سونىمەن, بۇل قوعام قايراتكەرىمىز – انۋاربەك ەرالى. ۇمىتىلمايتىن ەسىم-سوي. ءا دەگەندە ازاتشىل تۇركىستانعا بولىسامىن دەپ, بولشەۆيكتەر قولىنان ءشايىت كەتكەن تۇرىك قاھارمانى ءانۋار-بەي پاشانى, «اباي جولى» رومانىنداعى ەرالىنىڭ جازىعىن ەسكە تۇسىرەدى. ونىڭ ازامات بولىپ قالىپتاسۋ سوقپاعى دا ەرەكشە. وسى ەسىل بويىنداعى قالادا 35 مىڭ جۇمىسشىسى بار «تسەلينسەلماش» اتتى كاسىپورىن جۇمىس ىستەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ماشينالارىن قۇراستىرادى. قالانى قۇرۋشى ءوندىرىس. توكار, ستانوك جوندەۋشى, اۋىسىم باستىعى, ۋچاسكە باسشىسى – جۇمىسشى انەكەڭنىڭ بەل-بەلەستەرى. ايتقانداي, زاۋىتقا دەيىن بۇل كىسى ەرەيمەننىڭ شيەلى اۋىلىندا قوي دا باققان, قۇرىلىسشى دا بولعان. ەكى جىل كەڭەس اسكەرى مەكتەبىنەن وتكەن. اراسىندا تسەلينوگراد ماشيناجاساۋ تەحنيكۋمىن تامامداعان. قۇدايدىڭ قۇدىرەتىن كورمەيمىسىز, ەلدىك ءداستۇر مەن نامىس 80-جىلدارى انۋاربەك ەرالىنى زاۋىتتا دا, قالا ىشىندەگى قوعامدىق شارالاردا دا مىنبەرگە كوتەردى. كورە-كورە كوسەم, سويلەي-سويلەي شەشەن بولدى. ارينە, ءبارى اقمولا دەڭگەيىندە. وسى جاعداي ونى «تسەلينسەلماش»-تىڭ «ماشيناجاساۋشى» («ماشينوسترويتەل») گازەتى رەداكتورنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە الىپ كەلدى. ءوندىرىس گازەتىنىڭ قازاق تىلىندەگى بەتتەرى كوبەيە ءتۇستى. تەمىردەن ءتۇيىن تۇيگەن ازامات بىرتە-بىرتە قالامدى دا يگەردى. ەڭ باستىسى, ولكەتانۋعا بەت بۇردى. 1989 جىلى بۇرىنعى تسەلينوگرادتا العاش رەت ء«تىل جانە مادەنيەت» قوعامى قۇرىلىپ, سونىڭ ساياسىندا 1990 جىلى 16 مامىردا ايگىلى «قاراوتكەل» گازەتى شىعارىلعاندا, انەكەڭ الدان سمايىل, جۇماتاي سابىرجان ۇلى سىندى قالامگەر-قايراتكەرلەردىڭ جانىنان تابىلدى. سول ۇيىمنىڭ 1992 جىلى توراعا ورىنباسارى, 1996 جىلدان توراعاسى بولدى. وسى قىزمەتتە ءجۇرىپ وڭىرلىك پەدينستيتۋتتىڭ (كەيىن ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتى) جاڭادان اشىلعان قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ماماندىعىن ءبىتىرىپ الدى.
ءبىز انا ءتىلى قايراتكەرى انۋاربەك ەرالىنىڭ تاريحي اقمولا مەن جاڭا استاناداعى ەڭبەگىن ءتورت باعىتقا بولەمىز:
1) 80-جىلداردىڭ سوڭىنان كۇن-ءتۇن دەمەي تسەلينوگرادتىڭ اقمولاعا اينالۋى جولىنداعى جۇمىسى. بۇعان زاۋىتتىڭ جانە «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ گازەتىنە اتسالىسۋى, ء«تىل جانە مادەنيەت» قوعامى قىزمەتىن سالالاندىرۋى كىرەدى.
2) اقمولادا (كەيىن استانا) قازاق تىلىندەگى مەكتەپ پەن بالاباقشا اشۋ باعىتىندا تۇرعىندارعا ياكي قوعامعا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋى. ءبىر كەزدە بۇل قالادا جالعىز №4 قازاق مەكتەبى, №29 قازاق بالاباقشاسى («اققايىڭ») بولسا, قازىر مەملەكەتتىك تىلدەگى مەكتەپ سانى 40-تان, بالاباقشا سانى 100-دەن استى. وسى كەشەندى ءىستىڭ باستاماسىندا ء«تىل جانە مادەنيەت» قوعامىنىڭ ماڭداي تەرى بار.
3) ولكەتانۋ جانە اقمولانىڭ وتكەنىن تانىمال ەتۋ جۇمىسى. ول حالىق اسسامبلەياسى مۇشەسى رەتىندە ۇزاق جىل ءتۇرلى ەتنوسقا ەل تاريحىن, سالت-ءداستۇرىن ناسيحاتتاپ كەلەدى. قاسىنداعى پىكىرلەس زيالىلارمەن, اقساقالدارمەن بىرگە قالا ورتاسىنداعى ەسكى قاراوتكەل قورىمىن قورعاۋعا, ساقتاۋعا كۇش بىرىكتىرۋى – ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە.
4) ەلورداداعى اعا بۋىن جانە اقساقالدار بىرلىگىن ۇيلەستىرۋى. ول وسى وڭىردە بۇرىننان تۇراتىن جانە قالاعا كوشىپ كەلگەن (بالالارىنا, نەمەرەلەرىنە) زەينەتتەگى ازاماتتاردى ىقپالداستىرىپ, بىرلىگىن ارتتىرىپ, ءاۋ باستا اقوردا اقساقالدارى كەڭەسىن, قازىر ەلوردا اقساقالدارى كەڭەسىن قۇرۋعا, جۇمىسىن جۇرگىزۋگە سەبەپشى بولدى.
ەل, ەلوردا, قوعام الدىنداعى قىزمەتىنىڭ ەلەنگەنى بار, ەلەنبەگەنى بار. انۋاربەك ەرالىنىڭ كەۋدەسىندەگى «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالى مەن «مادەنيەت قايراتكەرى», ء«تىل جاناشىرى» توسبەلگىسى, باسقا دا مەرەيتويلىق مەملەكەتتىك ماراپاتتار جەمىستى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىن كورسەتكەندەي.
ءبىز انەكەڭنىڭ قۇداي دارىتىپ, ۇلت القالاعان تاعى ءبىر شەبەرلىگىن ايتا كەتكەندى ءجون سانايمىز. ول – ءوز قولىمەن جيناق ازىرلەپ, تۇپتەپ-مۇقابالاپ, ەلدىك جيىن-باسقوسۋدىڭ كوبىن فوتو-دەرەكپەن حاتتاپ جۇرەتىندىگى. ءتىل قايراتكەرى ءۇش بولمەلى پاتەرىنىڭ ءبىر بولمەسىن وتباسىلىق پوليگرافياعا اينالدىرعان. ءسىرا, بۇل «ماشيناجاساۋشى» گازەتىنەن قالعان ماشىعى بولسا كەرەك. تىلگە, مادەنيەتكە, داستۇرگە, تاريحقا, دىنگە, ت.ب. ۇلتتىق وزەكتى ماسەلەگە قاتىستى گازەت-جۋرنال ماتەريالدارى قيىندىلارىن دەستەلەپ, باياعى «ساميزدات»-شا بۇرقىراتىپ جاتادى. سونى 10-15 دانا ەتىپ شىعارىپ, ءوزى قاجەتتى دەپ تاپقان ءبىلىم, مادەنيەت, الەۋمەت مەكەمەلەرىنە سىيلايدى. وسى رەتتە اعارتۋشىلىق ىنتا-جىگەرى ءحىح عاسىرداعى ەۋروپا, حح عاسىر باسىنداعى رەسەي زيالىلارىن ەسكە تۇسىرەدى.
باسىندا جازدا – قازاقى قالپاق, قىستا – تۇلكى تىماق, يىعىندا – بايىرعى ارقاقورجىن پىشىنىندەگى ريۋكزاك انەكەڭ باستىنى ءيدىرىپ, تىزەلىنى بۇكتىرىپ, «ساميزدات» جيناعىن نەمەسە قازاق گازەت-جۋرنالدارىن, كىتاپتارىن تاراتىپ, ناسيحاتتاپ جۇرەدى. ەشكىمىنىڭ نامىسىنا تيمەيدى, بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتامايدى.
بۇدان ءبىراز بۇرىن ول 5 جىلداي استانا قارتتار ۇيىندە قىزمەت ىستەدى. ءسىرا, رەسمي قىزمەتى – «كوركەمدەۋشى», شىن قىزمەتى – قاريالاردى ومىرگە جىگەرلەندىرۋ. بىلايشا ايتقاندا, تاعدىر اياماعان شال-كەمپىردىڭ تالىمگەرى. بىردە وسى جۇمىسىنان شارشاپ كەلە جاتىپ انەكەڭ: «باسىندا بىرەر جىل ىستەيمىن دە قويامىن دەپ ويلاعانمىن. اعا-اپالاردىڭ جاعدايىن بىلگەن سوڭ, بەس جىل ايالدادىم. سوندا ۇققانىم, قارتتار ءۇيىن سىناپ-مىنەمەي, مىنا قايىرىمسىز قوعامىنىڭ ءبىر ينستيتۋتى رەتىندە دامىتۋ, ساپالاندىرۋ كەرەك ەكەن. اناۋ اقش, ەۋروپا «قارتتار قالاشىعى» دەگەندى جەتىسكەننەن ويلاپ تاپقان جوق. بۇگىنگى تىرلىگىڭ, دۇنيەتانىمىڭ – ەۋروپا, سوندىقتان اعا بۋىندى ايالاعاندا وتىرىك «ۇيات بولادى!» دەپ بەتتى شىمشىماي, وركەنيەتتى امال-ءتاسىلىن دە الۋىمىز قاجەت. قازىر اۋزىن ايعا بىلەگەن كەز كەلگەن ازامات قارت كۇنىندە نە بولاتىنى ءبىر اللاعا عانا ايان...» دەگەن ەدى.
سول انۋاربەك قايكەن ۇلى تاياۋدا جاراتقان يەنىڭ قالاۋىمەن ءوزى ءاز تۇتاتىن ماشەكەڭنىڭ – ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ جاسىنا شىققالى تۇر. انەكەڭ ءبۇي دەيدى: «ماشەكەڭنەن قالعان ءبىر ءسوز بار. ول بۇگىنگى احۋالىمىزعا قويىلعان دياگنوز سياقتى. «كەدەيلىك ءۇش اعايىندى بولادى: ۇلكەنى – كەجىرلىك, ورتانشىسى – ەرىنشەكتىك, كەنجەسى – ۇيقى». قازىر اۋىلدا دا, قالادا دا وسى پسيحولوگيا دەندەپ بارادى. مۇمكىندىك بار ما – ەڭبەك ەت. كەشەگىدەي توسىن تابيعي جۇتقا ۇرىنۋدىڭ الدىن الىپ, ءبىر اۋىلدىڭ كەمى 30–40 جىگىتى 4-5 جىلقىسىن شاعىن تەحنيكاعا قيىپ, تەرى, ءجۇن وڭدەيتىن ورتاق شاعىن تەحنيكا ساتىپ الۋىنا بولماس پا؟ ول كەيىن ۇلكەن وندىرىسكە اينالادى. «ەگەمەننىڭ» وسى جىلى 5 اقپانداعى سانىندا قاراعاندىلىق گۇپاحات قۇتتىباي قارىنداسىمىزدىڭ تەرى وڭدەۋ تسەحىن اشقانىن وقىپ, ريزا بولدىق. ەندى وسىنداي تسەحتى ەلىمىزدىڭ بار اۋدانىنان اشۋعا نە كەدەرگى؟ ءتىل ماسەلەسىندە دە ىسكەرلىك پەن كاسىبيلىك كەرەك. مەملەكەت جارقىراتىپ جاڭا, جايلى مەكتەپ تۇرعىزعىپ بەرىپ جاتىر. مىندەتىمىز – مۇعالىم, اتا-انا, قوعام بولىپ سونىڭ مازمۇنىن ساپالاندىرۋ. مەكتەپ اۋلاسىنا وقۋشىلار – گۇل, جىلىجايىنا قيار, قىزاناق, قىرىققابات, ءسابىز, پياز ەكسىن. ەڭبەكپەن جەتىلگەن بالا وسكەندە ۇستازىنا, اكە-شەشەسىنە تەك راحمەت ايتادى...».
قايراتكەر انۋاربەك ەرالىنىڭ اتقارار ءىسى دە, ايتار اقىل-كەڭەسى دە كوپ. ول ەلگە قادىرلى ماشەكەڭ جاسىندا ەڭبەكتەن شەت قالماعان. ءبىر قاۋىم جۇرت سايلاعان ەلوردا اقساقالدار كەڭەسىنىڭ توراعاسى. جوسپار-جوباسى ءبىرشاما. اقساقالدار باسشىسىنا, اعا بۋىن بىرلەستىك مۇشەلەرىنە قۇداي قۋات بەرسىن.
ايتۋعان دوسبي
