ساحنا ونەرى: سان مەن ساپا قايتسە ۇندەسەدى؟

تەاتر تىنىسىن تانىستىرعان ساراپتاماعا كوز سالساق, ساۋال­نامامىزعا قاتىسقان ەلى­مىزدەگى 70 تەاتردىڭ 53-ءى اتقارىلعان شىعارماشىلىق جۇمىستارى بويىنشا ماڭىزدى مالىمەتتەر ۇسىندى. اتاپ ايتقاندا, ءبىر جىل ىشىندە وتاندىق تەاتر ساحنالارىندا 262 جاڭا قويىلىم ساحنالانىپ, بۇل جۇمىستارعا 175 رەجيسسەر, 124 ستسەنوگراف-سۋرەتشى, 90 حورەوگراف قاتىسقان. دەگەنمەن وسى رەجيسسەرلەردىڭ 70-كە جۋىعى ءبىر جىل ىشىندە ءبىر عانا قويىلىمدى ساحنالاعانى انىقتالدى. ال گاسترولدىك ساپارلار بويىنشا ەڭ بەلسەندىسى  م.اۋەزوۆ اتىنداعى ۇلتتىق تەاتر بولسا, حالىقارالىق فەس­تيۆالدارعا قاتىسۋ تۇرعىسىنان اقمولا وبلىستىق ورىس دراما تەاترى كوش باس­تاپ تۇر.

تاعى ءبىر ماڭىزدى دەرەك – تەاتر ساحناسىندا اۆتورلىق رەجيسسۋراعا بەت بۇرعان تالانتتى رەجيسسەرلەردىڭ قاتارى ارتىپ كەلەدى. بۇل قۇبىلىس وتاندىق تەاتر ونەرىنىڭ جاڭا بەلەسكە كوتەرىلىپ, شىعارماشىلىق ىزدەنىستەردىڭ تەرەڭدەپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. زاماناۋي تاسىلدەرمەن قويىلىمداردى ساحنالاپ جۇرگەن دارىندى رەجيسسەرلەر قاتارىندا ەلىك نۇرسۇلتان, دينا جۇماباي, جۇلدىزبەك جۇمانباي, فارحاد مولداعالي, گاۋحار اداي, انتون زايتسەۆ, فارحادبەك قانافين, ايدىن سالبان, دانيار بازارقۇلوۆ, الىبەك ومىربەك ۇلى, اريداش وسپانباەۆا, ۇلانمىرزا قارىپباەۆ, مەيرام حابيبۋللين, تاعى دا باسقا تالانتتى سۋرەتكەرلەردى اتاپ وتۋگە بولادى. جاس رەجيسسەرلەر ءوز ىزدەنىستەرىندە ءداستۇرلى ەمەس تاسىلدەر مەن جاڭا فورمالاردى ىزدەپ, ساحنادا يمپروۆيزاتسيا مەن ينتەراكتيۆتى, پەرفورمانس ەلەمەنتتەرىن, ساۋندراما جانە ۆەرباتيم جانرلارىن ءجيى قولدانىپ ءجۇر. اكتەرلىك ءانسامبلدىڭ ەرەكشە جۇمىس ادىستەرىن ەنگىزۋ دە بۇل باعىتتىڭ نەگىزىنە اينالدى.

سونىمەن قاتار 2024 جىلى بىرقاتار تەاترلار ءوز قىزمەتكەرلەرىن تەاتر مەنەدجمەنتى, رەجيسسۋرا, اكتەرلىك شەبەرلىك, قۋىرشاق جۇرگىزۋ جانە ساحنا جارىعى بويىنشا شەتەلدىك بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرستارىنا جانە شەبەرلىك دارىستەرىنە جىبەردى. مىسالى, الماتى مەملەكەتتىك قۋىرشاق تەاترى مەن «الاتاۋ» ءداستۇرلى ونەر تەاترى تۇركيا مەن رەسەيدە, «جاڭا عاسىر» تەاترى گرۋزيا مەن رەسەيدە, «سامۇرىق» زاماناۋي بي تەاترى يتاليادا وقىتۋ شارالارىنا قاتىستى. بۇدان بولەك ف.دوستوەۆسكي اتىنداعى اباي وبلىستىق ورىس دراما تەاترى, ماڭعىستاۋ وبلىستىق قۋىرشاق تەاترى, اقمولا وبلىستىق ورىس دراما تەاترى جانە قاراعاندى اكادەميالىق مۋزىكالىق كومەديا تەا­ترى رەسەيگە قىزمەتكەرلەرىن جىبەردى جانە كەرىسىنشە, بىرقاتار ۇجىمدار رەسەيدەن ماماندار شاقىرىپ, دارىستەر ۇيىمداستىردى. اكتەرلەردىڭ شەبەرلىگىن ارتتىرۋ ماق­ساتىندا ساحنا تىلىنەن پروفەسسورلار داريعا تۇرانقۇلوۆا, مۇرات ابزەلباەۆ, ايگۇل نارىمگەنوۆا, رەجيسسۋرادان اسحات ماەميروۆ پەن گۇلسينا ميرعاليەۆا, ساحنا قوزعالىسىنان جالىنبەك احان, زاماناۋي تەاتر ۇدەرىسى بويىنشا ونەرتانۋ دوكتورى, پروفەسسور باقىت نۇرپەيىس, ونەرتانۋ كانديداتى مەرۋەرت جاقسىلىقوۆا سىندى وتاندىق مامانداردىڭ شەبەرلىك سىنىپتارى ۇيىمداستىرىلدى. دەگەنمەن مۇنداي پروگرەسسيۆتى ۇردىستەر بارلىق تەاترلاردا بىردەي جۇزەگە اسىپ جاتقان جوق. وبلىستىق تەاترلاردا قىزمەت ەتەتىن كەيبىر اكتەرلەردىڭ الەمدىك تەاتر ونەرىندەگى جاڭاشىل باعىتتاردان بەيحابار ەكەنى جانە رەجيسسەرلىك ىزدەنىستەردى تولىق يگەرە الماۋى بايقالادى. مۇنداي جاعدايلار ۇلتتىق تەاتر ونەرىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋگە كەدەرگى كەلتىرەتىنىن دە ايتىپ ءوتۋىمىز كەرەك. كوپتەگەن وبلىستىق تەاتر قىزمەتكەرلەرى قوسىمشا ءبىلىم الۋدى, قايتا دايارلاۋدى جانە بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدى قاجەت ەتەدى.

تەاتر فەستيۆالدارى ەل مەن قالا­نىڭ ءيميدجىن قالىپتاستىرىپ, تۋريزم مەن ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتىپ وتىعانىن دۇنيەجۇزىلىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىر. سوندىقتان 2024 جىلى قازاقستاندا 14 حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق تەاتر فەستيۆالى ۇيىمداستىرىلعانى – قۋانتارلىق جاع­داي. قازاقستان تەاترلارىنىڭ جو­عارى كوركەمدىك دەڭگەيى حالىقارالىق فەس­تيۆالداردا العان ماراپاتتارمەن دە ايقىندالدى. اتاپ ايتساق, 2024 جىلى ەلى­مىزدىڭ 23 تەاترى شەتەلدە وتكەن 38 فەستيۆالعا قاتىستى. ولاردىڭ اراسىندا رەسەي, باشقۇرتستان, كانادا, بەلارۋس, گرۋزيا, گەرمانيا, ارمەنيا, تۇركيا, پورتۋگاليا, تۇرىكمەنستان, ازەربايجان, داعىستان, وزبەكستان, تاتارستان, البانيا, ومان ەلدەرىندە وتكەن ءىس-شارالار بار. مۇنداي فەستيۆالدار شىعارماشىلىق الماسۋ مەن كاسىبي وسۋگە ىقپال ەتىپ, وتاندىق تەاتر ونەرىن حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىتۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. سونىمەن قاتار گاسترولدىك قىزمەتتىڭ گەوگرافياسىن كەڭەيتۋ دە وتاندىق تەاتر ونەرىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلۋىنا ىقپال ەتەرى ءسوزسىز.

تەاتر ونەرىنىڭ دامۋىنداعى وڭ قادامدارعا قاراماستان شەشىمىن كۇتكەن بىرقاتار ماسەلە ءالى دە وزەكتى. اتاپ ايت­قاندا, وتاندىق تەاترلار ءۇشىن زاماناۋي قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك بازانى قالىپتاستىرۋ قاجەت. ەلىمىزدە تەا­تر ونەرىنىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەتىن ارنايى «تەاتر تۋرالى» زاڭ قابىلداۋ ماڭىزدى. ەكىنشىدەن, دراماتۋرگتەر, رەجيسسەرلەر, كومپوزيتورلار, ستسەنوگرافتار, كوستيۋم سۋرەتشىلەرى جانە باسقا دا مامانداردىڭ اۆتورلىق قۇقىقتارىن قورعاۋ, ەڭبەكتەرىنىڭ لايىقتى باعالانۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. اۆتورلىق سىياقىلاردى ۋاقتىلى تولەۋ جانە ولاردىڭ قۇقىن قورعاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ كەرەك. تەاتر ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ كەلەسىسى – كەيىنگى جىلدارى ونەر ۇجىمدارىنداعى كوركەمدىك جەتەكشىنىڭ ءرولى السىرەپ, شىعارماشىلىق ۇدەرىستەردى باسقارۋ دەڭگەيى تومەندەگەن. كوركەمدىك جەتەكشىنىڭ مارتەبەسىن ارتتىرىپ, ونىڭ تەاتردىڭ رەپەرتۋارلىق ساياساتى مەن شىعارماشىلىق ساپاسىنا تولىق جاۋاپ بەرەتىندەي وكىلەتتىگىن كەڭەيتۋ قاجەت. ودان كەيىن, البەتتە, وڭىرلىك تەاترلاردىڭ رەپەرتۋارىندا ساپاسىز درامالىق تۋىندىلاردىڭ پايدا بولۋى الاڭداۋشىلىق تۋدىرادى. وبلىستىق اكىمدىكتەردىڭ ۇسىنىسىمەن, «ارنايى تاپسىرىسپەن» جازىلعان پەسالار كوركەمدىك تالاپتارعا ساي كەلمەي, رەپەرتۋاردان تەز ءتۇسىپ جاتادى. ساحنالاناتىن پەسالاردى ىرىكتەۋ كەزىندە شىعارمالاردى كاسىبي ماماندار تالقىلاپ, ولاردىڭ كوركەمدىك دەڭگەيىن باعالاۋ قاجەت. بەسىنشىدەن, وبلىستىق تەاترلارعا قارجىلىق قولداۋ جەتكىلىكسىز ەكەنى سەزىلەدى. مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ارتۋىنا قاراماستان, جەكە سەكتور مەن دەمەۋشىلەر بەلسەندىلىگى تومەن دەڭگەيدە قالىپ وتىر. بۇل جاعداي اكتەرلەردىڭ جالاقىسى مەن جاڭا قويىلىمداردى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىكتەرىنە كەرى اسەرىن تيگىزەدى. قارجىلاندىرۋ كوزدەرىن ءارتاراپتاندىرۋ قاجەت. التىنشىدان, كەيبىر تەاترلار ساحنالىق جابدىقتارىن جاڭارتقانىمەن, بۇل ۇدەرىس بارلىق وڭىردە بىردەي دەڭگەيدە جۇزەگە اسپاي جاتىر. زاماناۋي جارىقتاندىرۋ, دىبىس جۇيەلەرى مەن مۋلتيمەديا قۇرالدارىن ەنگىزۋ تەاتر قويىلىمدارىنىڭ كوركەمدىك ساپاسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار قازىر تەاترلاردىڭ ونلاين كورسەتىلىمدەرىن دامىتۋ مەن ۆيرتۋالدى پلاتفورمالاردى ءتيىمدى پايدالانۋ ارقىلى اۋديتوريانى كەڭەيتۋ الەۋەتى ارتىپ كەلەدى. ەلىمىزدىڭ جەتەكشى تەاترلارىنىڭ قويىلىمدارىن ستريمينگ فورماتىندا ۇسىنۋ شالعاي ايماقتارداعى كورەرمەندەر ءۇشىن ماڭىزدى. تەاتر قويىلىمدارىن تسيفرلاندىرۋ ارقىلى ولاردىڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق مادەني مۇرانى ساقتاۋ ءھام ونى ناسيحاتتاۋ مىندەتىن شەشۋ مۇمكىندىگى بار.

ساحنا ونەرى ءۇشىن كەلەسى كەلەلى ماسەلە – وبلىستىق تەاترلاردا كادر تاپشىلىعى بايقالادى, جاستار الەۋمەتتىك ماسەلە­لەردىڭ شەشىلمەۋىنەن جۇمىستان كەتىپ تە جاتىر. ولاردى قولداۋ ءۇشىن پاتەر بەرۋ, قىزمەتتىك باسپانا ۇسىنۋ مەن الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلۋ جاعى دا اسا قاجەت. سونىمەن قاتار تەاتر مەنەدج­مەنتى, فاندرەيزينگ, پروموۋشەن سالاسىندا كاسىبي ماماندار دايارلاۋ ءۇشىن حالىق­ارالىق سەرىكتەستىك ورناتىپ, جاستاردى وقىتۋ دا اسا قاجەتتى قادامداردىڭ ءبىرى بولماق.

تەاتر ءۇشىن تاعى ءبىر ماڭىزدى دۇنيە – تەاتر فەستيۆالدارى. ساحنا بايقاۋلارى شىعارماشىلىق بايلانىستاردى نى­عايتىپ, ونەر باسەكەلەستىگىن ارتتىرادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ەرتە قامدانىپ, فەستيۆالداردى ۇيىمداستىرۋدى كۇشەي­تىپ, سپەكتاكلدەردى ىرىكتەۋدى ءبىر جىل بۇرىن باستاۋ قاجەت. تەاتر ءتۋريزمىن دامىتۋ ءۇشىن ونەر بايقاۋلارىن كەزەكتەسىپ وتكىزۋگە ارنالعان ارنايى جوسپار جاساۋ ۇسىنىلادى. سونداي-اق «تەاتر سىنشىلارىنىڭ بىرلەستىگى» ۇيىمداستىراتىن تەاتر مونيتورينگى مەن «سىنشىلار جۇلدەسىنە» مينيستر­لىكتىڭ قول­داۋى قاجەت. التى جىلدان بەرى وتكىزىلىپ كەلە جاتقان «سىنشىلار جۇلدەسىن» رەسەيدەگى «التىن ماسكا» فەستيۆالى دەڭگەيىنە كوتەرۋ ماقساتىندا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. «تەاتر سىنشى­لارىنىڭ بىرلەستىگى» تەاترلارعا ساراپ­تامالىق ۇسىنىس بەرەتىن ورتالىق­تاندىرىلعان جۇيە (سايت, جۋرنال) قۇرۋ ءھام م.اۋەزوۆ اتىنداعى ۇلتتىق دراما تەاترىنىڭ 100 جىلدىعىنا وراي عىلىمي مونوگرافيا جازۋ جوباسىنا قولداۋ كورسەتۋ وزەكتى. سونىمەن قاتار تەاتر سىنشىلارىنىڭ قازىرگى تەاتر ۇدەرىسىندەگى ءرولىن كۇشەيتۋ ماڭىزدى. جاس تەاترتانۋشىلاردىڭ «دارىن», «سەرپەر» سىيلىقتارىنا قاتىسۋىنا مۇمكىندىك بەرۋ جانە ۇلتتىق سىيلىقتار ەرەجەلەرىنە «تەاتر ونەرىن ناسيحاتتاعان تەاترتانۋشىلىق عىلىمي جۇمىس» اتالىمىن ەنگىزۋ دە ماڭىزدى ماسەلە. بۇل شارالار وتاندىق تەاتر ونەرىنىڭ زاماناۋي تالاپتارعا بەيىمدەلىپ, ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە دامۋىنا ىقپال ەتەرى ءسوزسىز.

ويىمىزدى تۇجىرىمداي كەلگەندە ايتارىمىز, ەلىمىزدەگى تەاترلار ۇلتتىق ءھام الەمدىك مادەنيەتتىڭ ماڭىزدى بولىگى بولىپ قالا بەرەدى. ولاردىڭ دامۋى ءۇشىن مەملەكەت پەن قوعام بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋى قاجەت. ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ مەن جاڭاشىلدىقتى ۇيلەستىرۋ ارقىلى وتاندىق تەاترلار ءوز كورەرمەندەرىن قۋانتا وتىرىپ, الەمدىك ساحنادا لايىقتى ورىن الادى. تەاتر – ونەر عانا ەمەس, رۋحاني ورلەۋدىڭ قاينار كوزى. سوندىقتان ونى قولداۋ مەن دامىتۋ – ءاربىرىمىزدىڭ بورىشىمىز.

انار ەركەباي,

تەاترتانۋشى, ونەرتانۋ كانديداتى, «تەاتر سىنشىلارى بىرلەستىگىنىڭ» توراعاسى