سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
پرەزيدەنت اكتسيانىڭ ەرەكشە ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتىپ: «تازا قازاقستان» اكتسياسى قوعامعا ەكولوگيالىق مادەنيەتتىڭ جاڭا تالاپتارىن ەنگىزۋ يدەياسىنان باستاۋ الادى. حالىقتىڭ بۇل باستاماعا بارىنشا قولداۋ بىلدىرگەنىنە ءتانتىمىن. اسىرەسە جاستارعا ريزاشىلىعىمدى بىلدىرگىم كەلەدى. ەل ازاماتتارى مۇنىڭ كەزەكتى ءبىر ناۋقان ەمەس, وزىق ويلى قوعام قالىپتاستىرۋ جولىنداعى يدەولوگيالىق پلاتفورما ەكەنىن ءتۇسىندى. ءبىز, ءتۇپتىڭ تۇبىندە, تابيعاتتىڭ بايلىعىنا, كۇندەلىكتى تۇرمىس-تىرشىلىگىمىزگە نەمقۇرايدى قارايتىن جاعىمسىز ادەتتەن ءبىرجولا ارىلۋىمىز قاجەت. تازالىقتى ساقتاۋ, تابيعاتتى ايالاۋ ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالۋعا ءتيىس», دەدى.
اكتسياعا وتكەن جىلى 3,8 ملن-عا جۋىق ادام قاتىستى. 1,5 ملن توننادان استام قوقىس جينالىپ, 3,2 ملن-نان استام كوشەت ەگىلدى. سەنبىلىكتەر, «تازا بەيسەنبى» كۇندەرى جۇيەلى ۇيىمداستىرىلدى. وسى دەرەكتەردىڭ ءوزى تۇرعىنداردىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋعا, ساقتاۋعا ناقتى ىسپەن ۇلەس قوسۋعا قانشالىقتى دايىن ەكەنىن, سانا-سەزىمىنىڭ سونشالىقتى وسكەنىن بىلدىرەدى. قالالاردىڭ, ەلدى مەكەندەردىڭ تازالىعى حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىك دەڭگەيىنىڭ جوعارى ەكەنىن كورسەتەدى.
«تازا قازاقستان» – ەلىمىزدەگى ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋعا, تابيعاتتى ايالاي بىلۋگە, قوعامدى ەكولوگيالىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋعا, تاربيەلەۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى جوبا. اكتسيانىڭ باستى ماقساتى – قورشاعان ورتانى قورعاۋ, قالالار مەن اۋىل-اۋدانداردى تازارتۋ, اباتتاندىرۋ, كوپشىلىكتى وسى باعىتتاعى ءتۇرلى ماسەلە تۋرالى جان-جاقتى حاباردار ەتە وتىرىپ, ەل ورتاسىندا ەكولوگيالىق مادەنيەت قالىپتاستىرۋ.
جوبانىڭ باستى ناتيجەلەرىنىڭ ءبىرى قوعامنىڭ ءتۇرلى توبىنىڭ بىرلەسىپ, ۇيىمشىلدىقپەن جۇمىس ىستەۋى بولدى. جەر-جەرلەردەگى تازارتۋ, كوگالداندىرۋ, اباتتاندىرۋ ءىس-شارالارىنا مەملەكەت, جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارى وكىلدەرى, ستۋدەنتتەر, مەكتەپ وقۋشىلارى, قاتارداعى قاراپايىم ازاماتتار بەلسەنە قاتىسىپ, ايماقتاردا ۇلان-اسىر جۇمىستار اتقاردى. اكتسيا بارىسىندا ەكولوگيا تاقىرىبىندا ءتۇرلى كونفەرەنتسيا, بايقاۋلار, ىنتالاندىرۋ ءىس-شارالارى كوپتەپ ۇيىمداستىرىلىپ, حالىقتىڭ ەكولوگيالىق سانا-سەزىمى جوعارىلادى. ادامداردىڭ تابيعاتقا, قورشاعان ورتاعا دەگەن كوزقاراسى ىزگىلەنە, جاقسارا ءتۇستى.
اكتسيا بارىسىندا ەكولوگيالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. قوقىس جيناۋ پۋنكتتەرى مەن قايتا وڭدەۋ ورتالىقتارى كوبەيىپ, حالىقتىڭ قورشاعان ورتا, جۇرگەن جەرىن تازا, كۇتىپ ۇستاۋىنا جاعداي جاسالدى. سونىمەن قاتار مەملەكەت تاراپىنان ەكولوگيالىق زاڭنامانىڭ كۇشەيتىلۋى, قوقىستى دۇرىس باسقارۋ جۇيەلەرىنىڭ ەنگىزىلۋى اكتسيانىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىردى. تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردى سۇرىپتاۋ, قايتا وڭدەۋ ماسەلەسى ەرەكشە نازاردا بولدى. قوقىستى ءتيىمدى وڭدەۋ مەن قايتا پايدالانۋ وڭ تاجىريبەسى تەك قالالاردا عانا ەمەس, اۋىلدىق جەرلەردە دە كەڭىنەن تارالا باستادى.
اكتسيا تابيعاتقا زيان كەلتىرەتىن فاكتورلارمەن كۇرەسۋگە, ونىڭ ىشىندە زاڭسىز قوقىس توگۋ, ورماننىڭ جويىلۋى, سۋ كوزدەرىنىڭ لاستانۋى سياقتى ماسەلەلەرگە قارسى باعىتتالدى. بىرقاتار ەكولوگيالىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار انىقتالىپ, كىنالىلەرگە كەلتىرىلگەن زالالدى جويۋ, ورنىن تولتىرۋ مىندەتتەلدى, قاداعالاندى. جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ەكولوگيالىق زاڭنامانى باقىلاۋ مەن ورىنداۋعا قاتىستى بەلسەندىلىگى ارتتى.
اكتسيانىڭ تاعى ءبىر تاعىلىمى – جاس ۇرپاقتى قورشاعان ورتاعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋعا تاربيەلەۋ. بۇل شارالار مەكتەپتەر مەن وقۋ ورىندارىندا ەكولوگيالىق تاربيە بەرۋ, بالالاردى تابيعاتقا دەگەن سۇيىسپەنشىلىككە باۋلۋ ارقىلى جۇزەگە استى.
«تازا قازاقستان» قايناعان تىرشىلىككە, قاربالاسقا تولى قالالاردا عانا ەمەس, اۋىلداردا دا كەڭىنەن قولداۋ تاپتى, بارىنشا بەلسەندىلىكپەن جۇرگىزىلدى. بۇقارالىق باستاما الىس اۋىلداردا دا ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋعا, تابيعاتقا زيان كەلتىرەتىن ارەكەتتەردى ازايتۋعا ىقپال ەتتى.
تازالىق, اينالانىڭ ابات كۇيدە, باقۋات تۇرمىس-تىرشىلىككە ساي بولۋى – كەز كەلگەن قوعام ءۇشىن اسا قىمبات قۇندىلىق. سول تۇرعىدا قالالاردى, اۋىلداردى كۇل-قوقىستان, وسىعان قاتىستى كەلەڭسىز كورىنىستەردەن ارىلتۋ – ەكولوگيالىق مادەنيەتتىڭ ماڭىزدى ءبىر بەلگىسى. اكتسيا ەل ىشىندە تازالىق پەن ءتارتىپ مادەنيەتىن قالىپتاستىرىپ, ادامداردى ءوز ورتالارىن تازا ۇستاۋعا شاقىرادى. ەڭ باستىسى, اكتسيانىڭ ءبىر رەتتىك, ماۋسىمدىق ءىس-شارا ەمەس, الەۋمەتتىك نورماعا اينالىپ كەلە جاتقانى كوز قۋانتادى, كوڭىل سۇيسىنتەدى. مىنە, قازىردە جەر اياعى جىلدام كەڭەيەتىن وڭتۇستىك وڭىرلەردە اكتسيا اياسىنداعى جۇمىستار قارقىندى جۇرگىزىلىپ جاتىر. كوشە, اۋلالار كۇل-قوقىستان ارىلىپ, اباتتاندىرىلىپ, ساۋلەتتەندىرىپ, جاڭا, جارقىن كەيىپكە ەنىپ كەلەدى. سىلانعان ءسامبى تالدار, سىرلانعان, تۇرلەنگەن ۇيمەرەت-عيماراتتار كوركەم كوز تارتا باستادى. بۇل جۇمىستار ەندىگى كەزەكتە كوكتەم كەش كەلەتىن وڭىرلەردە دە ساتىمەن جالعاسىن تابادى.
قات-قابات تىرشىلىكتەن قول قالت ەتكەندە سەرۋەن قۇراتىن, دەمالاتىن ورىنداردى, ءساندى ساياباقتاردى, تابيعاتى تامىلجىعان, ءمولدىر سۋلى, اۋاسى تازا جەرلەردى كۇتىپ ۇستاۋدىڭ, بابىندا ساقتاۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگى – بارشاعا ورتاق بورىش. تۇپتەپ كەلگەندە, ەكولوگيالىق مادەنيەت دەگەنىمىزدىڭ ءوزى دە ادامداردىڭ بايىپتى ءومىر ءسۇرۋى بارىسىندا ءوزىن قورشاعان تابيعي, رۋحاني ورتامەن جاراستىقتى قارىم-قاتىناس جاساي ءبىلۋى. جەتكىلىكتى, قاجەتتى تۇرمىس-تىرشىلىك ءۇشىن قانشالىقتى تىنباي قارەكەت ەتەتىن بولساق, ەكولوگيالىق ۇيلەسىم جولىندا دا ءدال سولاي ارەكەت ەتكەن ابزال. بۇعان ءاربىر ازامات, وتباسىدان باستاپ, ۇيىم, قۇرىلىم, بىرلەستىك اتاۋلىنىڭ ءبارى بىلەك سىبانا, كۇش بىرىكتىرە وتىرىپ, بەلسەنە اتسالىسۋعا ءتيىس. سوندا عانا قورشاعان ورتانىڭ قالىپتى كۇيى, ساۋ-سالامات تىرشىلىك بارىسىنداعى ءىس-شارالار الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك جولىنداعى كۇرەسكە اينالا الادى. «تازا قازاقستان» اكتسياسىنىڭ باستى تاعىلىمى, نەگىزگى مۇراتى دا وسى.
