقا مىنگەن ازامات! سەندەرگە ەل كەرەك بولسا, جۇرت كەرەك بولسا, باسشىلىق قىلىپ, الاشتى امان ساقتاۋ قامىنا كىرىسىڭدەر!» دەپ, قازاق حالقىنا ۇندەۋ تاستايدى.
قايراتكەردىڭ ۇلتتىق رۋح, انا ءتىلى, مەملەكەتشىلدىك, ادەبيەت, مادەنيەت, وقۋ-اعارتۋ, ساياسات جانە ت.ب. ماسەلەلەرگە قاتىستى وي-پىكىرلەرى وزەكتىلىگىمەن, ومىرشەڭدىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. شىعارماشىلىق مۇراسىندا «ەسەپ قۇرالى», «باقىتسىز جامال», «ازامات», «تەرمە» جانە ت.ب. كىتاپتارى ەرەكشە ورىن الادى. مىرجاقىپ «الاش ۇرانى», «الاش مارشى» ولەڭدەرىنە ءان دە شىعارعان.
مىرجاقىپ دەگەندە, الدىمەن ونىڭ «ويان, قازاق!» دەگەن ءسوزى تىلگە ورالادى. مۇنداي الەۋەتتى, ەلەڭ ەتكىزەر تەگەۋرىندى ءسوزدى حالىققا جاناشىر, ەل مۇددەسىن كوزدەيتىن ازامات قانا ايتا الادى. ءسويتىپ, ول 1909 جىلى تۋعان حالقىنا:
«كوزىڭدى اش, ويان, قازاق, كوتەر باستى,
وتكىزبەي قاراڭعىدا بەكەر جاستى.
جەر كەتتى, ءدىن ناشارلاپ, حال ھاراب بوپ,
قازاعىم, ەندى جاتۋ جاراماس-تى»
دەپ جار سالادى. تۇڭعىش ولەڭدەر جيناعى 1909 جىلى قازان قالاسىندا «ويان, قازاق!» دەگەن اتپەن باسىلىپ شىقتى. مىرجاقىپتى التى الاشقا تانىتقان – وسى تۋىندىسى. بۇل جيناق قىرىم, كاۆكاز, تۇركياعا دەيىن تاراپ كەتەدى. مىرجاقىپتانۋشى عالىم م.ابسامەتوۆتىڭ جازۋىنشا, م.دۋلات ۇلىن ۇستاز تۇتقان, ازاتتىقتى اڭساعان ازاماتتاردىڭ قاتارىندا تۇركيانىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى مۇستافا كەمال اتاتۇرىك بولعان. ول «ويان, قازاق!» كىتابىن تۇرىك تىلىنە اۋدارتقان. وسى كىتاپتىڭ اسەرىمەن «ويان, تۇرىك!» دەگەن اتپەن كىتاپ باسىلىپ شىققان.
مىرجاقىپقا ۇلكەن كومەك كورسەتىپ, «سەركە» گازەتىنىڭ ەكى ءنومىرىن شىعارعان تاتار باسپاگەرى ءابدىراشيد يبراگيموۆ جاپونياعا قونىس اۋدارادى. وزىمەن بىرگە «سەركە» گازەتىنە قاتىستى قۇجاتتاردى دا الا كەتەدى. سول جاقتا جاپون زيالىلارىمەن كەزدەسەدى. ولاردى م.دۋلات ۇلىنىڭ ۇستانىمى, قايراتكەرلىگى قىزىقتىرادى. ءسويتىپ, ول تۋرالى جاپون ەلىندە ءبىرشاما ماقالا, زەرتتەۋلەر شىعادى. «ويان, جاپون!» دەگەن اتپەن كىتاپ جارىق كورەدى. 1997 جىلى عالىم ۋيامو توموحيحو جاپون تىلىندە م.دۋلات ۇلىنىڭ ساياسي كوزقاراسى تۋرالى ديسسەرتاتسيا قورعاعان.
1917 جىلى شىلدەنىڭ 21-26-سىندا ورىنبوردا وتكەن ءى جالپىقازاق سەزىندە «الاش» پارتياسى قۇرىلدى. قازاق حالقىنىڭ تاريحىنداعى وسى تۇڭعىش ساياسي ۇيىمدى دايارلاپ قۇرۋشىلاردىڭ ءبىرى جانە بەلسەندى يدەولوگى مىرجاقىپ دۋلات ۇلى ەدى. «الاش» پارتياسىنىڭ نەگىزىندە «الاش» ۇلتتىق ۇكىمەتى دۇنيەگە كەلدى. الاش ارىستارى ءبىرىن-ءبىرى دەمەپ, قولداپ وتىرعانى بەلگىلى. ايتالىق, الاش ارداقتىسى ءاليحان بوكەيحان تەرگەۋ ىسىندەگى جاۋابىندا: «مەن تەك بايتۇرسىن ۇلىمەن, دۋلات ۇلىمەن عانا ۇلت تۋرالى اشىق سويلەسە الامىن» دەيدى. ا.بايتۇرسىن ۇلى دەنساۋلىعىنا بايلانىستى, سۇرانىپ كەتەردە: «مەنى «قازاق» گازەتى رەداكتورلىعىنان ۋاقىتشا بوساتىپ, ورنىما مىرجاقىپ دۋلات ۇلىن بەكىتۋلەرىڭىزدى وتىنەمىن», دەپ جازادى. وسىدان-اق مىرجاقىپتىڭ سەنىمدى ارىپتەس, جاناشىر دوس ەكەنىن, قوعامداعى ءرولىن باعامداي بەرۋگە بولادى.
ۇلتقا جاناشىر تۇلعا 1924 جىلى ورىنبوردا قازاق-قىرعىز ءبىلىمپازدارىنىڭ تۇڭعىش سەزىندە ءسوز سويلەگەن. ول قازاق ەلىنىڭ تاريحي تۇلعالارىن تانىتا تۇسۋگە دە اتسالىسىپ, العاشقى بولىپ ياساۋي, شوقان, اباي, ا.بايتۇرسىن ۇلى جانە ت.ب. تۋرالى ماقالالار جازىپ, تۇلعاتانۋ ىلىمىنە جول سالدى.
م.دۋلات ۇلىنىڭ ازاماتتىق ۇستانىمى, ساياسي بەلسەندىلىگى, قوعامداعى ءرولى كەڭەس وكىمەتىنە ۇناي قويمادى. ول 1928 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا قاماۋعا الىندى. 1930 جىلى اتۋ جازاسىنا كەسىلىپ, كەيىن بۇل ۇكىم ون جىل اباقتىعا اۋىستىرىلدى. جالىندى كۇرەسكەر بەلومور-بالتىق كانالىنىڭ قۇرىلىسى بويىنداعى سولوۆەتسك لاگەرىندە جازاسىن وتەيدى. تۇتقىندا جۇرگەندە دە ءا.بوكەيحان, ا.بايتۇرسىن ۇلىمەن حات-حابار جازىسىپ, ءمان-جايدى ءبىلىپ وتىرعان. سولوۆەتسكىنىڭ جاپ-جاقسى كىتاپحاناسى بولعان. مىرجاقىپ وسى كىتاپحاناعا بىرنەشە قازاق ادەبي كىتاپتارىن تاپسىرعان. لاگەردە ورىس ءتىلىن بىلمەيتىندەرگە قاتتى زورلىق-زومبىلىق كورسەتىلەتىنىن ەسكەرىپ, قاماقتا وتىرىپ, وزگە جەردىڭ ىزعارلى تۇندەرىندە قارىنداش تۇقىلىمەن تۇرىك-ورىس سوزدىگىن جازىپ شىعادى.
ارىس تۋعان ەر 1935 جىلدىڭ 5 قازانىندا وسى لاگەردە اۋىر ناۋقاستان قايتىس بولدى. سۇيەگى 1992 جىلى قىركۇيەك ايىندا تورعاي وڭىرىندەگى ءوز ەسىمىمەن اتالاتىن اۋىل بەيىتىنە اكەلىنىپ, قايتا جەرلەندى. داۋىلپاز اقىن, جازۋشى, كوسەمسوزشى, قايراتكەر, قازاق تاريحىنداعى كەسەك تۇلعا مىرجاقىپتىڭ ونەگەسى, ونىڭ تاعىلىمدى سوزدەرى قاي كەزەڭدە دە ساناعا قوزعاۋ سالىپ, جاس ۇرپاقتى وقىتىپ, تاربيەلەۋ ىسىندە ءوز ماڭىزىن جاڭعىرتا بەرمەك.
بيالاش سۇيىنكينا,
ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى
قوستاناي
