ادامنىڭ كەيبىر كەزدەرى

مەملەكەت ونى جۇيەلى تۇردە رەتتەپ وتىرماسا, الەۋمەتتىك شيە­­لەنىس, نارازىلىقتار مەن كە­دەي­لىكتىڭ ارتا بەرەتىنى تۇسىنىكتى. جالپى, ءبىزدىڭ ەلدىڭ جاعدايىندا مارگينالدىلىق نەدەن تۋىنداپ وتىر؟ البەتتە, ءبىرىنشى كەزەكتە – ەكونوميكالىق فاكتورلار. جاستار مەن ەڭبەك ميگرانتتارى اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى جوعارى ەكەندىگىنە كوز جۇمىپ قاراۋعا بولمايدى. كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ ىقپالى, سول سياقتى ايماقتار اراسىنداعى تابىس تەڭسىزدىگى, ۇلكەن قالالاردان تابىلاتىن جۇمىس اينالاڭنان, اۋدانىڭنان تابىلماۋى سىندى كەلەڭسىزدىكتەر ادامدى كۇيزەلىسكە, داعدارىسقا الىپ كەلەدى. اۋىلدان قالاعا كوشكەندەردىڭ جاڭا ورتا­عا بەيىمدەلۋدەگى كەدەرگىلەرى دە وق­شاۋلانۋعا اكەلىپ سوعادى.

قوعامنان الشاقتاۋدىڭ ساياسي, ينستيتۋتسيونالدىق سەبەپتەرى­نە توقتالساق, ساياسي ومىرگە ارا­لاسۋعا اركىم نيەتتى بولسا دا, ونىڭ مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى ەكەن­دىگىن مويىنداعان ءجون. وسى ورايدا مەملەكەتتەردىڭ الەۋمەتتىك باستامالاردى جەتكىلىكتى دەڭگەي­دە قولداماۋى دا مارگينالدىلىق ماسەلەسىن تەرەڭدەتە ءتۇسۋى عاجاپ ەمەس. وعان قوسا كاسىپكەرلىك پەن الەۋمەتتىك موبيلدىلىكتى تەجەيتىن بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەر بار.

قوعام نازارىنان تىس قالىپ قوياتىن توپتار وركەنيەتتى ەلدەردە دە كەزدەسەدى. دامىعان ەلدەردە مارگينالدىلىق كوبىنە كوشى-قون ساياساتىنا بايلانىس­تى قالىپتاسىپ وتىر. مىسالى, فرانتسيا, گەرمانيادا ۇلكەن ميگرانت قاۋىمداستىقتارى تىلدىك كەدەرگىلەر مەن الەۋمەتتىك ينتەگراتسيا باعدارلامالارىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن وقشاۋلانىپ قالعان. ۇكىمەت بۇل ماسەلەنى شەشۋدە ءتىل كۋرستارىن, جۇمىسقا ورنالاسۋ باعدارلامالارىن, ءبىلىم بەرۋ باستامالارىن مىقتاپ قولعا العان. كورشى رەسەيدە مارگينالدىلىق جاستار مەن از قامتىل­عان تۇرعىندار اراسىندا قاتتى بايقالادى. جاپپاي جۇمىسسىز­دىق, ءبىلىم بەرۋ مەن الەۋمەتتىك رەسۋرستارعا قولجەتكىزۋ تەڭسىزدىگى 2021–2022 جىلدارداعى جاپپاي نارازىلىقتارعا الىپ كەلدى. مارگينالدىلىقپەن تابىس­تى كۇرەسىپ جاتقان مەملەكەتتىڭ ءبىرى – سينگاپۋر, بۇل ەل ماسەلەنى شەشۋدە ەرەكشە تاسىلدەر قولدانىپ وتىر. مىسالى, الەۋمەتتىك تۇرعىن ءۇي جۇيەسى – بارلىق الەۋمەتتىك توپتار ارالاس اۋدانداردا تۇرادى, بۇل گەتتولاردىڭ پايدا بولۋىنىڭ الدىن الادى. جاستارعا ارنالعان تەگىن ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى, كاسىپكەرلەردى قولداۋ, شاعىن بيز­نەستى دامىتۋ باستامالارى دا جاقسى ناتيجە بەرگەن.

ەلىمىزدە مارگينالدىلىققا ەڭ كوپ ۇشىراعان توپتاردىڭ ءبىرى – ميللەنيالدار (1981–1996 جىلدارى تۋعاندار) ەكەنى ايتىلىپ ءجۇر. بۇل بۋىن تۇراقسىزدىققا, ومىردەن تۇڭىلۋگە بەيىم, بيلىككە دەگەن سەنىمى از. ءوز جەتىستىكتەرى­نە كوڭىلى تولمايتىندىقتان, ءوز-وزدەرىن ىشتەي جەپ, سىناپ-مىنەۋ­گە دايار تۇرادى. مۇنداي جاع­داي ميللەنيالداردىڭ راديكالدى, وپپوزيتسيالىق توپتاردىڭ ىقپالىنا ءتۇسىپ قالۋ قاۋپىن ارتتىرادى. ەڭ ماڭىزدىسى – ميللەنيالدار سانى ايتارلىقتاي كوپ, شامامەن 4,7 ميلليون ادام. وتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا دۇنيەگە كەلگەن بۇل بۋىن ۇلكەن ۇمىتتەرگە, مۇرات-ماقساتتارعا يەك ارتقانىمەن, سول كەزەڭ ولاردى قاجەتتى رەسۋرستارمەن, تۇراقتىلىقپەن قامتاماسىز ەتە المادى.

مارگينالدىلىق تەك جاستار­مەن شەكتەلمەيدى. ەڭبەك ميگرانتتارى, ەتنيكالىق ازشىلىقتار, جالعىزباستى اتا-انالار, مۇگە­دەكتىگى بار ازاماتتار, جۇمىسسىزدار مەن مۇقتاج وتباسىلار دا وسى ساناتقا كىرەدى. اينالىپ كەلگەندە بۇل ومىرىنە كوڭىلى تولمايتىن, وزىنە كەلگەندە تىم تالاپشىل, بىراق ارماندارى ورىندالماعان, قوعامعا وكپەلى جانداردىڭ سانىن ەسەلەيتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

وسى الەۋمەتتىك توپتاردى مارگينالدىلىق شەڭگەلىنە قالاي تۇسىرمەۋگە بولادى دەگەن وزەكتى ساۋال بار. بۇل ماسەلەدە مەملەكەت­تىك قۇرىلىمدار دا قول قۋسىرىپ, قاراپ وتىرعان جوق. «قادامدار» (Qadamdar), ء«ومىردى وزگەرت» (Ömirdi özgert), «بىرلىك جولىندا» ء(Bىrlىk jolynda), «قارجى مەن قۇقىق» (Qarjy men Qūqyq), Ata-ana مەكتەبى, «يستوري يز جيزني كازاحستانتسەۆ», «دەنساۋلىق» (Densaulyq), ينكليۋزيۆتى ديالوگ الاڭى, «جاڭا ءومىر» (Jaña ömir) سىندى ناقتى جوبالار مەن الەۋمەتتىك باستامالار بار.

بىزدە مارگينالدىلىققا ۇشى­راعاندار تۋرالى ناقتى, رەسمي ستاتيستيكا جوقتىڭ قاسى. دەگەن­مەن سىرت كوزگە اسا بايقالا بەرمەي­تىن مارگينالدىلىق قۇبىلىسىن الەۋمەتتىك جەلىلەردەن نەمە­سە كوشەدەگى ادامداردىڭ كوز­قاراسىنان اڭعارۋعا بولادى. جاس­تاردىڭ جۇمىس تابا الماۋى, ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ زاڭسىز جۇمىس­­پەن اينالىسۋى, ەتنيكالىق ازشىلىقتاردىڭ قوعامعا تولىق سىڭىسە الماۋى – وسىنىڭ ءبارى مار­گينالدىلىقتىڭ كورىنىسى.

مارگينالدىلىق – تۇپكىلىكتى ۇكىم ەمەس. ءاربىر ادامعا قوعامنان ءوز ورنىن تابۋعا مۇمكىندىك بەرۋ – بيلىكتىڭ عانا ەمەس, بارشا­نىڭ مىندەتى. بۇل – كوزگە كورىنبەي­تىن داعدارىستى ەڭسەرۋدىڭ جالعىز جولى.

الماتى