تامىرى تەرەڭ مەيرام

جالپى, مەيرام اتاۋلىنىڭ تاريحى تەرەڭدەگەن سا­يىن ماز­مۇ­نى باي تۇسەدى. مىسالى, ناۋرىز مەيرا­مى تۋرالى العاش­­قى دەرەك ب.ز.ب. قۇلشىلىقتار كىتابى «اۆەستا» جيناعىندا, ودان كەيىن ءحى عاسىر تۋىن­­­دىسى ماحمۇد قاشقاريدىڭ «ديۋاني لۇعات-ات-تۇرىك» اتتى تۇركى تىلدەر سوزدىگىندە كەزدەسەدى. سونداي-اق ورتاعاسىرلىق شىعىس شايىرلارى ءابۋ رايحان ءال-بيرۋني, يبن بالحي, ومار حايام, قوجا حافيز ەڭبەكتەرىندە ەجەلگى تۇران-يران جۇرتى اسا قادىرلەپ قارسى الاتىنى تۋرالى ايتىلادى.

ال بۇل مەيرام قازاق دالاسىندا بۇرىن­نان بولعانى حاقىندا دەرەك بار. مىسالى, عۇلاما-عالىم ءماشھۇر ءجۇسىپ ء«ۇيسىن تولە بيلەردىڭ زامانىندا ناۋرىزنامانىڭ قادىر-قۇنى استان, تويدان ىلگەرى بولادى ەكەن» دەپ جازادى (م.ج.كوپەي ۇلى. شىعارمالارى. پاۆلودار: ەكو, 2013. 8-توم). سونىمەن قاتار ماشەكەڭ 1887 جىلى 29 جاسىندا بۇقاري شارىپتە وقىپ ءجۇرىپ, عابدوللا حاننىڭ سەگىز كۇن بويى اتاپ وتكەن ناۋرىزناما تويىنىڭ ىشىندە بولعاندىعى تۋرالى باياندايدى. دەمەك قازىرگى تاڭدا قازاق قوعامى ساياسي بيلىكتىڭ نەگىزدەۋىمەن ناۋرىز مەيرامىن 10 كۇن بويى اتاپ وتۋىندە تاريحي ساباقتاستىق بار دەگەن ءسوز. 

ال وتكەن حح عاسىر باسىندا الاش ارىس­تارى ناۋرىز مەيرامىن ۇلتىمىزدىڭ ۇپايىن تۇگەندەيتىن عالامات كۇشكە اينالدىرۋدى كوزدەدى. ولاردىڭ ماقساتى – مەيرامدى ءدال ءبىز ايتىپ جۇرگەندەي جالپى بۇقارانى بىرىكتىرەتىن تەتىك ەتۋ ەدى. ارىستاردىڭ بۇل ارەكەتى ءباسپاسوز بەتىندە كورىنىس تاۋىپ جاتتى.

اتاپ ايتار بولساق,  احمەت بايتۇر­سىن ۇلى «قازاق» گازەتىنىڭ 1913 جىلعى 9 ناۋ­رىز (مارت) كۇنگى 5-سانىنا جاريالانعان «ناۋرىز» اتتى ماقالاسىندا: «ناۋرىز – قازاقشا جىل باسى. بۇرىنعى كەزدە ءار ەلدە ناۋرىز تۋعاندا مەيرام قىلىپ باس اسىپ, قازان-قازان كوجە ىستەپ اۋىلدان اۋىلعا, ۇيدەن ۇيگە ءجۇرىپ كارى-جاس, قاتىن-قالاش ءبارى دە ءماز بولىپ كورىسىپ, ارالاسىپ قالۋشى ەدى. بۇل كەزدە ول عۇرىپ قازاق اراسىندا قالىپ بارا جاتقان سەكىلدى...», دەپ الاڭداسا,  وسى گازەتتىڭ 1917 جىلعى 9 مارت كۇنگى №221 سانىندا: «بارشا الاش ازاماتتارىن جاڭا جىل – ناۋرىز ءھام بوستاندىقپەن قۇتتىقتايمىز. اللا تاعالا كيىز تۋىرلىقتى قازاقتىڭ وڭ جاعىنان اي, سول جاعىنان كۇن تۋعىزىپ, ىرىس-داۋلەت, باق-بەرەكە ءناسىپ ەتسىن!», دەگەن تىلەك ايتىلىپ, باسىلىمنىڭ ەكىنشى بەتىنە مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ «جاڭا تىلەك» اتتى جىرى جاريالانىپتى.

الاشتىڭ تاعى ءبىر ارىسى ءاليحان بوكەيحان «قازاق گازەتىنىڭ» 1914 جىلعى 9 ناۋ­رىز كۇنگى سانىندا ء«بىزدىڭ قازاق جىلىنىڭ باسى ناۋرىز بولعانى اداسقاندىق ەمەس. جاڭا جىل ناۋرىزدا بولسا, كۇن مەن ءتۇن تەڭ بولعاننان باستاۋ كەرەك» دەگەن پايى­مىن ورتاعا تاستاپتى.

بۇل ءۇردىس 1918 جىلى «قازاق» گازەتى جابىلعان سوڭ «سارى ارقا» گازەتىندە, ودان كەيىن جاڭا زامان ۇنپاراعى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندە جالعاسىن تاۋىپتى. مىسالى, «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ 1926 جىلعى 22 مارت كۇنگى سانىنا جازۋشى بەيىمبەت مايلين: «بيداي كوجە بۋلانىپ, ءبىر جايا پىسكەن كۇيىندە, قۇتتى بولسىن ناۋرىزىڭ, جاڭا تىلەك, جاڭا جىر, سامارقان تاسى  ەرىگەن, ناۋرىزدىڭ تويى بۇل» دەپ جىردان  شاشۋ جولداپتى.

سول سياقتى زاڭعار جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ 1985 جىلى جارىق كورگەن 20 تومدىق شىعارمالارىنىڭ 16-تومىندا: «ناۋرىز كۇنشىعىس حالقىنىڭ كوبىنىڭ مەيرامى بولعان. سولاردىڭ ىشىندە, كوشپەلى تۇرىكتەر اراسىندا ەڭ قادىرلى, ەڭ ۇلى مەيرام بولىپ سانالعان... سوندىقتان قازاق ەلى ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىن كوتەرىلگەن قۋانىشپەن قارسى الاتىن. وزگە مەيرامداردىڭ ىشىندە جالپاق ەلدىڭ ومىرىمەن نىق بايلانىسى بار مەيرام وسى بولاتىن» دەگەن ەكەن.

جوعارىداعى جازبالاردان ءبىز قازاق حالقىنىڭ ءومىر سالتىندا ناۋرىز مەيرا­مى­نىڭ قانشالىقتى ماڭىزى بارىن اڭعا­را­مىز. كوكتەم مەرەكەسى بولعاندىقتان, بۇل مەزگىلدىڭ كەلۋى ءار وڭىردە ارقيلى. دەسەك تە, وتكەن عاسىردىڭ باسىندا ۇلتشىل تۇلعالار بۇل مەرەكەنى جاپپاي حالىقتىق ەتۋگە ۇمتىلعان سىڭايلى.